ءحىح عاسىردا قازاق دالاسىندا بولعان ساياسي جانە ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك وزگەرىستەر باسپا مەن ءباسپاسوزدىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي اسەرىن تيگىزدى. ويتكەنى ەلىمىزگە سول عاسىردا ارنايى ەكسپەديتسيامەن كەلگەن ءتۇرلى شەتەلدىك عالىمدار, اقىن-جازۋشىلار, ساياحاتشىلار, زەرتتەۋشىلەر از بولعان جوق. سولاردىڭ ىشىندە ايگىلى ورىس عالىمى نيكيتا ءبيچۋريندى ەرەكشە ايتۋعا بولادى.
شىعىستانۋشى عالىمنىڭ «ەجەلگى داۋىردە ورتالىق ازيادا ءومىر سۇرگەن حالىقتار تۋرالى مالىمەتتەر جيناعى» اتتى كىتابى ءوز زامانىندا ۇزاق ۋاقىت سيرەك كەزدەسەتىن بيبليوگرافيالىق ەڭبەك دەپ باعالاندى. بۇگىنگە دەيىن بۇل تۋىندى تاريحشىلار ءۇشىن قۇندى دەرەك كوزى سانالادى. سەبەبى وندا ەجەلگى ءداۋىردىڭ تاريحى بارىنشا شىنايى جازىلعان.
سودان بولسا كەرەك, كەزىندە ن.ن.ميكلۋحو-ماكلاي اتىنداعى ەتنوگرافيا ينستيتۋتى كىتاپتىڭ ماڭىزىن ەسكەرىپ, ونىڭ جارىق كورگەنىنە 100 جىل تولۋىنا وراي 1951 جىلى تاريحي جيناقتى قايتا باسىپ شىعاردى. استاناداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحاناداعى كىتاپ مۇراجايىندا وسى ەڭبەك ساقتالعان.
كىتاپ مازمۇنىنا قاجەتتى ناقتىلاۋلار ەنگىزىپ, ءبىرىنشى باسىلىمنىڭ قاتەلەرى تۇزەتىلىپ, دەرەككوزدەرگە سىلتەمە جاسالىپ, تۇسىنىكتەمە بەرىلدى. قىتاي دەرەككوزدەرىنەن الىنعان دەرەكتەر اۋدارماسىمەن كورسەتىلىپ, ونىڭ ىشىندە تايپالىق, گەوگرافيالىق اتاۋلار, تاريحي جانە ارنايى تەرميندەر قوسا ۇسىنىلدى.
نەگىزى, ن.ءبيچۋريننىڭ ۇلتى – چۋۆاش. چۋۆاشتار تۇركى تەكتەس حالىق بولعانىمەن پراۆوسلاۆيە ءدىنىنىڭ ءبىر تارماعىن قابىلداعاندىقتان, ولاردىڭ تىلىندە ورىس جانە ۋگرو-فين تىلدەرىنىڭ اسەرى كوپ بايقالادى.
ايتۋلى عالىمنىڭ اتالعان ەڭبەگى كورنەكتى جازۋشى اكىم ءتارازيدىڭ اۋدارماسىمەن قازاق وقىرماندارىنا جەتتى. 2008 جىلى «اۋدارما» باسپاسىنان «ورتا ازيانى مەكەندەگەن حالىقتاردىڭ كونە زامانعى تاريحى» دەگەن اتاۋمەن جارىق كورگەن كىتاپتا تاريحي دەرەكتەر مەن تانىمدىق ماعلۇمات وتە مول. ويتكەنى عالىم ورتا ازيانى مەكەندەگەن حالىقتاردىڭ مىڭداعان عاسىردان بەرى ساقتالعان سالت-داستۇرىنەن باستالعان تاريحتى جازىپ قالدىرعان. جازۋشى ءا.تارازي ونى كوركەم ءارى جاتىق اۋدارعان.
1923 جىلى كورنەكتى تۇركولوگ عالىم ب.ۆ.بارتولد: ء«بيچۋريننىڭ ەڭبەكتەرى تۇتاس ءبىر عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ونداعان جىلعى زەرتتەۋ ەڭبەگىنە پارا-پار», دەپ باعا بەرگەن.
ومىرىندە قياناتتان كوز اشپاعان عالىمنىڭ ەڭبەكتەرى ءالى كۇنگە دەيىن ءتيىستى باعاسىن العان ەمەس. ول ورتا ازيانى مەكەندەيتىن حالىقتاردىڭ شىنايى تاريحى قىتاي جىلنامالارىندا وتە انىق جازىلعاندىعىن بايانداعان. سونداي-اق ەل اراسىنداعى كونە اڭىزداردىڭ شىعۋ تاريحى, قيسسا-داستانداردىڭ باستاۋ نەگىزى وسىندا بەرىلگەن. كىندىك ازيا مەن وڭتۇستىك سىبىردەگى جەر اتاۋلارىنىڭ تاريحي نەگىزدەرى جانە كوك تۇرىك ۇعىمىنىڭ پايدا بولۋى مەن ونىڭ عىلىمي تەرمين بولىپ قالىپتاسۋى تۋرالى دا تىڭ دەرەك كورسەتىلگەن. قىتاي جىلناماشىلارىنىڭ تاريحي دەرەكتەردى جازۋ ەرەكشەلىگى قازىرگى ەۋروپالىقتاردىڭ تاريحتى جازۋ ەرەجەسىنە ەش ۇقسامايدى.
قىسقاسى, شىعىستانۋشى عالىمنىڭ بۇل ەڭبەگى تاريحىمىزدى تەرەڭنەن تانۋعا تەمىرقازىق بولاتىن باعالى ەڭبەك.
ءمولدىر تولەپباي,
ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانا قىزمەتكەرى