پايعامبارلار تورەسى مۇحاممەد (وعان اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن) – ادامزات تاريحىندا وراسان زور ءىزى بار ۇلىق تۇلعا. ونىڭ ادامزات دامۋىنداعى ءرولىن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس بولار. ويتكەنى اللانىڭ سوڭعى ەلشىسىنىڭ ورنىن باسقان ەشكىم جوق, بولمايدى دا. ونىڭ ءىلىمى ءوز داۋىرىندەگى الەمدىك وقيعالاردىڭ دامۋ بارىسىنا اسەر ەتتى. تاريح دوڭگەلەگىن وزگەرتتى. سول ءىلىم سان عاسىرلاردان بەرى مىنا عالامدى جايلاعان ءيسى مۇسىلماننىڭ جۇرەگىندە ساقتالىپ, ءومىر ءسۇرۋ قاعيداتتارىن انىقتاپ, ءوزىنىڭ سارا جولىن كورسەتىپ كەلەدى.
ۇلىق كەمەلدىكتىڭ كوركەم بايانى
(راشيد حايلامازدىڭ كىتابىنا شولۋ)
كوك تۇڭلىگى ءتۇرىلىپ, ءتۇن تىنىشتىعىن كۇزەتكەن جۇلدىزدار جۇمىلىپ, تاڭ شاپاعى كوتەرىلەردە كوكجيەك قارا قوشقىل تۇرگە ەنىپ, جەردى قارا تۇنەك باسادى ەكەن. ەشكىمگە جانە ەشنارسەگە مۇقتاج ەمەس, كەرىسىنشە, كۇللى جاراتىلىس وعان مۇقتاج, تۋماعان دا, تۋىلماعان, وعان تەڭ كەلەر ەشكىم جوق جالعىز جاراتۋشى اللا سوڭعى پايعامبارىمىزدى ادامزاتقا سۇيىنشىلەيتىن ءVى عاسىردىڭ ورتاسىندا دا ءدال وسىنداي قارا تۇنەك جەر-دۇنيەنى باسىپتى.
بۇل تورتكۇل دۇنيەنىڭ تاعىلىقتىڭ تىرناعىندا تۇنشىعىپ جانۇشىرعان كەزى ەكەن. ناداندىق, قاتىگەزدىك پەن اشكوزدىك - ىزگىلىك اتاۋلىنىڭ كوزىن تۇمشالاپ, تيرانداردىڭ تابانىندا قالىڭ بۇقارانىڭ جانشىلعانى ايتىلادى.
اسسيريا, فينيكيا جانە مىسىرلىق سياقتى ەسكى وركەنيەتتەردىڭ ازات تۇرعىندارى ريم ءبورىسىنىڭ ازۋىندا كەتىپتى. ەجەلگى پارسى بيلەۋشىلەرى ۆاۆيلون وركەنيەتىنىڭ تامتۇعىن قالدىرمايدى. پارسى مەن ۆيزانتيانىڭ اراسىنداعى بۇعازدى مەكەندەگەن ارابتارعا ازۋلى كورشىلەرىنىڭ ءتىسى باتىپتى. شىبىن جانىن قويارعا جەر تاپپاعاندار وتقا, تاسقا, پۇتقا تابىنىپتى. رۋحاني داعدارىس الەمدى جايلادى. ازىرەت ادامنان (ا.س) باستاپ بارلىق پايعامبارلاردىڭ ورتاق عيبادات ورنىن اينالعان كيەلى قاعبا پۇتتاردان كورىنبەي كەتتى. جاراتۋشىعا ەڭ جاقىن سانالعان وسىناۋ قاسيەتتى مەكەندە بەيكۇنا مومىندى اللادان الىستاتۋ ءۇشىن ازعىندىقتىڭ بارلىق ايلا-تاسىلدەرى جاسالىپ جاتتى. يبراھيم پايعامباردان (ا.س) باستالعان قاجىلىق عيباداتىنىڭ ءوڭى وزگەرتىلىپ, ادامدار قولدارىن شاپالاقتاپ, جالاڭاش كۇيدە قاعبانى تاۋاپ ەتەتىن دارەجەگە جەتتى. مىنە, ازعىندىقتىڭ شىرماۋىنا ىلىگىپ, رۋحاني كۇيزەلىسكە بەلشەسىنەن باتقان وسىناۋ قوعامدا تۋرا جولدى كورسەتەتىن پايعامبارعا زارۋلىكتى سەزىنىپتى.
ادامزات تۇعىرىنان قۇلدىراپ, اسىل جاراتىلىسىنان اجىراپ, كوكىرەك كوزى كىسەندەلىپ, جۇرەگىن جاماندىق تورلاپ, قۋىس كەۋدەسىنىڭ رۋحى وشكەن. ادامدار ابدەن ازعىندالىپ, قارا تۇنەكتەن كوزىن اشار كۇن قالماعانداي. قاراڭعىلىق قامىتىنا شەگەلەنگەن يسا پايعامباردىڭ اجال قۇشقانىنان بەرى التى ءجۇز جىل ءوتتى. ەلشىسىن وزىنە قايتارىپ العان جاراتۋشىمىزدان ەشبىر بەلگى بولمادى. اللانىڭ ءوزى توپىراقتان جاراتىپ, دەمىمەن ۇرلەپ جان بەرگەن ادامنىڭ تۇيىققا تىرەلىپ داعدارعان شاقتارىندا ءتۇزۋ جول كورسەتىپ, جوعىن تۇگەندەيتىن, ءومىر ءسۇرۋدىڭ اسىل زاڭدارىن ەسىنە قايتا ءتۇسىرۋ ءۇشىن ۇنەمى ەلشىسىن جىبەرۋشى ەدى. اللا تاعالامىز ءوزى جاراتقان ەكى اياقتى پەندەلەرىنەن كوڭىلى قالعانداي ءبىر بەلگىسىن بەرمەدى. ىزگىلىك ساۋلەسى تۇسپەدى. ءۇمىت قۇسىنىڭ قاناتى قايىرىلدى. قوس قولىن كوككە جايىپ كوزىنىڭ جاسىن توككەندەردىڭ جانارى سۋالدى.
جۇرەكتەن مەيىرىمى كەتكەن ادامدار بالالارىن تىرىدەي كومىپ, ءبىرىن-ءبىرى قۇل ەتىپ, كۇڭنىڭ كۇنىن زار ەتىپ, كەڭ دالاعا باستارى سىيماي ءبىرىن ءبىرى ءتۇتىپ جەپ سورلىلىقتىڭ ۇشار شىڭىنا جەتكەندە حاقتان بەلگى كەلدى. مەيىرىمى شەكسىز اللا كۇناھار پەندەلەرىن تاستاپ كەتپەگەن ەكەن, كۇندەردىڭ كۇنىندە «سەنى الەمدەرگە راحىم ەتىپ جىبەردىك» («پايعامبارلار» سۇرەسى, 107-ايات). دەپ ەلشىسىن جىبەرىپ, سۇيىنشىسىمەن جەردىڭ بەتىن ساۋلەلەندىردى.
اللادان تۇسكەن جارىق نۇر الەمدى ءاپ-ساتتە باۋراپ الدى. ول شىعىستان باتىسقا, قىتايدان ماروككوعا دەيىن اتلانت مۇحيتىنان تىنىق مۇحيتىنا دەيىن, جەر-جاھاندى جاماندىق اتاۋلىدان الاستاپ, ادامزاتقا ءىلىم مەن ءبىلىم بەرىپ, ادىلدىك شامشىراعىن جاققان جان بولدى.
«اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن» اللانىڭ راسۋلى مۇحاممەد پايعامبارىمىزدىڭ اتى اتالعاندا: «راسىندا, اللا جانە ونىڭ پەرىشتەلەرى پايعامبارعا سالاۋات ايتادى. ءاي, يمان كەلتىرگەندەر! وعان اللاھتىڭ يگىلىگى مەن سالەمىن ايت جانە وعان شىنايى, قۇرمەتتى سالەم بەر!». (قۇران, 33:56) دەگەن بۇيرىق ءتۇستى. سودان بەرى «اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن» ءسوزى («ساللاللاھۋ ءالايھي ءۋا ءساللام») مۇسىلمانداردىڭ مۇحاممەد پايعامباردى ەسكە العاندا ايتاتىن سالەمى بولدى. ادامزاتتىڭ اسىلىنىڭ ادام اتاعا دەيىنگى ناسابناماسى بىلايشا ورىلەدى. مۇحاممەد (س.ع.س) يبن ابدۋللاھ يبن ابدۋلمۋتتاليب ء(شايبا) يبن حاشيم (امر) يبن ابدۋ ءماناف ء(ال-مۋگيرا) يبن كۋساي يبن كيلاب يبن ءمۇررا يبن كااب يبن ءلۇۋاي يبن عاليب يبن فيحر يبن ماليك يبن ان-نادر يبن كينانا يبن ءحۋزايما يبن مۋدريكا (امير) يبن يلياس يبن مۋدار يبن نيزار يبن ءمااد يبن ادنان يبن اداد (كەيدە ۋداد دەپ ايتالادى) يبن مۋكاۆۆيم يبن ناحۋر يبن تايراح يبن يارۋب يبن ياشجۋب يبن نابيت يبن يسمايل يبن يبراحيم يبن ازار يبن ناحۋر يبن سارۋگ يبن شاليح يبن يرفحاشاد يبن سام يبن نۇح يبن لامك يبن ماتتۋ شالاح يبن احنۋح يبن يارد يبن ماحليل يبن كاينان يبن يانيش يبن شيت يبن ادام. تاعى دا ءابۋل قاسىم دەگەن كۋنا ەسىمى بار. ونى اراب داستۇرىندە ۋمم (اناسى) نەمەسە ابۋ (اكەسى) ياعني تۇڭعىش پەرزەنتتەرىنىڭ اتىمەن قوسىلىپ ايتىلاتىن ەسىم.
كونە دەرەككە ىزىنە سۇيەنىپ ايتقاندا پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س) ارعى اتالارى يسمايل يبن يبراھيم ون ەكى ۇل پەرزەنتتى بولعان. يسمايل ءجۇز وتىز جىل جاساپ قاعبانىڭ سىرتقى جالعاسىنداي جارتىلاي دوڭگەلەك قابىرعا ەتىپ ورىلگەن جەردە اناسى اجارمەن قاتار جەرلەنگەن. ونى حيجر يسمايل, ءال-حاتيم دەپ تە اتايدى.
وسىعان دەيىن دە پايعامبار اۋلەتىن زەرتتەپ, بىرنەشە كىتاپتارىمەن قازاق وقىرماندارىنىڭ تانىمىن كەڭەيتكەن تۇرىك جازۋشىسى راشيد حايلامازدىڭ «مۇحاممەد پايعامبار ساللاللاھۋ ءالايھي ءۋا ءساللام ءومىر جولى» اتتى ەڭبەگىنىڭ وقيعاسى وسى جەردەن, ءيبراھيمنىڭ اجار انامىزدى قۇنداقتاۋلى ۇلى يسمايل ەكەۋىن اللانىڭ قالاۋىمەن ەلسىز شولگە اكەلىپ تاستاعانىنان باستالادى. بۇل كىتاپ - ادامزاتتىڭ اسىل ءتاجى, ەكى دۇنيە ساردارى عالامداردىڭ مىرزاسى, راسۋل اللانىڭ عۇمىربايانى. پايعامبار ءداۋىرىنىڭ شەجىرەسى. اللانىڭ ءحابيبىنىڭ كەمەل سيپاتى. ۇلىق كەمەلدىكتىڭ كوركەم بايانى.
جالپى مۇسىلمان ادەبيەتىندە پايعامباردىڭ عۇمىربايانىن سۋرەتتەيتىن ەرەكشە جانردى «سيرا» دەپ اتايدى. سيرا جانرىنداعى ەڭبەكتەر قۇران مەن حاديستەن كەيىنگى قاسيەتتى كىتاپ رەتىندە باعالانادى. بۇل جانردىڭ ەرەكشەلىگى تەك قانا اللانىڭ ەلشىسىنە ارنالعان ەڭبەكتەردى قامتيدى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن سوڭعى پايعامباردىڭ ءومىر جولىنا قاتىستى ءارتۇرى جانرداعى كوركەم تۋىندىلار جازىلىپ, ءالى دە ناسيحاتتالىپ سول ارقىلى ادامزات بالاسى اللانىڭ راسۋلىنا دەگەن سۇيىسپەنشىگىن بىلدىرۋدە.
مۇحاممەد (س.ع.س) پايعامباردىڭ ومىردەرەگىنە بايلانىستى شوقتىعى بيىك دەرەكتى جازبالاردىڭ باستاۋىندا ءVىىى عاسىردا (حيجرا بويىنشا ەكىنشى عاسىردا) جازىلعان يبن حيشامنىڭ ەڭبەگى تۇرعانىن ايتۋ ءلازىم. بۇل ەڭبەك ەڭ كونە جانە بارىنشا پايعامبارىمىزدىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىن, ونىڭ تۇسىنداعى تاريحي وقيعالاردى تۇگەل قامتىعان كىتاپ بولىپ ەسەپتەلەدى. قولدارىڭىزداعى كىتاپ تا وسى ەڭبەكتى بەدەل ەتىپ العان. ودان بولەك, ينب ساعد «تاباقات», «يبن كاسير ء«ال-ءبيدايا ءۋان-ءنيھايا», حالابي «سيرا», يبن حاجار «يسابا», يبن ءاسير ء«ۇسدۋل-عابا», يبن ءابدۋلبارر «يستياب», تاباري «تاريح» سەكىلدى كلاسسيكالىق ەڭبەكتەرمەن قوسا, باستى-باستى ءتاپسىر كىتاپتارى مەن «كۋتۋب تيسعا» سەكىلدى حاديس كىتاپتاردىڭ نەگىزىندە جازىلعانى قولىمىزداعى كىتاپتىڭ التىنان ارداقتى, كۇمىستەن سالماقتى, قۇندى جادىگەرلەردىڭ ىزىمەن جازىلىپ, قازاقشاعا تارجىمالانعان قۇندى دۇنيە ەكەنىن دالەلدەيدى. جوعارىدا اتالعان ەڭبەكتەر مەن ەسىمدەر ءاربىر ارابتانۋشى, يسلامتانۋشى, تەولوگقا جاقسى تانىس بولسا دا قالىڭ بۇقاراعا, اسىرەسە قازاق وقىرماندارىنا بەلگىلى ەمەس. سوندىقتان دا بۇل تاڭدامالى دۇنيەلەردى ەلەكتەن وتكىزىپ, بارىنشا مول مالىمەتتى قاراپايىم تىلمەن جەتكىزۋ ارقىلى وسى اقتاڭداقتىڭ ورىن تولتىرىپ, پايعامبارىمىزعا (س.ع.س.) دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىمىزدى ەسەلەندىرە بەرمەك.
پايعامبارلار تورەسى مۇحاممەد وعان «اللانىڭ وعان يگىلىگى مەن سالەمى بولسىن» - ادامزات تاريحىندا وراسان زور ءىزى بار ۇلىق تۇلعا. ونىڭ ادامزات دامۋىنداعى ءرولىن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس بولار. ويتكەنى اللانىڭ سوڭعى ەلشىسىنىڭ ورىنىن باسقان ەشكىم جوق, بولمايدى دا. ونىڭ ءىلىمى ءوز داۋىرىندەگى الەمدىك وقيعالاردىڭ دامۋ بارىسىنا اسەر ەتتى. تاريح دوڭگەلەگىن وزگەرتتى. سول ءىلىم سان عاسىرلاردان بەرى مىنا عالامدى جايلاعان ءيىسى مۇسىلماننىڭ جۇرەگىندە ساقتالىپ, ءومىر ءسۇرۋ قاعيداتتارىن انىقتاپ, ءوزىنىڭ سارا جولىن كورسەتىپ كەلەدى.
ءجاھيليا زامانىندا قالىپتاسقان كوپقۇدايلىق يدەياسىن تالقانداپ, يسلام ءدىنىن تۇعىرىنا شىعارىپ, سوڭىنا ميلليونداعان مۇسىلمانداردى ەرتكەن تاريحي تۇلعاعا اينالدى. بۇل كىتاپتا دا پايعامبارىمىزدىڭ دۇنيەگە كەلگەنىنەن باستاپ, ازامات بولىپ قالىپتاسىپ, اللادان ۋاحي الىپ, پۇتتارعا تابىنعان جۇرتىن ءبىر اللاعا مويىنسۇندىرعان قايراتكەرلىگىن, ەرىك-جىگەرى مەن قاراپايىمدىلىعىن سۋرەتتەيدى.
وزىنە دەيىن بولماعان, كەيىندە قايتالانباعان رۋحاني مۇرا قالدىرعان ۇلى تۇلعانىڭ دانىشپاندىعى اسىرەلەپ اسپەتتەۋ ارقىلى ەمەس, ءتىپتى حاريزماتيكالىق ءومىربايانىن بايانداۋ ارقىلى دا ەمەس, شىن مانىندەگى شىنايى بولمىسىن كورسەتەتىن, تۇسىنداعى تاريحي وقيعالارمەن بىرگە ءورىلىپ, اينالاسىنداعى ادامداردىڭ ورتاسىنان ادىلدىك تاۋىپ, ۇيلەسىمىن تاپقان ءبىتىم-بولمىسىمەن ەرەكشەلەنەدى.
ادامزاتتىڭ اسىلىنىڭ 63 جىلدىق عۇمىرىنداعى ءاربىر جىلداردىڭ ءاربىر وقيعانىڭ قالاي بولىپ قالاي قويعانىن, جانىندا جۇرگەن ساحابالاردىڭ قايراتكەرلىگى مەن تارىداي شاشىراپ جاتقان تايپالاردى بىرىكتىرىپ ىرگەلى مەملەكەتكە اينالدىرعان تۇلعالىق ءبىتىمىن تانىپ, نە ءۇشىن ۇلگى ەتەمىز دەگەندەرگە ايتار اسىل مۇراسى بار.
مۇحاممەد (س.ع.س.) ءومىرى – اللانى تانۋعا اپاراتىن قاسيەتتى جولدىڭ باعدارى, سول جولدا شولىركەگەننىڭ ءشولىن قاندىراتىن كيەلى بۇلاق. ول قاسيەتتى قۇران كارىمدى ءتۇسىنۋدىڭ قاسيەتتى كىلتى. ادامنىڭ ومىرىنە ءمان بەرەتىن التىن ارقاۋ, كەمەلدىكتىڭ ۇلگىسى. ءاربىر ادامنىڭ جۇرەگىندەگى جاسىل باعى, ناعىز باقىتتىڭ سىرى.
الەمنىڭ سوڭعى ەلشىسىنىڭ جەر بەتىندە اتقارار مىندەتىن دۇنيە ەسىگىن اشقاننان سەزىنەمىز, ەرجەتكەن شاعىنان باستاپ ونىڭ ءسوز ساپتاۋىندا, ءىس-ارەكەتتەرىندە, ءادىل شەشىمىممەن ايشىقتالادى. ونىڭ ادامگەرشىلىگى مەن بيىك پاراساتتى ءبۇتىن بولمىسىنىڭ بەينەسى كىرشىكسىز. ادامزاتتىڭ اسىل ءتاجىنىڭ پايعامبارلىعىنىڭ ءمانىن شىنايى تۇسىنگەن ادام عانا يسلام ءدىنىن جەتە ءبىلىپ, تەرەڭ تۇسىنۋگە, جۇرەگىندەگى يمانىن بەكىتىپ, جان تىنىشتىقتىعى مەن كەمەلدىگىن پايىمداۋعا جول اشادى. اللادان باسقاعا ەشكىمگە, ەشنارسەگە مۇقتاجدىعى جوعىن سەزىنىپ, پەندەلىكتەن ارىلىپ جان دۇنيەسىنىڭ تولىق بوستاندىعىن سەزىنەدى.
وسى كىتاپتى وقي وتىرىپ, بىرنەشە ساتىنە وقىرمانداردىڭ نازارىن اۋدارعىم كەلەدى. پايعامبارلىق تۇسكەنگە دەيىن ەلىنە ەلەۋلى بولعان مۇحاممەد اتىنا ءامين, ياعني ادال, سەنىمدى دەگەن اتى ونىڭ ءبىر قىرىن اشىپ تۇر. قانداي جايت تۋىنداسا دا حالقى ءاميننىڭ ايتقانىنا قۇلاق تۇرەدى. مۇنداي ءبىر وقيعا ازىرەت مۇحاممەد (س.ع.س.) وتىز بەس جاسىندا ورىن العان ەكەن. اتالمىش كىتاپتا بايان ەتىلگەندەي بۇل كەزدەرى مەككەدەگى ەڭ وزەكتى ماسەلە قيراي باستاعان قاعبانى جوندەۋ بولاتىن. يبراھيم پايعامباردىڭ زامانىنان بەرى تالاي عاسىرلاردىڭ كۋاسى بولعان قاسيەتتى عيماراتقا شىنىمەن ادام قولىنىڭ قامقورلىعى كەرەك ەدى. ءارى قاراي, يبن ساعد تاباقاتتىڭ 1\145 ريۋاياتىمەن جەتكەن دەرەكتە «قاعبانىڭ قابىرعاسىن بۇزعانمەن يبراحيم سالعان ىرگەتاسىنا تيمەي, قۇرىلىستى ونىڭ ۇستىنەن سالماق بولادى. قاعبا قابىرعاسى بەلۋارعا دەيىن كوتەرىلگەن كەزدە تاعى دا تارتىس تۋادى. قاسيەتتى سانالاتىن «حاجارۋل-ءاسۋاد» دەگەن قارتاستى ءوز ورىنا قويۋ كەزىندە تايپالار ءوزارا تالاسىپ, ءبىر ماملەگە كەلە المايدى. وسى كەزدە قۇرايىشتىڭ اقساقالى ءابۋ ءۇمايا كوپشىلىك الدىنا شىعىپ, داۋلاسقاندارعا قاعبانىڭ مىنا ەسىگىنەن ءبىرىنشى كىرگەن ادام تورەشى بولسىن دەيدى. دەمدەرىن ىشىنە تارتىپ, ەسىكتەن كىرەر كىسىنى كۇتەدى. قۇرايىشتىقتار تىم-تىرىس ەسىككە سارىلا قاراپ تۇرعاندا, ازىرەت مۇحاممەد كىرىپ كەلەدى. ونى كورگەن حالىق ءاميننىڭ ايتقانىن تىڭدايمىز دەيدى, قانداي ۇكىم ايتسا كونەمىز دەيدى. پايعامبارىمىز ءمان-جايدى ەستىگەن سوڭ, الدىمەن ۇلكەن ماتا اكەلۋدى بۇيىرادى. ونى جەرگە توسەپ قارا تاستى ءوز قولىمەن كوتەرىپ ورتاسىنا قويىپ ءار تايپادان ءبىر-ءبىر ادامنان شىعىپ, مىنا ماتانى اينالدىرا ۇستاپ, استى كوتەرسىن دەيدى. ءار تايپانىڭ يگى جاقسىلارى جۇمىلا كوتەرىپ, قاسيەتتى تاستى ءوز ورنىنا اپارادى. تاستى بەل دەڭگەيىنە جەتكەن كەزدە, مۇحاممەد – ءامين تاستى الىپ, ورنىنا قويدى».
وسى ءبىر وقيعادان يسلام تاريحىن بىلگىسى كەلگەندەر بىرنەشە عيبرات, اللانىڭ حيكمەتىن تۇسىنەدى. ياعني, پسيحولوگيالىق شىنشىلدىعىمەن, تابيعيلىعىمەن, عىلىمي كوزقاراسىمەن جانە جان-جاقتى تالداۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. ادامزاتتىڭ اقىرعى ەلشىسىنىڭ ومىرىندەگى ەلەۋلى وقيعالاردى بايانداپ قانا قويماي, ونىڭ ۇلى تۇلعا رەتىندە تانىلۋىنىڭ, قالىپتاسۋىنىڭ رۋحاني سيپاتىن ايشىقتاپ, جۇرەككە جەتكىزەدى. اللانىڭ راسۋلىنىڭ باسىنان كەشكەن وقيعالاردى ەڭبەك تاريحي دەرەكتەردى جەتكىزىپ قانا قويماي, قاعازعا تۇسكەندى ءتۇيىپ الار ويىن, حيكمەتىن دە تاپسىرلەپ جازادى. مۇنىڭ ءوزى وقىرمانعا جول سىلتەپ, وقيعا بارىسىن پايىمداۋىنا وعان تەرەڭ بويلاۋىنا اسەر ەتەدى.
بۇل ەڭبەكتى جيناقتاعان راشيد حايلاماز ساۋاپتى ءىستى ءساتتى اياقتاپ, ون سەگىز مىڭ عالامنىڭ ساردارىنىڭ جەر بەتىندەگى عۇمىرىن ءجاي اڭگىمەلەپ قانا قويماي, حرونولوگيالىق تارتىپپەن جىلدان-جىلعا, وقيعادان-وقيعاعا تارتىپ, تانىس تا بەيتانىس زامانداستارىنىڭ تۇلعاسىن اشىپ, تۇتاس ءبىر الەمدى سۋرەتتەيدى. وقىرمان ءبىر تىلسىم ارقىلى سول وقيعالاردىڭ ورتاسىندا جۇرگەندەي سەزىنەدى. پايعامبارىمىزعا ونىڭ دۇنيە ەسىگىن اشقان ساتتەن باستاپ باۋراپ الىپ, سۇيىسپەنشىلىگىمىز ويانادى. ءسابيدىڭ اتا-اناسى ەرتە دۇنيەدەن كوشىپ اۋلەتىنىڭ ۇلكەندەرىنىڭ قولىنا تاربيەلەنەدى. بىزدەر دە سولارمەن بىرگە جۇرەگىمىزبەن ەگىلە وتىرىپ, اسىل دانا بولىپ ءوسىپ كەلە جاتقان سابيگە تىلەكشى بولىپ, بىرگە قۋانامىز.
ال ەڭبەكتىڭ باسقا دا باسىلىمداردان ارتىقشىلىعىن وسى ەڭبەكتى ازىرلەگەندەر دە ايتىپ وتكەن. ونى بىلاي تۇسىندىرەدى. «بۇگىنگى كۇنى ءبىز يسلام تاريحىنداعى ءتۇرلى جورىقتار مەن سوعىستاردان گورى, اللا ەلشىسىنىڭ قاراپايىم ادام رەتىندە قوعامداعى مىندەتىن تۇسىندىرەتىن ەڭبەكتەرگە كوبىرەك ءزارۋمىز. قولدارىڭىزداعى كىتاپ وسىنداي بيىك ماقساتقا قىزمەت ەتپەك. سوندىقتان وقىرمانىمىز وسى ەڭبەك ارقىلى تەك قانا ءدىن جولىنداعى جورىقتارمەن ەمەس, قاي كەزدەگى مۇسىلمان قوعامى ءۇشىن دە ماڭىزدى, جۇرەگى سۇيسپەنشىىلك پەن ماحابباتقا تولى كامىل اداممەن, قاي قىرىنان الساڭىز دا تالىمىندە ءمىن جوق ەرەكشە تالىمگەرمەن تانىسپاق» دەيدى. بۇعان ءبىز دە قوسىلامىز. مۇحاممەد پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س) شاراپاتتى بەينەسى وقىرماندارىندا باۋراپ, جۇرەك كوزدەرىن اشىپ, ىزگىلىككە جاقىنداتاتا تۇسەدى.
كىتاپتى ازىرلەۋشىلەردىڭ اتاپ وتكەنىندەي, كوپتەگەن ىزدەنىستەردىڭ ارقاسىندا كاۋسار يەسىنىڭ عۇمىربايانىنىڭ وسىعان دەيىن قالتارىستا قالعان تۇستارىنا ءمان بەرىلگەنىن بىلايشا قاپەرگە سالادى. «يسلام تاريحىنداعى ەڭ ءبىر ەلەۋلى وزگەرىستەردىڭ باسى ءبادىر تۋرالى ايتقاندا, پايعامبارىمىزدىڭ ءمادينادان شىعىپ, قايتا ورالعانىنا دەيىن ون كۇن كەتكەنىن ەسكەرتۋ كەرەك. ءبادىر شايقاسى وسى ون كۇندەگى بەس-التى ساعاتتىق ۋاقىتتى عانا العان. كوبىنە قالعان توعىز جارىم كۇن پايعامبارىمىزدىڭ ساحابالارىمەن بىرگە ءجۇرىپ, ولارمەن قانداي قارىم-قاتىناستا بولعانى ەسكەرىلمەي قالىپ كەتىپ جاتادى. وسى جاعى وتە ماڭىزدى. سوندىقتان دا قالعان توعىز جارىم كۇندىك ۋاقىتتىڭ قالاي وتكەنىن زەرتتەپ, ونداعى ءبىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى تۇستاردى وقىرمانعا جەتكىزۋ – كىتاپتىڭ ەلەۋلى ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى دەۋگە بولادى» دەيدى.
مۇحاممەد پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س) كىتاپتا سۋرەتتەلگەن ءاربىر وقيعاسى وقىرمانىنىڭ دا زەردەسىن اشىپ, ءىلىمىن ارتتىرا تۇسەدى. قۇراننىڭ ءاربىر اياتىن قانداي جاعدايدا قايدا تۇسكەنىن ءبىلىپ, يمانى بەكيدى. كىتاپتا كەلتىرىلگەن قۇتباعا دا دەن قويىپ, تەبىرەنەمىز.
ءمادينا قالاسىنداعى قۇبا مەشىتىندەگى «العاشقى قۇتباسى», ودان كەيىنگى جورىقتارداعى ۇرىس باستالماس بۇرىن اللا تاعالاعا ماداق ايتۋدان باستاعان قىسقا قۇتباسى اۋەزدى لەپەستەيىن جۇرەگىمىزدە جاتتالادى. «ەش كۇماندارىڭ بولماسىن, اللا تاعالانىڭ بۇيىرعانىن بۇيىرىپ, تىيعانىنا تىيامىن... قۇراندا ايتىلعان امىرلەر مەن تىيىمداردى, اياتتاردا باياندالعان جاتتاردى جانە سەندەردى قالاي ازاپتان قۇتقارىپ, اياۋلى, ارداقتى ەتكەنىن ويلاڭدار. ونىڭ كىتابىن مىقتاپ ۇستانىڭدار. سوندا راببىلارىڭ سەندەرگە رازى بولادى. راببىلارىڭنىڭ ءامىرىن اياقاستى ەتپەڭدەر, سوندا ۋادە ەتىلگەن نىعمەتى مەن كەشىرىمىنە يە بولاسىڭدار. اللانىڭ ۋادەسى – حاق, ءسوزى – راس, جازاسى – اۋىر. مەن ەندى ءوزىمدى دە, سەندەردى دە ەش قالعىپ مۇلگىمەيتىن, بار نارسە بيىگىندە بولعان اللاعا تابىستادىم. سۇيەنگەنىمىز ءبىر اللا, تەك ودان عانا مەدەت سۇرايمىز جانە تەك وعان عانا تاۋەكەل ەتەمىز. ونىڭ قۇزىرىنا قايتا ورالامىز. اللا بىزگە جانە ءيسى مۇسىلمانعا مەيىرىمىن توكسىن!- دەيدى. بۇل اللاعا پەندەسىن جاقىنداتقان التىن باسپالداقتارى ەمەس پە؟! بۇكىل پايعامبارلار يمامى, جەتەكشىسى, باسشىسىنىڭ اۋزىنان شىققان اسىل ءسوزى وسى ەمەس پە؟!
سوڭعى كەزدەرى جاھاندانۋ جاعدايىندا مۇسىلماندىق تەولوگيالىق ادەبيەتتەر مەن ۋاعىز-ناسيحاتتىق ماتىندەردە بولسىن, جالپى الەمدىك كەڭىستىكتە پايعامبارىمىزدىڭ وتكەن زاماندا از ايتىلعان پلانەتارلىق ميسسياسىنا ەرەكشە ءمان بەرىلۋدە. بۇل جونىندە قازىرگى زامانعى مۇسىلمانشىلىق جولىن زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبىرى ا.ب.فيلليپس بىلاي دەپ جازادى: «يسلامنىڭ نەگىزگى ماقساتى مەن ءمانى بۇكىل ادامزاتتىڭ يگىلىگى بولعاندىقتان مۇحاممەد پايعامبار بارلىق ادامدارعا جىبەرىلگەن امبەباپ پايعامبار بولدى. اللا تاعالا قۇراندا انىق سوزدەر ارقىلى قانشاما رەت «سەنى بارلىق ادامدارعا ەلشى ءارى ەسكەرتۋشى ەتىپ جىبەردىك, بىراق ادامداردىڭ كوبى بىلمەيدى» (34:27) «ايت: «ەي, ادامدار! مەن بارلىعىڭا اللانىڭ ەلشىسىمىن» (7:158).
مۇحاممەد پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س) تۇلعاسىنىڭ تاريحي قۇبىلىسى مىناداي ۇشتاعاندا ايشىقتالدى. ونىڭ ءبىرى – قاراپايىم ادام بولىپ جاراتىلىپ, توپىراقتى ءولىم بۇيىرعان پەندە رەتىندە. (مۇحاممەد س.ع.س.) «شىنىندا سەن دە ولەسىڭ. ولار دا ولەدى». قۇران, 39:30.
ەكىنشىسى اللانىڭ راسۋلى – ەلشى ءارى سوڭعى پايعامبار رەتىندە («پايعامبارلار ءمورى» «اللانىڭ ەلشىسى جانە پايعامبارلاردىڭ سوڭى» (قۇران, 33:40) ۇلىقتالادى. بۇل دەگەنىمىز جاراتۋشى حاق تاعالانىڭ العاشقى پايعامبارى ادام اتا بولسا, (ر.ا) سوڭعى پايعامبارى – مۇحاممەد (س.ع.س.) «حاتامۋل-ءانبيا», ياعني «پايعامبارلار ءمورى» دەگەن ماعىنا بەرەدى.
مۇحاممەدتىڭ وسى جانە باسقا دا فۋنكتسيونالدىق ەرەكشەلىكتەرى قۇراننىڭ كوپتەگەن اياتتارىندا ماڭگىلىك اقيقات رەتىندە كورسەتىلگەن. ءبىر جاعىنان الىپ قاراساڭىز اللانىڭ قۇدىرەتى شەكسىز. ادام بالاسىنىڭ قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا ومىرىندە قانشاما ءىس تىندىردى. امەريكالىق عالىم م.حارت ءوزىنىڭ «تاريحتاعى ەڭ ىقپالدى ءجۇز تۇلعا» اتتى كىتابىندا سوتسيولوگيالىق زەرتتەۋلەرى ناتيجەسىندە مۇحاممەدتىڭ تانىمالدىلىق رەيتينگىندە ءبىرىنشى ورىندا تۇرعانىن اتاپ وتەدى. وسى زەرتتەۋگە سۇيەنە وتىرىپ, ايگىلى امەريكاندىق نەوفيت, پسيحولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى روبەرت فرەيدجەر وسى زەرتتەۋگە سىلتەمە جاساي وتىرىپ, بىلاي دەپ جازادى: «مۇحاممەد پايعامباردى باتىس تاريحشىلارىنىڭ جەتەكشىلەرىنىڭ بىرەگەيى بۇكىل ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ىقپالدى ادامدار تىزىمىندە ءبىرىنشى ورىنعا قويۋ ءۇشىن تاڭدادى. ول الەمدىك ۇلى دىندەردىڭ ءبىرىنىڭ نەگىزىن سالۋشى عانا ەمەس, تاريحتا ءدىني جانە الەۋمەتتىك-ساياسي تۇرعىدان دا ەڭ ۇلكەن تابىسقا قول جەتكىزگەن جالعىز تۇلعا بولدى. مۇحاممەد فيلوسوف, شەشەن, ۋاعىزشى, زاڭ شىعارۋشى, جاۋىنگەر, قولباسشى جانە ساياساتكەر بولعان. ول – الەمدەگى بارلىق مۇسىلماندار ۇلگى الۋى ءتيىس ناعىز تۇلعا».
پايعامبارىمىز ارتىنا مۇراگەرىن قالدىرعان جوق. ەن بايلىقتى يەلەنىپ, كۇمبەزدى سارايلار, ءزاۋلىم كەسەنەلەر, ادام استامشىلىعىن بىلدىرەتىن بيىك عيماراتتار تۇرعىزعان جوق. بىراق بىزدەرگە بارشا ادامزات بالاسىنا باعا جەتپەس ءۇش قۇندىلىقتى مۇرا ەتتى. ارتىندا ميللياردتاعان ۇمبەتىن قالدىردى, اللادان تۇسكەن ۋاحيدى جاماعاتىنا تابىس ەتتى, جانە اللانىڭ ەلشىسى, اراب تۇبەگىندەگى تايپالاردىڭ باسىن قۇراپ مەملەكەتكە اينالدىرعان تۇلعا رەتىندە ماڭگى ولمەس ەستەلىك-ەسكەرتكىشىن قالدىردى. بۇل ۇشەۋى دە ورتاق تاريحتىڭ ءۇش دىڭگەگىندەي ماڭگى وشپەس, ءار ادامنىڭ عۇمىرىن ساۋلەلەندىرىپ, ىزدەنىس پەن ىزگىلىككە باستايتىن ماڭگىلىك قۇندىلىقتار. عاسىرلار بويى مۇسىلماندىق داستۇرمەن تاربيەلەنگەن ادامزاتتىڭ, ونىڭ ىشىندە مۇسىلمان الەمى حالىقتارىنىڭ تاريحي جادىندا مۇحاممەد پەن يسلام ەرەكشە ورىن الادى. ادامزاتتىڭ اسىلى دۇنيەدەن وتەرىندە, «سەندەرگە امانات قالدىرىپ بارامىن. سودان ايىرىلماساڭدار, ەش ۋاقىتتا اداسپايسىڭدار. ول امانات – اللانىڭ كىتابى قۇران. ءسوزىمدى مۇقيات تىڭداڭدار جانە ۇعىڭدار. مۇسىلمان – مۇسىلماننىڭ باۋىرى, بۇكىل مۇسىلمان ءبىر-بىرىنە باۋىر. ءدىن باۋىرلاستارىڭنىڭ قۇقىنا قيانات ەتۋ – حارام» دەپ مۇسىلماندى مۇسىلمانعا تابىستادى.
عاسىرلار ءوتتى, دۇنيە توڭكەرىلىپ, زامانا اۋىستى. بىراق, باسقا دىندەرمەن سالىستىرعاندا ايبىنى بولەك, الەمدىك دىنگە اينالعان يسلام ءدىنى كۇنى بۇگىنگە دەيىن مۇسىلمانداردىڭ ساناسىندا مازداپ جانعان شامشىراقتاي ارقايسىنىڭ ءومىر سالتىندا كورىنىس بەرىپ, الەمدىك ساياسات پەن حالىقارالىق قاتىناستاردا ءوز ورنىن ساقتاپ كەلەدى.
«ەستەرىڭدە بولسىن, پايعامبارلار ۇممەتىنىڭ كوپتىگىمەن ماقتانادى. مەنى ۇياتقا قالدىرىپ جۇرمەڭدەر! مەن سىزدەردى كاۋسار بۇلاعىنىڭ باسىندا كۇتەمىن» دەگەن اماناتى ارقايسىمىزدىڭ جادىمىزدا جاڭعىرادى. «پايعامبارلارمەن, شەيىتتەرمەن, سىددىقتارمەن جانە نىعمەتىڭە بولەنگەن ىزگى جاندارمەن بىرگە مەنى دە كەشىرىپ, راحىمىڭا بولەگەيسىڭ! مەنى دە ۇلى دوستىعىڭا قابىل ەتە كور!» دەگەن راسۋلدىڭ سوڭعى سوزدەرىمەن كىتاپتىڭ حيكمەتىن تۇيىندەپ نۇكتەسى قويىلادى. اينالاسىندا كوز جاسىمەن بەتىن جۋعان جاقىن-جۋىعىنىڭ «ەلشىلىك مىندەتىڭدى كامىل اتقاردىڭ, بارىمىزگە وسيەت ايتىپ, ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزدىڭ دەپ كۋا بولامىز», – دەگەن سوزىنە قوسىلىپ وقىرماندارى دا بىرگە ەگىلەدى.
«مەنەن باسقا بۇكىل پايعامبارلار, ءسوزسىز قابىل الىناتىن دۇعالارىن وسى دۇنيەدە-اق جاساعان. ال مەن بولسام دۇعامدى راببىمنىڭ جانىندا قيامەت كۇنىنە ساقتادىم. (وسى دۇعامەن سول كۇنى شاپاعات ەتەمىن)» دەگەن ەكى دۇنيەنىڭ ساردارىنىڭ بۇل لەپەسى ءار مۇسىلمانعا دەم بەرىپ, ىزىنە ەرگەندەرگە ەكى دۇنيەدە دە قامقور بولاتىنىنا, جانىندا جۇرەتىنىنە سەندىرەدى, يمانىن بەكىتەدى. قاتارىن كوبەيتەدى.
امانگەلدى كەڭشىلىك ۇلى,
ادەبيەت سىنشىسى, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى