ورمان شارۋاشىلىعى سالاسىندا تۇيتكىل كوپ

نەگىزگى ماسەلە بويىنشا ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ەرلان نىسانباەۆ بايانداما جاسادى. سالا باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك ورمان قورىنىڭ اۋدانى 30,9 ملن گەكتاردى قۇرايدى. سونىڭ ىشىندە ورمانمەن كومكەرىلگەن 13,7 ملن گەكتار جەر بار. ەل اۋماعىنىڭ ورمانمەن قامتىلۋى 5 پايىزدى قۇرايدى.

مينيستر كەلتىرگەن مالى­مەت­تەرگە سۇيەنسەك, 2023 جىلى جالپى اۋدانى 116,8 مىڭ گەكتاردى قۇراي­تىن 810 ورمان ءورتى تىر­كەل­گەن. سونىڭ ىشىندە ورمانمەن كوم­ك­ەرىلگەن الاڭ – 61,1 مىڭ گەك­تار. جالپى, ورمان ورتى­نە نەگى­زىنەن نايزاعاي (498 وقيعا), جە­كە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ كىنا­سى (30), اۋىل شا­رۋاشىلىعى جەرى­نە وت قويۋ كەزىندە باقى­لاۋ­دان شىعىپ كەتۋى (87) سەبەپ بولاتىن كورىنەدى.

«وتكەن جىلى اباي وبلىسى ورمان قورىنىڭ اۋماعىندا ەكى ءىرى ورمان ءورتى بولىپ, ولار ەرتىس ءوڭىرى ورمانىنىڭ 63,5 مىڭ گەك­تارىن قامتىدى. ورمان شارۋاشىلىعى جۇ­يەسىندە راديو-تەلەفون بايلانىسىن پاي­دا­لانۋعا نەگىزدەلگەن ورمان ورتتەرىنە ارەكەت ەتۋ سحەماسى قولدانىلادى. بۇل شۇعىل شەشىمدەر قابىلداۋعا كەرى اسەرىن بەردى.

ءورت شىققانى تۋرالى بارلىق اقپارات الماتى قالاسىنداعى قازاق ورمانداردى اۆياتسيالىق قورعاۋ بازاسى جانىنداعى رەسپۋبليكالىق ديسپەتچەرلىك پۋنك­تىنە جينالىپ, ورمان شارۋا­شىلىعى جانە جانۋارلار دۇ­نيەسى كوميتەتى مەن مي­نيستر­لىككە بەرىلەدى. سول جەردەن ءىرى ورمان ورتتەرىن ءسون­دىرۋ كەزىندە جەدەل شەشىمدەر قابىل­­دانادى. ءورت قاۋىپسىزدىگى قاعي­دالارىنا سايكەس ءورت ءسوندىرۋ جۇمىستارىن ورمان باسشىسى نەمەسە ورمان مەكەمەسىنىڭ ديرەكتورى باسقارادى. ال ءورت جاعدايى قيىنداعان كەزدە ءورت ءسوندىرۋدى ورمان شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ وكىلى باسقا­رادى», دەدى ە.نىسانباەۆ.

سالا باسشىسىنىڭ ايتۋىن­شا, تابيعي ورتتەردىڭ الدىن الۋ جانە جويۋ جۇيەسىن كۇشەيتۋ ماقساتىندا ۋاكىلەتتى ورگاندار مەن ۇيىمداردىڭ تابيعي ورتتەرگە قارسى ءوزارا ءىس-قيمىل الگوريتمى بەكىتىلدى.

«الگوريتم مەملەكەتتىك ورمان كۇزەتى مەن توتەنشە جاعداي­لار مينيسترلىگىنىڭ قىزمەت­كەر­لەرى جاعدايدى باعالاپ, قوسىم­شا كۇشتەر تارتۋ شەشىمىن قابىلداۋدى كوزدەيدى. بۇل الگو­ريت­ممەن قورعانىس, ىشكى ىستەر مينيسترلىكتەرى مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ اۋە كەمەلەرى مەن بولىمشەلەرىن جۇمىلدىرۋ, سونداي-اق جاعداي قيىنداعان كەزدە كەزەڭ-كەزەڭى­مەن ارەكەت جاساۋ ماسەلەسى ايقىندالدى.

«تابيعي ورتتەردىڭ الدىن الۋ جانە جويۋ جۇيەسىن كۇشەيتۋ ماقساتىندا ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى مەن توتەن­شە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ بىرلەس­كەن بۇيرىعىمەن تابيعي ورتتەرگە دەن قويۋ كەزىندە ۋاكىلەتتى ورگاندار مەن ۇيىم­دار­دىڭ ءوزارا ءىس-قيمىل الگوريتمى بەكىتىل­دى. الگوريتمدە مەملەكەتتىك ورمان كۇزە­تىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنىڭ دە, تجم قىزمەتكەرلەرىنىڭ دە جاعدايدى باعالاۋ جانە ورمان ءورتى تۋىنداعان جاعدايدا قوسىمشا كۇشتەر تارتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋى كوزدەلەدى», دەدى ە.نىسانباەۆ.

ءمينيستردىڭ سوزىنە سۇيسەنسەك, ورمان ورتتەرىن دالمە-ءدال جانە ۋاقتىلى انىقتاۋ, ورمان شارۋا­شى­لىعىنا تسيفرلاندىرۋدى ەنگىزۋ ماقساتىندا «ورمان ورت­تەرىن ەرتە انىقتاۋ جۇيەسى» جوباسى ازىرلەنگەن.

«جوبانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانىپ باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋدە ءتيىستى تەحنيكالىق تاپسىرما ازىرلەندى. جوبانىڭ اياسىندا ءارتۇرلى كوزدەن الىنعان دەرەكتەردى توپتاستىرۋ ارقىلى ورتتەردى ەرتە انىقتاۋعا جانە جەدەل شەشىمدەر قابىلداۋعا مونيتورينگ جاساۋ ءۇشىن بىرىڭعاي سيتۋاتسيالىق ورتالىعىن قۇرۋ جوسپارلانعان. وتتىڭ شىعۋىن انىقتاۋ 30 شاقىرىمعا دەيىنگى راديۋستا اينالىپ قارايتىن بەينەباقىلاۋ كامەرالارىنىڭ كومەگىمەن جۇزەگە اسىرىلادى.

وتكەن جىلى بۇل جۇيە «ەرتىس ورمانى» رەزەرۆاتى مەن «كوكشەتاۋ» ۇلتتىق پاركىندە ەنگىزىلدى, سونداي-اق وسىعان ۇقساس جۇ­يەلەر «بۋراباي» ۇلتتىق پاركىندە, «مەدەۋ» تابيعي پار­كىندە بار. سولتۇستىك قازاقستان جانە قوستاناي وبلىستارىنىڭ ورمان مەكەمەلەرىندە جەتىلدىرە ءتۇسۋدى قاجەت ەتەتىن تەك بەينەبا­قىلاۋ جۇيەسى ورناتىلعان.

«بۋراباي» ۇلتتىق پاركىندە ەنگى­زىلگەن جۇيە ءوز تيىمدىلىگىن كور­سەتتى. ماسەلەن, بۇدان بۇرىن ور­مان ورتتەرىنىڭ ورتاشا اۋدانى مۇندا 80 گا بولسا, جۇيە ەنگى­­ز­ىل­گەننەن كەيىن اۋماق 1,5 گەك­تارعا دەيىن قىسقاردى. ورت­تەردى ەرتە انىقتاۋ جۇيەسى رەس­پۋب­ليكالىق جانە جەرگىلىكتى دەڭ­گەيدەگى وبەكتىلەردە كەزەڭ-كەزەڭى­مەن ەنگىزىلىپ سيتۋاتسيالىق ورتالىققا قوسىلىپ وتىرادى», دەدى ە.نىسانباەۆ.

بايانداماشى بىلتىرعى ورتتەر ورمان مەكەمەلەرىنىڭ ماتەريال­دىق-تەحنيكالىق بازاسىنىڭ تومەن­دىگىن, سونداي-اق ورمان شا­رۋا­شىلىعى قىزمەتكەرلەرىنىڭ الەۋ­مەتتىك قورعالۋىنىڭ السىز­دىگىن كورسەتكەنىن اتاپ ءوتتى. وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن مينيسترلىك ور­مان شارۋاشىلىقتارىن ماتە­ريال­دىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 2023-2027 جىلدارعا ارنالعان ازاماتتىق قورعاۋ سالاسىنداعى ءبىرىنشى كەزەكتەگى شارالاردىڭ كەشەندى جوسپارىن ازىرلەگەن ەكەن.

«جوسپاردا بارلىق كەزەڭ­گە 68,6 ملرد تەڭگە سوماسىنا شىعىستار كوزدەلگەن. بۇل سوما­عا مىنالاردى ساتىپ الۋ جوس­پارلانىپ وتىر: 1 082 ارنايى كولىك قۇرالى ء(ورت ءسون­دىرۋ ماشينالارى, تراكتورلار, پاترۋل­دىك ماشينالار); ورتكە قارسى جانە ورماندى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە ارنال­عان 948 تىركەمە جانە قوسىم­شا جابدىق (ديسكىلى تىرمالار, سوقا­لار, تىركەمەلەر, تسيستەر­نالار, ت.ب.); ورمان ورتتەرىن ەرتە انىقتاۋ جۇيەسىن ورناتۋ; ورمان مەكەمەلەرىنىڭ اۋماعىندا 102 ءورت-باقىلاۋ مۇناراسىن سالۋ.

2023 جىلى مينيسترلىك­تىڭ تابيعات قورعاۋ ۇيىم­دارىن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قام­تاماسىز ەتۋگە 13,4 ملرد تەڭگە ءبولىندى. 337 ارنايى كولىك قۇرالى, 655 قوسىمشا ورتكە قارسى جابدىق ساتىپ الىندى. «سەمەي ورمانى» رەزەرۆاتىنا ارنالعان جالپى سوماسى 1,4 ملرد تەڭگەگە 37 ارنايى كولىك قۇرالى ساتىپ الىندى. «اقەرتىس» قوعامدىق قورى 5 شاعىن ءورت ءسوندىرۋ كەشەنىن, ءورت ءسوندىرۋ كولىگىنە ارنالعان 15 قوزعالتقىشتى, 20 موتوپومپانى جانە 4 ءورت ءسوندىرۋ كولىگىن بەردى», دەدى ە.نىسانباەۆ.

بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى دامۋ باعدار­لاماسىنىڭ تەحنيكالىق كومەگى اياسىندا 330 راديو ستانساسى مەن 150 اۆتوموبيل انتەنناسى الىندى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار وتكەن جىلى ورمان شارۋاشىلىقتارىن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاراقتاندىرۋعا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 6,6 ملرد تەڭگە قاراجات ءبولىپ, وعان 20 ءورت ءسوندىرۋ, 76 پاترۋلدىك اۆتوكولىگى مەن 147 تراكتور ساتىپ الىنعان.

«ازاماتتىق قورعاۋ سالاسىن­داعى ءبىرىنشى كەزەكتەگى شارالاردىڭ كەشەندى جوسپارىنىڭ شەڭبەرىندە 16,7 ملرد تەڭگە, ونىڭ ىشىندە ەكولوگيا مينيسترلىگى ءۇشىن 9,1 ملرد جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ءۇشىن 7,6 ملرد تەڭگە جوسپارلانعان. مينيسترلىكتىڭ 2024 جىلعا ارنالعان بيۋد­جە­تىن قالىپتاستىرۋ كەزىندە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاراق­تاندىرۋعا 5,4 ملرد تەڭگە ءبولىندى, بىراق «سەمەي ورمانى» رەزەرۆاتىندا ءورتتى ەرتە انىقتاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋگە كوزدەلگەن 4,1 ملرد تەڭگە قاراجاتى قولداۋ تاپپادى.

تابيعات قورعاۋ مەكەمە­لەرى­نىڭ قول­دانىستاعى ارنايى كولىك­تەرىنىڭ 60% ەسەپتەن شى­عارۋعا جاتاتى­نىن اي­تا كەتكەن ءجون. ورمان شارۋاشى­لىق­تارىنىڭ ماتەريال­دىق-تەحني­كالىق بازاسىن نىعاي­تۋعا جەرگىلىكتى ات­قارۋشى ورگانداردا بيىل قارا­جات كوزدەلمەگەن.

پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىن­باسارىنىڭ 2024 جىلعى 24 قاڭتارداعى تاپسىرماسىنا سايكەس, مينيسترلىكتىڭ تابيعات قورعاۋ مەكەمەلەرىنىڭ ورمان ءورت ءسوندىرۋ ستانسالارى ءۇشىن: 108 ءورت ءسوندىرۋ كولىگىن, 79 شاعىن ورمان ءورت ءسوندىرۋ كەشەنىن, 37 تراك­توردى ليزينگكە ساتىپ الۋ ماسە­لەسى پىسىقتالىپ جاتىر. مەم­لەكەتتىك ورمان قورىن اۆياتسيا­مەن پاترۋلدەۋگە ءنورماتيۆتى ۇشۋ سا­عاتىنا جەتكىلىكتى (نورماعا ساي­كەس 9 024 ساعات) 7,7 ملرد تەڭگە قاراس­تىرىلعان», دەدى ە.نىسانباەۆ.

ۇكىمەت ساعاتىندا كوتەرىلگەن ماسەلەگە بايلانىستى قوسىمشا بايانداما جاساعان دەپۋتات ەدىل جاڭبىرشين سالاداعى كۇردەلى تۇيتكىلدەر ءالى تولىق شەشىمىن تاپپاعانىنا نازار اۋداردى.

«بۇگىنگى باياندامادان پرەزي­دەنتتىڭ تاپ­سىرمالارىن ورىنداۋ جۇمىستارى باس­تالعانىن كو­رىپ وتىرمىز. الايدا وسىنداي احۋالعا الىپ كەلگەن كەيبىر جۇيە­لى ماسەلەلەر تولىق شەشىمىن تاپتى دەپ ايتۋ قيىن. ەگەر ولاردى تۇزە­تۋدى قازىر قولعا الماساق, الدا­عى ۋا­قىتتا ورتتەردىڭ قايتالانۋى اب­دەن مۇمكىن. ويتكەنى الداعى جاز اي­لارى قاتتى ىستىق بولادى دەپ بولجانۋدا, سوندىقتان دا­يىن­دىقتى قازىردەن باستاۋىمىز كەرەك.

ءبىرىنشى, ورتكە قارسى كۇرەسۋ­دىڭ الەمدىك وزىق تاجىريبەلەرى كورسەتىپ وتىرعانداي, ءورتتىڭ شىعۋىن ەرتە انىقتاۋ جانە وعان شۇعىل دەن قويۋ – ءورتتى جەدەل ءارى ۋاقتىلى ءسوندىرۋدىڭ بىردەن-ءبىر مۇمكىندىگى. ۇكىمەت ساعاتىنا دايىندىق اياسىندا كوميتەتتىڭ ءبىر توپ دەپۋتاتى تاۋلىك بويى ورماندى اۆتوماتتى رەجىمدە باقىلايتىن ورمان ورتتەرىن ەرتە انىقتاۋ جۇيەسىمەن تانىسۋ ءۇشىن بۋراباي ۇلتتىق پاركىنە بارىپ قايتتىق. جۇيەنى ەنگىزۋ كەيىنگى 3 جىلدا ورتتەر اۋقىمىن 4 ەسەگە (84,4 گەكتاردان 20,4 گەكتارعا دەيىن), ءورت وشاقتارىنا شۇعىل دەن قويۋ ۋاقىتىن 3 ەسەگە (30 مي­نۋت­تان 10 مينۋتقا دەيىن) تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرگەن.

سولتۇستىك قازاقستان جانە قوستاناي وبلىستارىنىڭ ورمان مەكەمەلەرىندە بەينەباقىلاۋ جۇيەسى بار, بىراق ولاردى زاماناۋي تالاپقا ساي جەتىلدىرۋ كەرەك. وكىنىشكە قاراي, بۇل جۇيە بارلىق ورماندا ەنگىزىلمەگەن. بيىل «سەمەي ورمانى» قورىعى اۋماعىندا ءورتتى ەرتە انىقتاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ ءۇشىن قاجەت 4,1 ملرد تەڭگە قولداۋ تاپپاي وتىر. جاڭا ۇكىمەت بۇل ماسەلەگە قولداۋ ءبىلدىرىپ, ال ءتيىستى مينيسترلىكتەر مەن اكىمدىكتەر وسىنداي جۇيەنى وڭىرلەردە ەنگىزۋ ءۇشىن بارلىق مۇمكىندىكتى قاراستىرۋى قاجەت», دەدى ە.جاڭبىرشين.

دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, ەكىن­شىدەن ورمانداردا ءورت قاۋىپ­­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە انىق­تالعان جۇيەلى كەمشىلىك­تەر قاتارىندا ورمان شارۋاشى­لىق­تارىن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعىنان قامتاماسىز ەتۋ ءالى دە وزەكتى بولىپ وتىر جانە شۇعىل شەشۋدى قاجەت ەتەدى.

«بۇگىنگى كورمەدە ۇسىنىلعان اقپاراتتان ءبىز ءورت ءسوندىرۋ ارنايى كولىكتەرىنىڭ پاركى مەن ورمان شارۋاشىلىقتارى جابدىق­تارىنىڭ سىن كوتەرمەي­تىنىنە كوز جەتكىزدىك. اباي وبلىسىندا بولعان ءورتتىڭ تالداۋى كورسەتكەندەي, ارنايى تەحنيكالار ءورت ورنىنا جەتە المادى. ويتكەنى تەحنيكا پاركى وتكەن عاسىردىڭ 70-80-جىلدارى شىعارىلعان كولىكتەر­دەن قۇرالعان, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا ءىشىنارا بولسا دا جاڭارتىلماعان. سالدارىنان 2023 جىلى ورىن العان ءورتتى دەر كەزىندە اۋىزدىقتاۋعا قورىق دا­يىن بولماي شىقتى.

پروكۋراتۋرانىڭ مالىمەتىنشە, شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ورمان شارۋا­شىلىقتارىن جابدىقتاۋ 40 پايىز دەڭگەيىندە. قازىرگى تاڭدا 6,8 ميلليارد تەڭگە قاجەت ەتەتىن 2260 ءورت سوندىرۋگە ارنالعان تەحنيكا مەن جابدىقتار قاجەت, 44 ءورت ءسوندىرۋ بەكەتىنىڭ 5-ءۋى تەحنيكانىڭ بۇزىلۋىنا بايلانىستى جۇمىس ىستەمەي تۇر», دەدى ە.جاڭبىرشين.

دەپۋتات كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, كەيىنگى ەكى جىلداعى ەكى ءىرى ورتتەن كەلگەن زالالداردىڭ سوماسى 182 ميلليارد تەڭگەنى قۇراعان جانە 100 مىڭ گەكتاردان استام ورمان جويىلدى. ورماندى قالپىنا كەلتىرۋگە كەمى شامامەن 20-30 جىلداي ۋاقىت كەتەدى. ال جالپى شىعىن شامامەن 384 ملرد تەڭگەنى قۇراپ وتىر.

«ۇشىنشىدەن, ورمان زاڭ­نا­ماسىنىڭ ساقتالۋىنا مەم­لەكەتتىك باقىلاۋدى جۇزەگە اسىراتىن ورمان شارۋاشىلىعى كوميتەتىنىڭ جۇمىسى دا كوڭىلدەن شىقپاي وتىر. كەيىنگى 2 جىلدا تابيعاتتى قورعاۋ مەكەمەلەرىنىڭ وبەك­تىلەرىندە 80-نەن استام تەكسەرۋ جوسپار­لانعانىمەن, تەك 1 تەكسەرۋ جۇرگىزىلگەن («قوستاناي وبلىسى اكىمدىگىنىڭ تابيعي رەسۋرستار باسقارماسى» مم). باسقاشا ايتقاندا, كوميتەت رەسپۋبليكا وڭىرلەرىندەگى ناقتى احۋالدان جانە ناقتى ماسەلەلەردەن حابارسىز دەۋگە بولادى. بۇل كەشەندى تەكسەرۋ جوسپارلارىن جاساۋ كەزىندە كوميتەت باسشىلىعىنىڭ وزەكتى ءارى ماڭىزدى ماسەلەلەردى ەسكەرمەيتىنىن جانە وسى سالادا قالىپتاسقان جاعدايدان بەيحابار ەكەنىن كورسەتەدى», دەدى ە.جاڭبىرشين.

تورتىنشىدەن, ورمان مەكە­مە­لەرىندە كادرلار جەتىسپەيدى. مىسالى شىعىس قازاقستان وبلى­سىنىڭ 13 ورمان شارۋاشىلىعىندا 747 ورمانشى قىزمەت اتقارادى, بۇل – ءنورماتيۆتىڭ 70 پايىزى.

«ورمان ورتتەرىن بولعىزباۋ جانە وعان قارسى كۇرەستىڭ زاماناۋي ءارى ءتيىمدى شارالارى قول­دانىلاتىن ەلدەرمەن ىن­تى­ماقتاستىق ورناتا وتى­رىپ, ولاردىڭ تاجىريبەسىن زەر­دەلەۋ جانە قولدانۋ قاجەت. ولار – تۇركيا, وڭتۇستىك كورەيا, كانا­دا, بالتىق ەلدەرى جانە باسقالار. سونداي-اق «بولاشاق» باع­دار­لاماسى اياسىندا ورمان سالاسى ماماندىقتارىمەن جو­عارىدا اتالعان ەلدەرگە جاس­­تارىمىزدى وقۋعا جىبەرۋ قا­جەت. بىزدەگى اقپاراتقا سايكەس «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن بىردە-ءبىر ورمان شارۋاشىلىعى مامانى دايارلانباعان», دەدى ە.جاڭبىرشين.

بۇدان بولەك, دەپۋتات ورمان سالاسىن دامىتۋعا عىلىمنىڭ ءىس جۇزىندە تولىق قاتىس­پاي وتىر­عانىن اتاپ ءوتتى. ورمان اۋماق­تارىن ورتكە قارسى جابدىق­تاۋدا ورمان ىشىندەگى ينفراقۇرىلىمدى جاڭالاۋ جانە سالۋ باستى ءرول اتقاراتىنىنا نازار اۋداردى. سونداي-اق اعاش كوشەتتەرىن ەگۋگە قاتىستى تۇيتكىلدەرگە توقتالدى.