كوڭىل تۇكپىرىندە تۇنىپ جاتقان بۇگىنگى مۋزىكا ونەرى جونىندە اشىق وي تۇيۋىمە مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستاندى قايتا جانداندىرۋ جولىنا باستايتىن جەڭىستى دە جەمىستى ىستەرىنىڭ تۇرتكى بولعانىن جاسىرا المايمىن. ءبىزدىڭ مادەني-رۋحاني بايلىعىمىزدىڭ بىرەگەيى – مۋزىكا (احمەت بايتۇرسىن ۇلى ونى «اۋەز» دەپ اتاعان). سانالى ءومىرىنىڭ وزەگى – قازاق حالقىنىڭ مادەني-رۋحاني بولمىسى بولعان, ءدىنى, تەگى بولەك, ورىستىڭ ەتنوگراف-عالىمى گريگوري پوتانين «ماعان بارشا قازاق دالاسى ءان سالىپ تۇرعانداي بولىپ كورىنەدى» دەگەنى سوندىقتان بولار. ءيا, شەتسىز-شەكسىز دالادا جىل قۇسىنداي كوشىپ-قونىپ عۇمىر كەشكەن, ارتىق جۇك الىپ جۇرمەيتىن قازاق دومبىراسى مەن قوبىزىن قاسىنان ءبىر ەلى كەيىن تاستامادى, وزىمەن بىرگە ساپار شەكتى.
اكادەميك احمەت جۇبانوۆ وسى ۇلى دالا ءۇنىن بويىنا تۇندىرعان قازاقتىڭ 10 مىڭ ءانى مەن 5 مىڭ كۇيىن كارتوتەكاعا ءتىزىپ, ۇرپاققا امانات ەتتى. بۇل – الەمدىك وركەنيەتتەگى باعا جەتپەس بايلىق. قۇرمانعازى بابامىز بار-جوعى 1 مينۋت 30 سەكۋند ارالىعىنا سىياتىن «سارىارقا» كۇيىمەن ادامزات وركەنيەتىندە تەڭدەسى جوق تۋىندى اكەلدى. دالامىزدىڭ يەسى مەن كيەسى قازاق ەكەنىن ايگىلەدى. وسى بايلىقتان ءنار العان اتا, اعا, بۇگىنگى بۋىن كومپوزيتورلار «قازاقتىڭ كومپوزيتورلىق مەكتەبى» دەگەن ۇعىم-تۇجىرىمدامانى ومىرگە اكەلدى.
نەبىر قيىن جىلدارى «قىز جىبەك» (ە.برۋسيلوۆسكي, ع.مۇسىرەپوۆ, 1934 ج.), «اباي» (ا.جۇبانوۆ – ل.حاميدي, م.اۋەزوۆ, 1944 ج.), ء«بىرجان – سارا» (م.تولەباەۆ, ق.جۇماليەۆ, 1946 ج.) وپەرالارى دۇنيەگە كەلىپ, ساحناعا قويىلىپ جاتتى. بۇگىنگى كۇننىڭ كوزىمەن قاراساق, سول كەزدە ونەرگە, ونىڭ ىشىندە مۋزىكاعا دەن قوياتىنداي مۇمكىندىك بولماعانداي كورىنەدى: 30-شى جىلدارى قولدان جاسالعان اشارشىلىق اپاتى, ۇلت زيالىلارىن, باسشىلارىن ءتۇپ-تامىرىمەن قىرىپ-جويدى, اتتى...
سونىڭ ءبىر اسا قايعىلى كورىنىسى دەپ تۇڭعىش فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, الەمنىڭ 16 ءتىلىن ەركىن مەڭگەرگەن, تۇڭعىش ء«ان», «بي», «باقسى», «جىر», «دومبىرا», «كۇي», «قوبىز», «سىبىزعى», «تولعاۋ» اتاۋلارىنىڭ ەتيمولوگياسىن اشقان قۇدايبەرگەن جۇبانوۆتىڭ (احمەت جۇبانوۆتىڭ اعاسى) ءومىرىن اتاۋعا بولادى. 1937 جىلدىڭ 23 جەلتوقسانىندا ونى اتۋ تۋرالى ۇكىم شىعارىلعاندا, سوڭعى سوزىندە, ورىس تىلىندە بىلاي دەگەن ەدى: «...بايستۆو – تسۆەت ي سيلا كازاحسكوگو نارودا, داۆالي گوسۋدارستۆۋ سكوت, مياسو, شەرست, كوجۋ ي حلەب. كوگدا كونفيسكوۆالي بايستۆو, پۋستيلي پو ۆەترۋ نەچيسليمىە بوگاتستۆو سترانى, رازۆاليلي ۆەكامي سلوجيۆشەەسيا حوزيايستۆو, وستاۆشيس ۋ «رازبيتوگو كورىتا», ناچالي كريچات و پەرەگيباح. ەتا زناچيت – سمەرت زناچيتەلنوي چاستي كازاحسكوگو نارودا, ي تولكو كازاحسكوگو نارودا. رۋسسكيە ۆ كازاحستانە نە گولودالي ي نە ۋميرالي. كازاحسكي نارود ستال جەرتۆوي سوتسياليزما. نادو وسۆوبوديت ەگو وت ەتوگو سوتسياليزما; ا ەتو مى موجەم دوبيتسيا تولكو پۋتەم سوزدانيا نەزاۆيسيموگو بۋرجۋازنو-دەموكراتيچەسكوگو گوسۋدارستۆا».
ريمسكي-كورساكوۆ اتىنداعى لەنينگراد كونسەرۆاتورياسىن گوبوي اسپابى بويىنشا جانە مۋزىكا تاريحى مەن تەورياسى فاكۋلتەتىن ۇزدىك بىتىرگەن احمەت جۇبانوۆ, 1932 جىلى ونىڭ اسپيرانتۋراسىنا ءتۇسىپ وقي باستاعاندا, قازاقستاندى جايلاعان اشارشىلىق الاپاتىن ەستىپ, قولىنان كەلگەنشە حالقىنىڭ ەڭسەسىن كوتەرىپ, زالالىن جەڭىلدەتۋگە ۇلەس قوسۋ ءۇشىن ەلىنە قايتۋعا شەشىم قابىلدايدى. كەلە سالىسىمەن مۋزىكا تەحنيكۋمىن اشىپ, كاسىبي ۇلتتىق مامانداردى دايارلاۋعا بىردەن كىرىسەدى. احمەت قۋان ۇلىنىڭ ءوزى وقىعان لەنينگراد كونسەرۆاتورياسىنىڭ تۇلەگى ەۆرەي ەۆگەني برۋسيلوۆسكيدى, ماسكەۋ كونسەرۆاتورياسىنىڭ وپەرا ستۋدياسىن بىتىرگەن تاتار لاتيف ءحاميديدى الماتىعا ارنايى شاقىرتادى. ارتىنان احمەت جۇبانوۆ 1939 جىلى مۇقان تولەباەۆ, قۇددىس قوجامياروۆتارمەن بىرلەسە قازاق كومپوزيتورلار وداعى شاڭىراعىن كوتەردى.
1936 جىلى ماسكەۋ قالاسىندا قازاقتىڭ ءى ونەر دەكاداسىنىڭ اسا جوعارى دەڭگەيدە وتكەنىن ءبىز تاريحتان جاقسى بىلەمىز. مىنە, بۇل شارانى عالامات ۇيىمداستىرىپ وتكىزگەن (كۇلاش بايسەيىتوۆانى يوسيف ستالين «قازاق بۇلب ۇلى» دەپ اتاپ, ونى ءبىرىنشى رەت تاعايىندالعان كسرو حالىق ءارتىسى اتاعىمەن ماراپاتتادى), تالانتتى دراماتۋرگ, رەجيسسەر جۇمات شانين دە 1937 جىلى «حالىق جاۋى» اتانىپ, اتىلدى.
«قىز جىبەك» وپەراسىنان كەيىن, 10 جىلدان كەيىن «اباي», ارتىنان ىلە-شالا ء«بىرجان – سارا» وپەراسى دۇنيەگە كەلىپ, ساحنا ءجۇزىن كوردى دەدىك. بۇل قازاق ەلى ءۇشىن وتە اۋىر جىلدار بولعانىنا قاراماستان, وسى ۇشتىك – ۇلتتىق وپەرا ونەرىمىزدىڭ التىن قازىناسى, قاينار بۇلاعى, كلاسسيكاسى.
وسى فەنومەننىڭ سىرى نەدە دەگەن سۇراققا سول كەزدەگى ەل باسقارعان ازاماتتاردىڭ ەلدىك, ەرلىك ۇستانىمىندا, شىنايى جاسامپازدىق ىسىندە, بيىك ۇلتتىق سانا-سەزىمىندە دەر ەدىم. 1950–1990 جىلدارى سىدىق مۇحامەدجانوۆ, قۇددىس قوجامياروۆ, عازيزا جۇبانوۆا, ەركەعالي راحماديەۆ, بازارباي جۇمانيازوۆ, اناتولي بىچكوۆ, مانسۇر ساعاتوۆ, الماس سەركەباەۆ, تىلەس قاجىعاليەۆ, بالنۇر قىدىربەك, سەرىك ەركىمبەكوۆ سىندى كومپوزيتورلاردىڭ وپەرا, بالەت, ميۋزيكل جانرلارىنداعى مۋزىكالىق-ساحنالىق تۋىندىلارى كورەرمەننىڭ كوزىن قۋانتىپ, قۇلاق قۇرىشىن قاندىرعانىن جاقسى بىلەمىز.
ال تاۋەلسىزدىك الىپ, دەربەس مەملەكەت بولعان شاعىمىزدا, ياعني 33 جىل ىشىندە بىردە-ءبىر وتاندىق مۋزىكالىق-ساحنالىق جاڭا تۋىندىنىڭ جارىق كورمەگەنى ءبىزدى قاتتى قىنجىلتادى. ەل تاريحىنداعى بۇرىن ايتا دا, جازا دا, ماڭايىنا جۋي المايتىن قانشاما تاقىرىپتار سۇرانىپ, تىلەنىپ تۇر ەمەس پە ساحنالىق قويىلىمدارعا؟
بۇرىن بىزدە الماتى قالاسىندا ءبىر عانا وپەرا جانە بالەت تەاترى بولسا, قازىر, قۇدايعا شۇكىر, مۇنداي ەكى مەكەمە اشىلدى – ەلوردامىزدا جانە شىمكەنت قالاسىندا. «استانا وپەرا» تەاترى تەحنيكالىق, شىعارماشىلىق الەۋەتى جاعىنان دۇنيەجۇزىلىك ستاندارتقا ساي, ول ءححى عاسىردىڭ عاجايىپ ارحيتەكتۋرالىق كورىنىسى دەپ اۋزىمىزدى تولتىرا ايتامىز, سىلەكەيىمىزدى شۇبىرتىپ تامسانامىز. نەگە بۇنىڭ كوركىنە, شىعارماشىلىق الەۋەتىنە ساي ءبىزدىڭ كومپوزيتورلارعا ارنايى تاپسىرىسپەن جاڭا, ادەمى, تۇپنۇسقالى تۋىندىلار جازعىزىپ, ساحناسىنا شىعارماسقا؟
«نەگە ولاي؟» دەگەن ساۋالىمىزعا بۇل سالاعا جاۋاپتى شەنەۋنىك, ارنايى قارجى كوزى قاراستىرىلماعانىن ايتىپ, سۇق ساۋساعىن جوعارعى جاققا شوشايتاتىنى بەلگىلى. سوندا قالاي, ۇلتتىق مارتەبەسى بار تەاتر ۇلتتىق كومپوزيتوردىڭ شىعارماسىن ورىنداۋعا ىقىلاسى بولماي, پىسقىرماعانى ما؟ جوق! مۇنداي رۋحاني كورسوقىرلىقتان جەدەل ارىلۋىمىز كەرەك!
جاڭا قازاقستاننىڭ مادەني-رۋحاني كەڭىستىگىن بايىتامىز دەسەك, مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ بيۋدجەتىنەن جىل سايىن وسى ماقساتقا ءتيىستى قارجى قاراستىرىلعانى ءجون. بۇل – كەزەك كۇتتىرمەيتىن قاجەتتىلىك. تەك بۇعان باسقارۋشى ازاماتتاردىڭ ەلدىك پەيىلى مەن بەرىك نيەتى, جاسامپازدىق جاۋاپكەرشىلىگى قاجەت.
ءبىزدىڭ وتاندىق كاسىبي مۋزىكاداعى تاعى ءبىر وپىرىلا قۇلاعان سالا – بالالار مۋزىكاسى. ادام بويىنداعى بارشا ۇلتتىق قۇندىلىق بالاباقشا مەن مەكتەپ جاسىندا قالىپتاساتىنىن ەسكەرسەك, بۇل ماسەلەنى دە دەرەۋ قولعا الماي بولمايدى.
ءالى ەسىمدە, كەڭەس وداعى ىدىراپ, ەلىمىز داعدارعان 1988 جىلى مادەنيەت ءمينيسترى وزبەكالى جانىبەكوۆ قاجەتتى قارجى كوزىن تاۋىپ, ونداعان قازاق كومپوزيتورىنا ادرەستىك تاپسىرىس ارقىلى بالاباقشا, مەكتەپ وقۋشىلارىنا قازاق تىلىندە اندەر جازعىزدى. وسىنداي باتىل قادامدار قازىر دە ۇلگى بولۋعا ءتيىس.
1976–2010 جىلدارى قازاق تەلەديدارى مەن راديوسى كوميتەتىندە, «ونەر» باسپاسىندا, مادەنيەت مينيسترلىگىندە مۋزىكا ءبولىمىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتتەرىندە بولدىم. سوندىقتان بۇل سالانى كىم قالاي تۇقىرتقانىن سىرتتاي ەمەس, ىشتەي بىلەتىن ادامداردىڭ ءبىرىمىن. تەك ءوز قالتاسىنا جۇمىس ىستەگەن سول كەزدەگى باسشىلار قازىر باق-تا, ينتەرنەت كوزدەرىندە وزدەرىن مەملەكەت قايراتكەرى, سۇتتەن اق, سۋدان تازا جاندار ەتىپ كورسەتكىسى كەلەدى.
سونىڭ كورنەكتى وكىلى – لەيلا بەكەتوۆا-حراپۋنوۆا (قاشقىن, قىلمىسكەر ۆ.حراپۋنوۆتىڭ زايىبى). ول قازاقستان تەلەديدارى مەن راديو كورپوراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى بولعان كەزدە وسى مەكەمەگە قارايتىن «قازاقتەلەفيلم» ستۋدياسىن تالقانداپ, تاراتتى. بۇرىنعى اۆتوبازا ورنىنا د.قوناەۆتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن 1969 جىلى شاڭىراق كوتەرگەن «قازاقتەلەفيلم» ستۋدياسىنىڭ جۇمىسى, اسىرەسە كامال سمايىلوۆتىڭ مەملەكەتتىك تەلەديدار مەن راديو كوميتەتىنە باسشى بولىپ كەلگەندە ەرەكشە جاندانا دامىدى. بۇل شىعارماشىلىق مەكەمە 20 مينۋتتان 60 مينۋتقا دەيىنگى دەرەكتى فيلمدەر ءتۇسىرىپ, كورەرمەنگە ۇسىندى. دەمەك حح عاسىرداعى قازاق ونەرى مەن ادەبيەتىنىڭ شەجىرەسىن جاسادى: ماعجان, مۇقاعالي, شاكەن ايمانوۆ, قاليبەك قۋانىشباەۆ, ەلۋباي ومىرزاقوۆ, عاريفوللا قۇرمانعاليەۆ, جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ, روزا باعلانوۆا, ەرمەك سەركەباەۆ, ءتىپتى سول كەزدە «انا تۋرالى ءاندى» ورىنداعان 14 جاستاعى روزا رىمباەۆانىڭ شىعارماشىلىق كەلبەتتەرى...
تيميريازەۆ پەن ابىلايحان كوشەلەرى قيىلىسىنىڭ دوڭەسىندەگى «قازاقتەلەفيلم» ستۋدياسى ورنالاسقان جەر ساتىلدى. قازىر وندا كوپقاباتتى تۇرعىن ۇيلەر سورايىپ تۇر. ال جيىرما جىلدان استام تاريحى بار ستۋديانىڭ رۋحاني-شىعارماشىلىق ءونىمى قاجەتسىز دەپ تابىلىپ, كورپوراتسيا اۋلاسىنداعى قوقىسقا تاستالدى. بۇنى كورىپ, جانى اشىعان بوگدە ادامدار كەيبىر قوراپتاردى قولتىعىنا تىعىپ, امان ساقتاپ قالدى...
قازاق كومپوزيتورلارىنىڭ, ونىڭ ىشىندە نۇرعيسانىڭ, ءابىلاحاتتىڭ, ءشامشىنىڭ, اسەتتىڭ, ەسكەندىردىڭ اندەرىن العاش ورىنداپ, تىڭدارماننىڭ جان ازىعىنا اينالدىرعان قازاق راديوسىنىڭ ەسترادالىق-سيمفونيالىق وركەسترى تاراتىلىپ, ونىڭ پارتيتۋرالارى دا قوقىسقا تاستالدى... كورپوراتسيانىڭ باي كىتاپحاناسى تونالدى. بۇل – ل.بەكەتوۆا-حراپۋنوۆانىڭ جاساعان قىلمىستىق ىستەرىنىڭ از عانا بولىگى...
قازاق تەلەديدارىنىڭ 1958–1990 جىلدار ارالىعىنداعى التىن قورعا ەنگەن ەل شەجىرەسى بار ونىمدەرى تسيفرلاندىرۋ ماقساتىندا, جەلتوقسان, 175 كوشەسىندە ورنالاسقان الماتى تەلەستۋدياسىنىڭ استىڭعى قاباتىندا جۇيەلى تۇردە دەستەلەنە جينالىپ قويىلعان ەدى. بۇلاردىڭ ءبىرى قالماي قاسىرەتتى قاڭتار كەزىندە تەلەديدار عيماراتىنا باسىپ كىرگەن قانىشەرلەر قويعان وتقا جانىپ, كۇل بولدى...
بۇرىن «سويۋزگوستسيرك» باعىنىشىندا بولعان قازاق تسيركى 1991 جىلى مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ مەنشىگىنە ءوتتى. بۇل ۇجىم كىرىستى, تابىستى ەڭبەك ەتتى. تەك قازاق تسيركى عانا سول كەزدە توقسان سايىن ءوز قىزمەتكەرلەرىنە اقشالاي سىيلىق بەرىپ تۇردى. ول قازاق تسيركىنىڭ ارداگەرى, سول كەزدەگى ۇجىم ديرەكتورى, مارقۇم قالدىق بەگەنوۆتىڭ ارقاسى ەدى.
مىنە, وسى كەزدەن باستاپ بۇل ونەر مەكەمەسىنىڭ باسىنا تونگەن قارا بۇلت سەيىلمەي, قويۋلانا ءتۇستى. «تاڭ» تەلەارناسىندا (باسشىسى – لەيلا بەكەتوۆا-حراپۋنوۆا), «كاراۆان» گازەتىندە قازاق تسيركى, ونىڭ ديرەكتورى تۋرالى جالعان اقپاراتتار ۇزبەي بەرىلىپ, حالىق ساناسىنا تەرىس وي سالىپ, يلاندىردى. 1997 جىلدىڭ كوكتەمىندە «استانا-حولدينگ» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى مۇحتار ءابليازوۆ قازاقستان ۇكىمەتىنە قازمەمتسيركتى «قۇتقارۋ» جونىندە ۇسىنىس بەرىپ, بۇل ماسەلە اتىشۋلى بۇرىنعى پرەمەر-مينيستر اكەجان قاجىگەلدين تاراپىنان دەرەۋ قولداۋ تاۋىپ, ۇكىمەت وڭ شەشىمدى قاۋلىسىن شىعاردى.
تسيركتى 20 جىلدىق ارەنداعا الىپ, تۇسەتىن پايدانىڭ 90 پايىزىن يەمدەنگەن م.ءابليازوۆ كەلىسىمشارت بويىنشا 5 جىل ىشىندە تسيرككە 1,5 ملن دوللاردان استام قارجى قۇيامىن دەگەن سوزىنەن تايقىپ, وعان سوقىر تيىن بەرمەدى. سميرنوۆ دەگەن جاندايشابى ق.بەگەنوۆتى قىزمەتىنەن قۋىپ, بارلىق شىعارماشىلىق توپتى تاراتتى, حايۋاناتتار كۇتىمسىز اشتان قىرىلدى... جاڭا باسشىلىق تەك قانا شەتەلدىك تسيرك توپتارىمەن جۇمىس ىستەدى. ق.بەگەنوۆتىڭ جان ايقايىنا ەشكىم قۇلاق اسپادى. باتىر تۇلعالى, ءوز ىسىنە تاستاي بەرىك, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, ءوزى تۇرعىزعان, قىزعىشتاي قورعاپ ايالاعان قازاق تسيركىنىڭ ءىشى دە, سىرتى دا تالقاندالدى, قايىرشى قالپىنا ەندى. بۇنى كوتەرە الماعان ول ۇزاققا بارماي دۇنيە سالدى.
ال م.ءابليازوۆتىڭ توبى تسيرك عيماراتىنىڭ ماڭدايىنا الەمگە جار سالا «مۋجسكوي كلۋب ارلەكينو» دەگەن افيشا ءىلىپ, جەرتولە قاباتىندا الاقانداي اشىلمالى تەرەزەلەرى بار كىشكەنە-كىشكەنە كابينالار تۇرعىزىپ, كورۋگە – كوز, ەستۋگە قۇلاق ۇيالاتىن «لۇت قاۋىمىنىڭ» مەكەنى بولدى. مۇنى مەن تسيركتى قايتارىپ الۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى بولعاندا ءوز كوزىممەن كوردىم...
ء«بىر ادام – سامال, ەكى ادام – امال, ءۇش ادام – جامال, ءتورت ادام – قامال» دەيدى حالىق دانالىعى. مىنە, وسىنداي جاعدايلاردى بولدىرماس ءۇشىن پرەزيدەنتىمىزدىڭ ادىلەتتىلىك جولىنا توپتاسىپ, اۋىزبىرلىكتە, تۋىسقاندىقتا, يماندىلىقتا تىرلىك جاساساق, ەلىمىزدىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعىن جاقسارتارىمىز ءسوزسىز.
جولامان تۇرسىنباەۆ,
كومپوزيتور