كاسىپتىڭ ۇدەسىنەن شىعۋ

يندۋستريانىڭ كەمەلدەنۋىنە مۇقتاج زاماندا ءار قازاق بالاسى تەحنولوگيانىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرىپ, ساپالى ءبىلىم الۋى ماڭىزدى. ءبىلىم-عىلىمنىڭ دامۋى وركەنيەتتىڭ قارقىنىنا تىكەلەي بايلانىستى. كەيىنگى ونجىلدىقتا ءبىلىم بەرۋدە الدىڭعى مىڭ جىلدىققا تەڭ كوپتەگەن وزگەرىس بولدى. وزگەرىستەردىڭ نەگىز­گى فاكتورى – عىلىمي-تەحنيكالىق ۇدە­رىس جانە قوعامدىق تسيفرلاندىرۋ. تسيفر­لىق تەحنولوگيالاردى دامىتۋ جانە تەلەكوممۋنيكاتسيالىق جۇيەلەر, جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى ازىرلەمەلەر, پسيحولوگيا, ساناعا قونعان ءبىلىم تانىم­دى تۇبەگەيلى وزگەرتەدى. ۇلتتىق, مادە­نيەتارالىق, جاھاندىق بىلىمگە ىلەسىپ وتىرۋ دا – وركەنيەت كەڭىستىگىندەگى ءبىلىم اراسىنداعى شەكارانى بۇزباق. دە­مەك وزىق ويلى ۇلت وزىق مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسىن قالايدى.

وسى جاڭا كەزەڭ شىعارماشىلىق, سىني جانە يكەمدى ويلاۋ, ەموتسيونالدى ينتەللەكتىنى دامىتۋمەن بايلانىستى جاڭا كاسىبي داعدىلاردى قاجەت ەتەدى. ماسەلەلەردى ءادىل باعالاۋ جانە كەشەندى شەشۋ, شەشىم قابىلداۋ, باسقالارمەن ۇيلەستىرۋ, قىزمەت كورسەتۋ باعىتى دا جاڭا ءداۋىر ادامىنا ساي. بۇل ءتىزىم داۆوس­تاعى دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمدا بەلگىلەنگەن. مەملەكەت باسشىسى دا «جاڭا ادامدار» جاستار قوزعالىسىن قۇرۋ تۋرالى باس­تامانى قۇپتاپ, تالاپتى جاستاردى ءار كەز قولدايتىنىن ايتتى. جاڭا لەپ تۋرالى پرەزيدەنت بىلاي دەيدى: «قازاقستان ازاماتتارىنىڭ, اسىرەسە جاستاردىڭ ەڭبەكقورلىق قاعيداتىن ۇستانۋى ماڭىزدى. سىرتتان كومەك كۇتۋ­دىڭ قاجەتى جوق. قازىر زامان باسقا, ياعني ماڭىزدى شەشىمدەردىڭ ۋاقىتى, سەرپىلىس جاسايتىن ءسات. جاستار بولماسا, مۇنىمەن كىم اينالىسادى؟ قازىر يلون ماسكتىڭ تاجىريبەسى مەن ومىرلىك ۇستانىمىن ۇلگى ەتۋ ۇردىسكە اينالدى. ءيا, ول وتباسىمەن بىرگە وڭتۇستىك افريكادان امەريكا قۇراما شتاتتارىنا كەلدى. ءوزىنىڭ كرەاتيۆتىلىگىنىڭ, باتىلدىعىنىڭ, وزىنە ءتان ەرەكشەلىگىنىڭ ارقاسىندا «يلون ماسك فەنومەنىن» قالىپتاستىرا الدى. مۇنداي مىسالدار وتە كوپ. جاقىندا مەن نيۋ-يوركتە امەريكانىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىن ءبىتىرىپ, امەريكالىق كومپانيالارعا جۇمىسقا ورنالاسقان جاستارىمىزبەن كەزدەستىم. مەن ولارعا: ء«بىز سىزدەردى قازاقستان ازاماتتارى دەپ بىلەمىز. سىزدەر – قازاقسىزدار. نيۋ-يورك نەمەسە ەۋروپا ەلدەرى بولسىن, الەم­نىڭ دامۋشى ەلدەرى بولسىن, قاي جەر­دە جۇمىس ىستەسەڭىز دە, قازاق بولىپ قالا­سىزدار» دەپ ايتتىم».

بۇگىندە جۇيەگە كوپتەگەن جاناشىل­دىق ەنگىزىلىپ جاتىر. مەملەكەت جاھان­دانۋ زامانىنا توتەپ بەرە الاتىن وس­كەلەڭ ۇرپاقتىڭ زاماناۋي قابىلە­تىن شىڭداۋعا باسا نازار اۋدارىپ ءجۇر. سونىڭ ىشىندە پانارالىق سيپاتى مول «كاسىپكەرلىك جانە بيزنەس نەگىز­دەرى» ءپانى ەلىمىزدىڭ مەكتەپ پەن كوللەدج­دەرىندە وقىتىلىپ جاتىر. ونى 2019 جىلدان باستاپ عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى ەنگىزدى. ءبىلىم مەن ءىستىڭ اراسىنداعى الشاقتىقتى جويۋ ماقساتىندا وسى وقۋ باعدارلاماسىن قۇراستىردىق. كاسىبىن اداسپاي تاپقان, ەل ىسىنە بەل شەشە كىرىسەتىن ساپالى مامان قالىپتاستىرۋ مەكتەپتەن باستاۋ الادى. مىسالى, قوستانايداعى كوللەدجدە قازاق تىلىندە ءبىلىم الاتىن توپ اشتىق. 100-دەن استام ستۋدەنت جۇمىسشى ماماندىعىن انا تىلىندە وقىپ جاتىر. ياعني ستۋدەنت ءوزىنىڭ كاسىبىن ۇيرەنىپ قانا قويماي, ونى قالاي جەتىلدىرۋدىڭ جانە شاعىن بيزنەس كوزىن اشىپ, ءارى قاراي ۇلكەن كاسىپكە اينالدىرۋدىڭ جولىن ۇيرەنەدى.

جاقىندا عانا سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ «ەلىمىزدەگى وقۋشىلاردىڭ وقۋ ساۋاتى تو­مەندەپ بارادى» دەگەن پىكىر ايتتى. بۇل جاستاردىڭ بىلىكتى مامان بو­لۋى­نا ايتارلىقتاي قاۋىپتى. وسى ماسە­لە­نىڭ الدىن الۋ ءۇشىن كوشباسشى ەلدەر­دىڭ تاجىريبەسىن نەگىزگە الا وتى­رىپ, ۇلتتىق باعدارلاما ازىرلەۋ ۇسىنىل­دى. «2023 جىلدىڭ جەلتوق­سانىندا ءبىز ەىدۇ PISA-2022 ءبىلىم ساپاسىن حالىقارالىق باعالاۋدىڭ جاڭا ءادىسىن الدىق. ءبىزدىڭ مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ نا­تيجەلەرى بويىن­شا ءوسۋ ديناميكاسىنىڭ بولماۋى كوڭىلگە كىربىڭ ۇيالاتادى. كەي­بىر كور­سەت­كىش بويىنشا جاعدايدىڭ ناشار­لاپ بارا جاتقانىن بايقاۋعا بولادى. اتاپ ايتقاندا, وقىرماندىق ساۋات­تىڭ تومەندەۋى ەرەكشە الاڭداتىپ وتىر. ءبىزدىڭ وقۋشىلار وزگە ەلدەردەگى قاتارلاستارىنان 3 جىلعا قالىپ بارادى. جالپى, وقۋ ساۋاتىنىڭ تومەندەۋى جۇيەلى ماسەلەلەردى كورسەتەدى. ول بۇگىندە وقۋ­شى­لاردىڭ الەۋمەتتىك جەلى­لەرگە تىم اۋەس ەكەنىن بىلدىرەدى», دەدى سەنات سپيكەرى. وسىعان قاتىستى جەكە تاجىريبەممەن بولىسەتىن بولسام, «كاسىپكەرلىك جانە بيزنەس نەگىز­دەرى» وقۋ باعدارلاماسى اياسىندا بالا­لارعا ارنالعان ارنايى توپتاردى اشىپ, كوللەدجدە جۇمىسشى مامانداردى وقى­تىپ, وقۋلىقتارمەن قام­تاماسىز ەتىپ كەلەمىز. ياعني «Soft skills» داعدىلارىن قالىپ­تاستىرىپ جا­تى­ر­مىز. ول ءۇشىن ارنايى بيزنەسكە ارنالعان كىتاپتار قورىن دا دايىن­دادىق. ودان قالدى وڭتۇستىك وڭىردەگى وقۋشىلاردى دا وسى باعىت بويىنشا وقىتۋ ويىمىزدا بار. جوبا بويىن­شا ءىرى كومپانيالار ستۋدەنتتەردى تاڭ­داپ الىپ, ولاردى قايتا دايارلايدى.  كىتاپ وقۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرىپ, يننو­ۆا­تسيالىق ءبىلىم ۇسىنباساق, ماسەلە ۋشى­­عىپ كەتەدى. وقىتۋ بارىسىندا ءبىز گەيمو­فيكاتسيا ءادىسىن قولدانامىز, ياعني Z ۇرپاقتىڭ تەك سول ارقىلى ءار نارسەگە قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋعا بولادى. وقۋ باعدارلاماسى ءجاسوسپىرىمنىڭ پسيحولو­گياسىنا, جاس ەرەكشەلىگىنە باعىتتالعان. بۇل ءپاندى وقىتۋ اياسىندا تەك بيزنەسپەن اينالىسۋ دەگەندى بىلدىرمەيدى, ىزدەنگىشتىك قاسيەتتەرىن جانە ونەرتاپقىش, وقۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ دەگەندى بىلدىرەدى.

وقىتۋ باعدارلاماسىنىڭ اۆتورى رەتىندە بيزنەس وكىلدەرىمەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەۋ ماڭىزدى ەكەنىن ايتقىم كەلەدى. قازىر قارقىندى جۇمىستىڭ ناتي­جەسى دە بىلىنە باستادى, حالىق كوڭىلىن ءوسىرىپ وتىر. مەملەكەت تاراپىنان بارلىق جاع­داي جاسالعان, بىراق جاhاندانۋ زامانىندا كاسىپكەرلەر ءوز تاجىريبەسىن ءموبيلدى تۇردە بولىسە الۋى كەرەك. حا­لىق­ارالىق تاجىريبەنى زەرتتەي كەلە, وسى تۇجىرىمنىڭ جەمىس بەرەتىنىن ءتۇسىندىم. مىسالى, دانيا مەملەكەتىندە كاسىپكەرلىكتى ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا بالاباقشادان باستايدى ەكەن. باستاماعا بيزنەس وكىلدەرى دە مەملەكەتتەن تىس بەلسەندى ارالاسادى. ۇكىمەتتىڭ دانيانى جەتەكشى كاسىپكەرلىك قوعامعا اينالدىرۋ ماقساتى 2006 جىلى جاھاندىق ەكونوميكاداعى ستراتەگيانى ازىرلەۋىنەن باستالدى. دانيا كاسىپورىندارى مەن مەملەكەتتىك ورگاندار الەمدەگى ەڭ جاڭاشىلداردىڭ ءبىرى بولۋى كەرەك دەگەن تالاپ قويىلدى. ءتىپتى كاسىپكەرلىكتى وقىتاتىن قور دا قۇرىلدى. قور ۇلت­تىق ۇيلەستىرۋ جانە قولداۋ ارقىلى كاسىپ­كەرلىككە وقىتۋدى قولدايتىن تۇراق­تى ينفراقۇرىلىم رەتىندە جۇمىس ىستەيدى. وقۋ باعدارلامالارى, كاسىپتى دامى­تۋ, تالانتتاردى تانۋ, ءبىلىمدى تاراتۋ, حالىقارالىق باستامالارعا قاتىسۋ جانە جال­پى كاسىپكەرلىك مادەنيەتتى قالىپتاس­تىرۋ سياقتى ءتۇرلى مىندەت باستى ورىن­عا شىقتى. بۇل ءۇردىس بىزگە دە كەرەك.

جۇمىسشى ماماندىقتارعا ءجىتى كوڭىل ءبولىنۋى شارت. ءبىز ايتىپ وتىرعان ءپان اياسىندا مىقتى يدەيالارى بار جاس­­تار­دى انىقتاۋعا مۇمكىندىك بار. ەلى­­مىز­دە ءبىرشاما بيزنەس وكىلى ءتۇرلى جو­با­عا بەلسەنە ارالاسادى. بىراق ناق­تى ەل ەسىندە قالاتىن يننوۆاتسيالىق يدەيا­­لاردى قول­داپ, ىسكە اسىرۋ جاعى اقساپ تۇر. كوبىنە مۇنىڭ ءبارى تەك ءىرى قالا­لاردا جۇرەدى, شالعاي ەلدى مەكەندەردە جوقتىڭ قاسى. ال زەرتتەۋشى رەتىن­دە ايتسام, بۇل تۋرالى جالپىالەم­دىك عىلىمي تەوريا بار. يوزەف شۋم­پەتەر: «يننوۆاتسيا – كاسىپكەرلىكتىڭ تۋىن­دىسى, ال كاسىپكەر يننوۆاتسيانى جاساۋشى», دەيدى. ول «يننوۆاتسيالىق ۇدە­رىس» ۇعىمىن قالىپتاستىرىپ, عىلى­مي اينالىمعا ەنگىزدى. مۇنداعى بيزنەس جانە كاسىپكەرلىك ۇعىمدارى ەكى ءتۇر­لى ماعىنا بەرەدى. كاسىپكەرلىكتى ءون­دىرىس فاكتورلارىنىڭ جاڭا كومبيناتسيالارىن قۇرۋعا بايلانىستى ين­نو­ۆاتسيالىق-ەكونوميكالىق جانە ۇيىم­داستىرۋشىلىق قىزمەت دەپ تۇسىنسەك, ال بيزنەس – پايدا تابۋعا باعىتتالعان قازىردىڭ وزىندە قالىپتاسقان ەكونوميكالىق قۇرىلىم. ءبىزدىڭ ەلىمىزگە تەك بيزنەسمەندەر ەمەس, كاسىپكەرلەر دە قاجەت. سول ماسەلەنى شەشۋ كوزدەرى جوعارىدا جازىلعان پاندە جاتىر.

ءاليحان بوكەيحاننىڭ «سوقاسىز, شالعىسىز, ماشيناسىز قازاق بولمايدى. كوپ زەمستۆو قوسىلىپ, كۇرمەلىپ, سويۋز بولىپ زاۆود اشپاساق, كەرەك-جاراقتى وسى زاۆودتا ىستەتپەك» دەگەن ءسوزى بار. بۇل ءسوزدىڭ وسى كەزەڭگە دە قاتىسى بار. ءبىز ءالى دە كاسىپورىندارعا مۇقتاجبىز. ەسكە سالا كەتەيىك, مەملەكەت باسشىسى دا قازاق جاستارى تەحنار بولۋعا ءتيىس دەگەن ويىن ايتقان بولاتىن. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋعا جوعارى اتالعان وقۋ باعدارلاماسى تيتتەي دە بولسىن سەپتىگىن تيگىزە الادى. ءبىزدىڭ ەلدە جۇمىسشى ماماندىقتارعا «تومەنگى ساناتتاعى» ماماندىق دەپ قارايدى. ال دامىعان ەلدەر كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ ساپاسىنا باسا نازار اۋدارادى. مىنە, ەكونوميكاداعى ايىرماشىلىق وسى جەردەن شىعادى. ەلىمىزدەگى كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى ەڭبەك نارىعىنىڭ ماڭىزدى تالاپتارىنا سايكەس كەلمەي جاتادى. قازىرگى كەزدە دامىعان ەلدەر قاتارىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الۋ ءۇشىن نارىق پەن وندىرىسكە قاجەتتى بىلىكتى كادر دايارلاپ, تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋدى جۇيەلەۋىمىز كەرەك. گەرمانيادا 10 كۇن ءجۇرىپ, 8 قالانى ارالاپ, جۇمىسشى ماماندىقتى وقىتاتىن كوللەدجدەردى زەرتتەدىم. ول جاقتا ماماندار جان-جاقتى, تسيفرلىق تۇرعىدان دامىعان. مەملەكەت باسشىسى 2020 جىلعى جولداۋىندا اتاپ وتكەندەي, ءبىز كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق جۇيەسىن ەڭبەك نارىعىندا سۇرانىسقا يە ماماندىقتاردى قالىپتاستىرۋعا قايتا باعىتتاۋىمىز كەرەك. كاسىپكەرلەردىڭ جاڭا تولقىنىن دايارلاۋ كۇن تارتىبىندە. سوندىقتان دا «كاسىپكەرلىك نەگىزدەرى» ءپانى ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق دەڭگەيىندە زەردەلەنۋگە ءتيىس. وسىعان بايلانىستى مەكتەپ قابىرعاسىنان قالىپتاسۋعا ءتيىس جاس كاسىپكەرلەردى تاربيەلەۋ ماڭىزدى مىندەت بولىپ قالا بەرەدى. ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە بازالىق ءبىلىم الىپ, داعدىلاردى ۇيرەنىپ قانا قويماي, وزدەرىنىڭ دۇنيەتانىمدىق ۇستانىمدارىن قالىپتاستىرىپ, قا­رىم-قاتىناس جاساۋدى جانە كوماندادا جۇمىس ىستەۋدى, شەشىم قابىل­داۋ­دى, جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الۋ­دى ۇيرەنۋى قاجەت. وسىنىڭ ءبارىن «تالىم­گەر» قورىنىڭ «كاسىپكەرلىك جانە بيزنەس نەگىزدەرى» وقۋ باعدارلاماسىنا ەنگىزدىك. ماقسات – كاسىپكەرلىك ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ساپانى جاقسارتۋ, مۇعا­لىمدەرگە ارنالعان وقىتۋ كۋرستارى ارقىلى ولاردىڭ باستامالارىن جانداندىرۋ جانە قولداۋ, كاسىبي قوعامداستىق قۇرۋ, كاسىپكەرلىك داعدىلاردى دامىتۋ. تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىت – ەكونوميكا سالاسىندا ۇلتتىق كونتەنتتى دامىتۋ. ياعني مەملەكەتتىك ءتىلدى كاسىپكەرلىك پەن وندىرىسكە بەيىمدەۋ.

ءبىز جوسپارلاپ وتىرعان ورتالىقتاردا بەيىمدىلىكتى انىقتاپ, كاسىپكەرلىك قابى­لەتتى 11 جاستان 18 جاسقا دەيىن دامىتۋعا بولادى. جالپى العاندا, وقۋشىلارعا وزىق ويلى ۇلتتىڭ ۇعىمىن بارىنشا سىڭىرۋگە جۇمىس ىستەيمىز.

حاوس تەورياسىندا «كوبەلەك قانا­تىن قاقسا, الەمنىڭ ەكىنشى بولىگىندە داۋىل ­تۋى مۇمكىن» دەگەن ۇعىم بار. ياعني كىشى­گىرىم وزگەرىستەر ۇلكەن ماسسيۆتىك ەففەكت تۋدىرۋى مۇمكىن, ءار ءىستىڭ سالدارى بولادى. بۇل ۇعىمدى ەدۆارد لورەنتس العاش رەت 1973 جىلى عىلىمعا ەنگىزگەن. ءدال وسىلاي كىشىگىرىم ءىس-ارەكەتتەر الەمدە جاقسى نەمەسە جامان وزگەرىس تۋدىرۋى مۇمكىن. بۇل ەففەكت مەملەكەت ىسىندە ناقتى كورىنىس تابادى. وزىق ويلى ۇلت ۇعىمىن كاسىپپەن بايلانىستىرا بىلسەك, ەل ىرگەسى بەرىك بولىپ, تالاي اسۋلاردان كىدىرمەي وتەر ەدىك.

ايگۇل احمەتوۆا,

«كاسىپكەرلىك جانە بيزنەس نەگىزدەرى» وقۋ باعدارلاماسىنىڭ اۆتورى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ الەۋمەتتانۋ كافەدراسىنىڭ دوكتورانتى