ادامزات وركەنيەتى ەجەلگى گرەك-ريم مادەنيەتىنەن كۇش الىپ, ورتا عاسىردا ىلگەرى تۇعىرعا قول جەتكىزدى. بىراق ءدىني احۋالدار, ۇستەم تاپ پەن تومەنگى تاپ تارتىسى, ەۋروپاداعى شىركەۋلەردىڭ قاساڭ تۇسىنىگى عىلىم مەن مادەنيەتتى ويسىراتىپ باقتى. ىلە جاڭا عاسىر شۋاعى تارالىپ, ءتۇرلى ويشىل ىقپالىمەن تۇڭعيىق تۇسىنىكتەردىڭ توڭى ءجىبىدى, ازات سانا مەن ادامنىڭ جەكە قۇقىعى العا شىقتى. ادەبي شىعارمالار قاۋلاپ ءوسىپ, ەركىن وي قۇسى كوكتى شارلادى. ەندەشە, «پەيىش پەن توزاق ايتىسى» دەگەندەي, ورتا عاسىر مەن جاڭا عاسىر تارتىسىنا نازار سالالىق.
جاڭا عاسىر: ءاربىر ەسكىلىك وزىمەن بىرگە ەسكىلىك تۋعىزادى. جانە ولار اقىماق ادامشا ءوزىنىڭ قاي ساتىدا ەكەنىن ەشقاشان بىلمەيدى. سوندىقتان دا ول الدەقاشان قولدانىستان شىققان تەرميندەر مەن جاۋىر بولعان تۇسىنىكتەرىن ساناعا كۇشتەپ تاڭۋعا قۇمار. ماسەلەن, ءسىز ءوزىڭىزدى ورتا عاسىرمىن دەيسىز, «بارلىق قۇندىلىقتاردىڭ باستاۋى مەندە جاتىر» دەگىڭىز كەلەدى. ورتا عاسىر ادەبيەتى ادامزات ءۇشىن نە جاسادى؟ ادامزاتقا نەنى ۇيرەتتى؟ بالكىم, شەكسپيردى كولدەنەڭ تارتاتىن بولارسىز. البەتتە, شەكسپير رۋحىنىڭ ءبىرشاما كەزەڭدى شىتىرمان سۇسىمەن الديلەگەنى راس. بىراق ونىڭ ءوز تورىنا ءوزى قامالىپ, كوپسوزدىلىككە ۇرىنعان, ءتۇبىرى سۋيتسيدكە باستايتىن تۇنجىر فيلوسوفياسىن جاڭا عاسىر قوشەمەتپەن قارسى الادى دەپ ويلايسىز با؟
ورتا عاسىر: ورتا عاسىر ادەبيەتى دەگەندە ءجون-جوسىقسىز شەكسپيردى سۋىرتپاقتاي جونەلگەنىڭىزگە جول بولسىن! ورتا عاسىر بۇل – دانتە, بۇل – پەتراركا! بۇل – دۋفۋ مەن لي باي, حافيز بەن حايام! بۇل – عىلىمداردىڭ باسى بولعان يبن سينا, ءابۋ ابدوللا ءال-حورەزمي, بيرۋني! بۇل – ارقايسىسىنىڭ بەيىتى بۇگىندە كۇمبەزگە اينالعان اۋليەلەر مەن قاسيەتتى دارۋىشتەر شوعىرى. پارسى سازدارى مەن تۇران ادەبيەتىنىڭ ەكپىنىن قايدا قويماقسىز؟ كەز كەلگەن دۇنيەنىڭ سوڭى مەن تومەن اعىسى ەمەس, باستاۋ بۇلاعى قۇندى. ال جاڭا عاسىردىڭ باستاۋ بۇلاعى ورتا عاسىر ەكەنى تالاسسىز اقيقات.
جاڭا عاسىر: ءار قوعامدا, ءار كەڭىستىكتە جاڭا بۇيىم كەلگەندە وعان ەسكى بۇيىم ورىن بەرىپ, تورگە شىعارادى. ماسەلەن, 100 ۆولتتىق جارىق شام پايدا بولعان سوڭ, ەسكىشە شاقپاق تاسپەن وت جاعىپ, ءولىمشى الاۋىنا تەلمىرىپ وتىرۋ اقىماقتىق سانالار ەدى.
ورتا عاسىر: شامدى ويلاپ تاپقان ەديسوننىڭ نە دەگەنىن بىلەسىز بە؟ ەديسون: «مەن ەلەكتر توعىن مۇحيددين يبن ارابيدىڭ «فۋتۋح اتۋل-ماككيا» كىتابىنان تاپتىم», دەپ اعىنان جارىلعان. مىنە, ول وسى سوزىمەن-اق ورتا عاسىرعا باس ءيىپ تۇر. ال داڭقتى گەتەنىڭ كوزىقاراقتى وقىرمان جاقسى بىلەتىن «شىعىستا جەتى عالامات اقىن بار, سولاردىڭ ەڭ وسالى مەنەن مىقتى», دەگەن پىكىرىن قايدا قويماقسىز؟ گابريەل گارسيا ماركەستىڭ «مەنى جازۋشى بولۋعا يتەرمەلەگەن «مىڭ ءبىر ءتۇن» ەدى» دەيتىن ءسوزىن بىلەسىز بە؟ ماسەلەن, پەر بەرانجە, يۆان كرىلوۆتار ۇلگى العان گرەك ويشىلى ەزوپتىڭ تامىرى كونە ۇندىلىك «كاليلا مەن ءديمنادان» شىققانىن نەگە مويىنداعىڭىز كەلمەيدى؟ پورتۋگالدىق جازۋشى جوزە ساراماگونىڭ نوبەل سىيلىعىن العان «سوقىرلىق» اتتى شىعارماسى تۇركىنىڭ «جۇمجۇما» داستانىندا الدەقاشان جىرمەن كەستەلەنىپ قويعانىن بىلسەڭىز ەتتى. سىزدەر وزدەرىڭىزگە جاڭا عاسىر دەپ ات قويىپ, بىزدەگى قوردالانعان باي قۇناردى ءتۇرلى فورماعا سالىپ, ءبىرشاما كۇردەلەندىرىپ, تونىن اينالدىرعاننان وڭگە نە جاڭالىق الىپ كەلدىڭىزدەر؟ سوندىقتان دا جاڭاعاسىرلىق تۋىندىلاردىڭ كوبى ىشكىلىك ۇستىندەگى دوستىقتاي قۇنسىز تارتادى. گاملەتتەگى پولوني نە دەۋشى ەدى؟ ء«سىز ءوزىڭىز ءسوزدىڭ ءوڭىن اۋدارا قويۋعا كەرەمەت ماشىقتانىپ الىپسىز!»
جاڭا عاسىر: دۇنيەدە قانشا ادام بار بولسا, ولاردىڭ ىشكى سەزىنۋى دە ءبىر-بىرىنە ۇقساماق ەمەس. ءسىز ورتا عاسىردا ديداكتيكامەن اعاشتىڭ سىرتقى قابىعىن جىرلاساڭىز, جاڭا عاسىر ونىڭ ىشكى قاباتتارىن, ءتۇبىرىن, كوزگە كورىنبەس سىرلارىن سەزىنە بىلەدى. ونى سىزدەرشە قۇرعاق سوزبەن ەمەس, سيمۆوليستىك, سيۋررەاليستىك وبرازدارمەن ورنەكتەدى. ەكىنشىدەن, «ادامنىڭ ادامشىلىعى ءىستى باستاعاندىعىنان بىلىنەدى» دەيدى. ال ادەبيەتتە تۇلعانىڭ شىن تۇلعاسى ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق جولىن, ميسسياسىن قالاي اياقتاي العانىمەن بىلىنەدى. ەگەر تۇلعا تاۋدىڭ شىڭىنا جەتسە, وعان كوپ سەپتىگىن تيگىزگەن تاۋ ورتاسىنداعى ساتىلى تاستار ەمەس, ەڭ ءبىرىنشى ءوزى! ول ءوزىن الگى تاستارعا قارىزدار سەزىنىپ, تومەنگە يمەنشەكتەي بەرسە, شىڭعا ەشقاشان جەتە الماس ەدى. ءجا, ورتا عاسىر ءتۇبىرىمىز دەلىك, بىراق ول ءوزىنىڭ قارتايىپ, الدەقاشان الجۋازدانعانىن مويىنداسا كەرەك-ءتى. سىزدەر كاتوليكتىك شىركەۋدىڭ وي-تانىمىنان اسا الماعان قايتا قۇرۋعا دەيىنگى ەۋروپا ادەبيەتىنىڭ, ونىڭ ەڭبەك ولەڭدەرى مەن ادەت-عۇرىپقا نەگىزدەلگەن ءدىني گيمندەرىن, ءتاۋرات پارافرازالارى تۇنعان كلەريكالىق ادەبيەتىن قالايشا اقتاپ الماقسىزدار؟ جانە فەودالدىق قاتىناستاردىڭ پايدا بولۋىنان, وركەندەگەن فەوداليزمنىڭ سارقىنشاقتارىنان قۇرالعان پروزالارىن العا تارتقىڭىز كەلەدى. قۇر كوكىرەك كەرە بەرگەنشە, وزدەرىڭىزدى ۇيىقتان الىپ شىققان ەجەلگى گرەك-ريم وركەنيەتى مەن ەرتەرەك ويانا بىلگەن فرانتسۋز اعارتۋشىلىعىنا سالاۋات ايتقاندارىڭىز ءجون بولار.
ورتا عاسىر: ەگەر بۇكىل ادامزات بالاسىن جاڭا شتات بويىنشا قايتا قۇرۋ جايلى ءسوز بولسا, الدىمەن سىزدەن باستار ەدىم! جاڭا عاسىر پەتراركانىڭ دەمىنەن, فرانسۋا ۆيون مەن دانتە, ميلتون, حافيز, ءرۋميدىڭ شىلاۋىنان بيىككە قول سوزا العان جوق. كەرىسىنشە, ءالى كۇنگە سولاردىڭ اسەرىنەن شىعا الماي كەلەدى. «دۇنيەدە جاڭادان پايدا بولعان ەشتەڭە جوق». ءبارى ەسكى. سوندىقتان ونى العاش قۇرعاندار ماڭگىلىك ۇلى بولىپ قالا بەرەدى.
جاڭا عاسىر: ءسىرا, سىزبەن ءسوز جارىستىرۋدىڭ كەرەگى شامالى سەكىلدى, بىراق ءبىلىپ قويىڭىز: جاراتىلىس ەسىكتەرى ادام شاشىنان ون ەسە, ءتىپتى ءجۇز ەسە كوپ. قوعام ولاردىڭ جارتىسىن دا اشىپ بىتكەن جوق. سوندىقتان عىلىم, ونەر, مادەنيەت كەڭىستىگى جىل سايىن جاڭارا بەرمەك. ءتىپتى ساعات سايىن ءاربىر زات وزگەشە اتاۋ الىپ, تابيعات تۇتاستىعى دا وزگەشە تۇرگە ەنبەك. ەركىندىكتىڭ ءوزى ازاپقا اينالعان قوعام مەن ۇستەمدىك جۇرگىزگەندى قۇدىرەتتى سانايتىن توبىرلىق كومپلەكستىڭ دە جويىلاتىن مەزگىلى كەلەدى. ادامزات بالاسىنىڭ جەتى قات جەر استىنا دەيىن سىڭگەن كوز جاسى راۋشان كەيپىندە قايتا ونەتىن ءداۋىر الىس ەمەس. تۇلا بويىنا كونبىستىك پەن قۇمىرسقا مىنەز دارىعان كەيبىر يىلگىش اعاشتار وتالار, ورنىنا كۇنسۇيگىش بۇتالار ءبۇر جارار. وھ, سوندا جايدىڭ وعى جازىقسىزعا ەمەس, جاۋىزعا تۇسەر. ۇرپاقتىڭ سانا ديىرمەنى تەك جاڭاشا, تەك جاڭاشا اينالار!
ورتا عاسىر: ءار ادامنىڭ ءومىربايانى بولاتىنى سەكىلدى ءار حالىقتىڭ, ءار ادەبيەتتىڭ ءوز ءومىربايانى بولادى دەسەك, ءبىر حالىقتىڭ ساناسى ەكىنشى ساتىعا كوتەرىلۋ ءۇشىن, كەمىندە, ءۇش ۇرپاق الماسۋى قاجەت. ءتىپتى مۇنىڭ ءوزى كۇمان تۋعىزادى.
جاڭا عاسىر: ول سول ءداۋىردىڭ, حالىقتىڭ تەگىنە, مىڭجىلدىق كودىنا بايلانىستى بولسا كەرەك.
ورتا عاسىر: مۇمكىن.
جاڭا عاسىر: ءبىز, جاڭا عاسىر, وزىمىزگە دەيىنگى قالىپتاسقان قاساڭ تۇسىنىكتەردى بۇزۋشى ۇرپاقپىز. جانى ازاپتالعان فاۋست: «اپىر-اي, عىلىم – شەكسىز, ءومىر – شەكتى, بيىكتەن ءبىر مۇنارا كورىنسە ەتتى!» دەۋشى ەدى. الىس جاعالاۋدان ماياگى جالت-جۇلت ەتكەن ءبىر مۇنارا كورەمىن. ول – جاڭا ءسوز, جاڭا وي, جاڭا ۇعىم مۇناراسى.