ەلىمىزدە جۇقپالى ينفەكتسيالىق جانە ينۆازيالىق اۋرۋلار بويىنشا ىندەتتىك احۋال وڭالماي تۇر. جىلدان-جىلعا جاقسارۋدىڭ ورنىنا كەرى كەتىپ بارا جاتقانداي اسەر قالدىرادى. وسى سەبەپتەن ءدال قازىرگى كەزدە ۆەتەريناريا سالاسىندا قالىپتاسقان جاعدايعا ايرىقشا توقتالا كەتكەندى ءجون ساناپ وتىرمىز.
مەنىڭ پايىمداۋىمشا, وسىنداي كەلەڭسىز ماسەلەلەرگە اكەلگەن نەگىزگى سەبەپتەر مىنالار:
بىرىنشىدەن, مال دارىگەرلىك جۇمىستاردى جۇرگىزۋمەن تىكەلەي شۇعىلداناتىن ماماندار سانىنىڭ جەتىسپەۋى, ولارعا تولەنەتىن جالاقىنىڭ ماردىمسىزدىعى, مىنەتىن قىزمەتتىك كولىكتەرىنىڭ توزۋى, جانارمايعا جانە كولىك سايماندارىنا قاراجاتتىڭ بولىنبەۋى جانە تاعى دا باسقا ءىرىلى-ۇساقتى ماسەلەلەر بارىنشا كەدەرگى كەلتىرىپ كەلەدى. مەملەكەتتىڭ «دي- پلوممەن – اۋىلعا!» جوباسى اناۋ ايتقانداي ىسكە اسپاي وتىر. اۋىلعا بارعاندار تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتىلمەيدى, ءۇيلى بولا قالعان جاعدايدىڭ وزىندە 30–40 جىل بۇرىن سالىنعان ەسكى ۇيلەر تيەدى. كوپ اۋىلدا بالاباقشا, مونشا, فەلدشەرلىك پۋنكت سەكىلدى الەۋمەتتىك نىساندار جەتكىلىكسىز. سوندىقتان ۆەتەريناريا سالاسىنداعى مامانداردى اۋىلدىق جەرلەرگە جۇمىسقا تارتۋ ءۇشىن, ولارعا ۇسىنىلاتىن جالاقى كولەمى 300 مىڭ تەڭگەدەن كەم بولماۋعا ءتيىس.
ەكىنشىدەن, «رەسپۋبليكالىق ۆەتەريناريالىق زەرتحانا» رمك (رۆز) شتاتىندا ناقتىلى زەرتحانالىق جۇمىسپەن اينالىسىپ, وبلىستىق فيليالدارداعى مامانداردى ۇيرەتىپ, ءار اۋرۋعا رەسپۋبليكا بويىنشا مونيتورينگ جاساپ وتىراتىن: ميكروبيولوگ, سەرولوگ, باكتەريولوگ, يحتيوپاتولوگ, توكسيكولوگ, ميكولوگ, ۆيرۋسولوگ, بيوحيميك, پارازيتولوگ ماماندارى جوق. ميكولوگيالىق, توكسيكولوگيالىق جانە پارازيتولوگيالىق زەرتتەۋلەر مۇلدە جۇرگىزىلمەيدى. ۋاعىندا پارازيتولوگيادان ەكى جىلدا ءبىر رەت وبلىستاعى پارازيتولوگتەردى جيناپ, مامانداردى دايارلىقتان وتكىزىپ تۇرۋشى ەدىك. جولساپارعا شىققاندا پارازيتولوگيادان دارىستەر وقىپ, ءارتۇرلى اۋرۋلاردى انىقتاۋ, ەمدەۋ, الدىن الۋ جايىندا تاجىريبەلىك ساباقتار وتكىزىلەتىن. ءتىپتى پارازيتولوگيادان ماسكەۋ ۆەتەريناريا اكادەمياسىندا بىرنەشە ماماندى دايارلاعان ەدىك. ولاردىڭ ءبارى قالدى.
ال ينۆازيالىق اۋرۋلاردان قانشاما مال قىرىلىپ جاتىر. باسىندا اقمولا وڭىرلىك (اۋماقتىق) فيليالىن «رۆز» رمك قۇرامىنا قوسىپ, ودان كەيىن استانا قالالىق فيليالى قىلىپ جەكە ءبولىپ, پرەمەر-ءمينيستردىڭ اتىنا جولدانعان حاتتان كەيىن عانا استانا فيليالى «رۆز» رمك ورتالىق فيليالى اتاۋىنا اينالعان ەدى. ەندى, مىنە, باسشىلار اۋىسىپ, «وپتيميزاتسيا» جۇرگىزەمىز دەگەن سىلتاۋمەن ورتالىق فيليالدى جاۋىپ, اقمولا وبلىستىق فيليالىنىڭ قاراماعىنا بەكىتىپ, قالالىق زەرتحانانىڭ دەڭگەيىنە ءتۇسىرىپ, وسى فيليالداعى پارازيتولوگيا ءبولىمىنىڭ جۇمىسىن توقتاتىپ تاستادى. نەگىزگى سەبەبى ينۆازيالىق اۋرۋلارعا مەملەكەتتىك تاپسىرىس بولماعاندىقتان, سىنامالار از كەلىپ, زەرتحاناعا اقشا از تۇسكەنى ءۇشىن. ءبىر جاس ماماندى پارازيتولوگ رەتىندە بەكىتكەن, بىراق ول بىرەۋدى ۇيرەتپەك تۇگىلى, زەرتتەۋ جۇمىستارىن ءوزى دە بىلمەيتىن بولىپ شىقتى. ال وندايلاردى قازاقستان بويىنشا پارازيتارلىق اۋرۋلاردىڭ ەپيزووتولوگيالىق جاعدايى الاڭداتاتىن ەمەس. بىلتىرعى جىلدىڭ تامىز ايىنان باستاپ اقمولا وڭىرلىك فيليالىنا اۋىستىردى, اتى وزگەرگەنىمەن زاتى باياعى قالپى. دالەلسىز وسىنداي اياقاستى جاسالاتىن شەشىمدەرگە تىيىم بولا ما, الدە ءبىز السىزدىگىمىزدى مويىنداپ, قاراپ وتىرۋىمىز كەرەك پە؟ ءادىل شەشىمى اقمولا وڭىرلىك (اۋماقتىق) فيليالىن رەسپۋبليكالىق ۆەتەريناريالىق زەرتحانانىڭ قۇرامىنا قوسۋ كەرەك. سەبەبى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن ماماندار فيليالدا قىزمەت اتقارادى.
ۇشىنشىدەن, كەلەسى سۇراقتىڭ ءبىرى ينۆازيالىق اۋرۋلارعا قاتىستى. دۇنيە جۇزىندە ادامعا زياندى ءجۇز جەتپىستەن ارتىق پارازيت تۇرلەرى تىركەلگەن. مالدىڭ 75–80%-ى جەكەمەنشىكتە ەكەنى بەلگىلى جانە ەلدەگى مال ونىمىنە دەگەن سۇرانىستى وسى سەكتور اتقاراتىندىعى ايدان انىق. وسىنى بىلە تۇرا ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىسىندا جانۋارلار جانە بالىقتار اراسىندا جىل سايىن تىركەلىپ جاتقان ادامدارعا جۇعاتىن پارازيتارلىق اۋرۋلاردىڭ (ەحينوكوككوز, الۆەوكوككوز, بوۆيستىك تسيستيتسەركوز, تسەلليۋلوزدى تسيستيتسەركوز, تريحينەللەز, توكسوكاروز, مىسىقتىڭ توكسوپلازموزى, فاستسيولەز, وپيستورحوز, مەتورحوز, انيزاكيدوز) جانە توعىشار قاراپايىمدىلار ىشىنەن (پيروپلازموز, بابەزيوز, تەيلەريوز, نۋتتالليوز, اناپلازموز, تريپانوسوموز-كيەڭكى, سۋ-اۋرۋ جانە باسقالارى) بىرەۋىنە قاتىستى مەملەكەتتىك تاپسىرىس ءىس-شارالارى ساناتىنا ەنگىزىلمەگەن. سول سەبەپتى زەرتحانالارعا ينۆازيالىق اۋرۋلارعا سىنامالار تۇسپەگەندىكتەن, پارازيتولوگ ماماندار كەرەكسىز بولىپ قالىپ وتىر. ادامداردى جانە جانۋارلاردى وتە قاۋىپتى ينۆازيالىق اۋرۋلاردان ساقتاۋ ءۇشىن كەمىندە 5–6 اۋرۋدى مەملەكەتتىك تاپسىرىسقا قوسۋ كەرەك.
تورتىنشىدەن, مەملەكەت قاراجاتىنا سالىنعان بىرتيپتىك مودۋلدىك اۋداندىق 115 ەكىقاباتتى زەرتحانالاردا (شتاتى نەبارى 5 ماماننان قۇرالعان) ۆيۆاريلەر (تاجىريبەلەردى كىشىگىرىم جانۋارلاردا وتكىزەتىن ورىن) جوسپارلانباعان. تاجىريبەلى ماماندار سانى جەتكىلىكسىز. تەك قانا مەملەكەتتىك تاپسىرىسقا جاتاتىن سەرولوگيالىق زەرتتەۋلەرمەن شەكتەلگەن, ال زەرتحانانىڭ باسقا اۋرۋلارعا تەكسەرۋگە مۇمكىندىگى بار بولسا دا, مامانداردىڭ جوقتىعىنا بايلانىستى اتقارىلماي, بارلىعىن وبلىس ورتالىعىنا جۇكتەگەن. سوندىقتان اۋداندىق زەرتحانالاردا باكتەريولوگ جانە پارازيتولوگ ماماندارىن قوسۋدى تالاپ ەتەمىز.
بەسىنشىدەن, بۇرالقى يتتەر مەن مىسىقتاردىڭ كوپتىگى سونداي, ۆەتەريناريا سالاسىنداعى ماماندارعا وتە قيىن سوعىپ تۇر. قوراداعى مالدارعا شاۋىپ, قانشاما ادامداردى جاراقاتتاپ, ءتىپتى ءولتىرىپ تاستاعان كەزدەرى دە بولدى. ال سول يتتەر مەن مىسىقتار ادامدار مەن جان-جانۋارلارعا وتە قاۋىپتى ەحينوكوككوز, الۆەوكوككوز, توكسوكاروز, مۋلتيتسەپتوز, توكسوپلازموز, ت.ب. اۋرۋ تۇرلەرىن تاراتىپ جاتقانىن بىلە بەرمەيمىز. كەز كەلگەن بۇرالقى ءيتتى ولتىرىلگەننەن كەيىن ءىشىن جارىپ, ىشكى اعزالارىن زەرتتەگەندە, جوعارىدا كورسەتىلگەن اۋرۋ قوزدىرعىشتارىمەن 80–90% زالالدانعانى انىقتالعان. ءبىز بولساق اۋرۋ يتتەردى جويۋدىڭ ورنىنا, يت قورالار سالىپ, مەملەكەتتىڭ قارجىسىنا تاماقتاندىرىپ, بورداقىلاپ جاتىرمىز. جان-جانۋارلاردىڭ قۇقىعىن قورعايتىن ءتۇرلى قوعامدىق ۇيىمدارعا جامان كورىنىپ قالمايىق دەگەن ويمەن وسىنداي «كەرەمەت» زاڭدى ءبىزدىڭ دەپۋتاتتار جاقتاعان ەدى. ەگەر ادامدار جانە جانۋارلار اراسىندا جۇقپالى اۋرۋلار ودان سايىن ءوسىپ كەتپەسىن دەسەك, جاڭارعان زاڭ شىعارۋعا ءتيىس. الدىن الۋ شارالارىن قولعا الماساق, ەپيزووتولوگيالىق جاعدايدى ءورشىتىپ الامىز.
التىنشىدان, كوپتەگەن ەلدى مەكەندە بەتتەرى اشىق شۇڭقىرلاردا مال ولەكسەلەرىنىڭ شاشىلىپ جاتقانىن كورەسىڭ, ول جەرلەردە قاڭعىباس يتتەر, دالا ەتقورەكتىلەرى مەن قۇزعىن قۇستار تولىپ جۇرەدى دە, نەشە ءتۇرلى ينفەكتسيالىق جانە ينۆازيالىق اۋرۋلاردى تاراتادى. برۋتسەللەز, تۋبەركۋلەز, ت.ب. جۇقپالى اۋرۋلاردى جويامىز دەگەلى قانشاما جىل ءوتتى, ءارتۇرلى اۋرۋلاردىڭ جىلدان-جىلعا قوسىلىپ, وراسان زور شىعىن اكەلىپ جاتقانىن بىلسەك قوي.
سوندىقتان مالى بار ءار اۋىلدا جۇقپالى اۋرۋلاردى تاراتپاۋدىڭ امالى – ولگەن جانۋاردىڭ ولەكسەسىن زالالسىزدايتىن تەرەڭ (بەككاري شۇڭقىرىن) بيوتەرميالىق اپانداردى سالۋ جانە ودان ءارى تالاپتارعا سايكەس ۇستاۋ ءۇشىن قاراجات ءبولۋ, ونىڭ قۇرىلىسى مەن ساپاسىن ۇنەمى تەكسەرۋ ۆەتەريناريالىق باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ كوميتەتىنىڭ قۇزىرىندا بولۋ كەرەك. بەككاري شۇڭقىرى جانۋارلاردىڭ ولەكسەلەرىن جوياتىن ارناۋلى قۇرىلىم كوكتەمدە سۋ كىرمەيتىندەي بيىك جەردە بولۋى كەرەك. تەرەڭدىگى 10 مەتر ەنى 3 مەتر قىزىل كىرپىشتەن نەمەسە بەتوننان سالىنادى. تەمىر قاقپاعى ق ۇلىپتالعان, ءۇستى جاۋىن-شاشىننان قورعالعان بولادى. مال دارىگەرى ولەكسەنى جارىپ تەكسەرۋ ءۇشىن, تەمىر قاڭىلتىردان جاسالعان ۇستەل ورناتىلادى. بيوتەرميالىق اپاننىڭ سىرتى بيىكتىگى ەكى مەتر بولاتىن تەمىر تورمەن قورشالىپ, ەسىگىنە ق ۇلىپ سالىنادى.
جەتىنشىدەن, ورتالىقتاندىرۋ ماقساتىندا وبلىستارداعى ۆەتەريناريالىق زەرتحانالاردىڭ ەسەپشوتتارى جابىلىپ, «بۋحگالتەريا» «رەسپۋبليكالىق ۆەتەريناريالىق زەرتحانا» رمك-عا شوعىرلاندىرىلدى. اۋىل شارۋاشىلىعى مالدارى اۋىرىپ قالسا, مەملەكەتتىك تاپسىرىستان باسقا اۋرۋلاردى انىقتاۋ ماقساتىندا «رۆز» رمك-عا مالىمدەمە جازىلىپ, زەرتتەۋگە قاجەتتى زاتتار (يفت-يممۋندى فەرمەنتتىك تالداۋعا ارنالعان جيىنتىق) كەلگەنشە «اۋرۋ» توسىپ وتىرمايدى عوي. كەي جاعدايدا «بۇل اۋرۋلار مەملەكەتتىك تاپسىرىستىڭ تىزىمىندە جوق» دەگەن سىلتاۋمەن مال يەلەرىنىڭ اكەلگەن سىنامالارى كوبىنەسە زەرتتەلمەي, كەيىن قايتارىلادى. زەرتحانادا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كەزىمدە وسىنداي كەلەڭسىز جاعدايلاردى ءجيى كورۋشى ەدىم. سوندىقتان زەرتحاناعا جىبەرىلگەن سىنامالار تەكسەرۋدەن وتكىزىلىپ, زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا بەرىلۋگە ءتيىس.
سەگىزىنشىدەن, كاسپيدەگى يتبالىقتاردىڭ (تيۋلەن) جانە بالىقتاردىڭ ادامدارعا قاۋىپتى انيزاكيدوزبەن زالالدانۋ دەڭگەيىنىڭ ءوسۋى الاڭداتادى. تەكسەرىلگەن بالىقتاردىڭ قۇرساق قۋىسىندا, ىشكى اعزالارىندا جانە بۇلشىق ەتتەرىندە ادامدارعا قاۋىپتى بەس گەلمينتتىڭ ءتۇرى تابىلدى: Anisakis, سontraساecum, Porrocecum, Eustrongylides جانە Opisthorchis. بالىقتاردىڭ كەيبىر تۇرىندە ينۆازيانىڭ ەكستەنسيۆتىلىگى 75%-عا جەتكەن.
سوندىقتان كاسپيدەگى بالىقتار فاۋناسىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن, حالىقارالىق دەڭگەيدە كەلىسىمشارتتار جۇرگىزە وتىرىپ, جوعارىدا اتالعان اۋرۋلاردىڭ اقتىق يەسى يتبالىقتاردى دەگەلمينتيزاتسيادان وتكىزۋىمىز كەرەك.
قورىتا ايتقاندا, جوعارىدا ايتىلعان ماسەلەلەرگە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە شارالار قابىلدانباسا, ينفەكتسيالىق-ينۆازيالىق اۋرۋلارعا جول اشىپ, قيىن جاعدايلارعا تاپ بولاتىنىمىز انىق.
سادىبەك توقپان,
پارازيتولوگ, ۆەتەريناريا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى