اقىن ماعجان جۇماباەۆ «ەرتە كۇندە وتتى كۇننەن عۇن تۋعان, وتتى عۇننان وت بوپ ويناپ مەن تۋعام» دەگەندەي, ءبىزدىڭ ەجەلگى اتا-بابامىزدان قالعان مۇرا كوپ. كۇللى ەۋرازيا دالاسىندا عۇندارعا ءتان 13 قورعان-كەشەن بولسا, وسىلاردىڭ 9-ى موڭعول دالاسىندا ەكەن. ىشىندەگى ەڭ كولەمدىسى ءارى وتە قۇندى جادىگەرلەر تابىلعان نىسان – نوين ۋلا كەشەنى. بۇل جەردەن تابىلعان تاريحي جادىگەرلەر دۇنيەجۇزىلىك ارحەولوگياعا زور توڭكەرىس اكەلدى. بيىل وسى جاڭالىقتىڭ اشىلعانىنا 100 جىل تولىپ وتىر.
كەشەن ەل استاناسى ۇلانباتىر قالاسىنان 130 شاقىرىم قاشىقتا, ءتوب ايماعىنىڭ بورنور سۇمىن جەرىندەگى اتاقتى نويان تاۋىنداعى (نوين ۋلا) سۇجىكتى, جۇرىمتى, قۇجىرتى اتتى ءۇش سايدىڭ كەڭ قولاتىنا ورنالاسقان. اۋماقتىڭ جەراستى گيدرومەحانيكاسى جارتىلاي مۇزداق بولعاندىقتان مۇنداعى كونە زامان جادىگەرلەرى جاقسى ساقتالعان.
ەسكەرتكىش كەشەن العاش رەت 1912 جىلى رەسەيلىك التىن ىزدەۋشى – تەحنيك ا.باللودتىڭ نازارىنا ىلىنەدى. بۇل ادام جۇرىمتى سايىنىڭ اۋىزىندا ادام قولىمەن قازىلعان تەرەڭ ۇرانى كورىپ, «ەرتە زاماندا التىن وندىرۋشىلەر قازعان ءىز بولۋى مۇمكىن» دەگەن ويمەن ول جەردى قازىپ كورەدى. بىراق ول جەردە التىن ەمەس ءالى بەلگىسىز كونە تاريحي جادىگەرلەر جاتقانىن اڭدايدى.
ءسويتىپ, التىن ىزدەۋشى تاپقان دۇنيەلەرى جايلى سيپاتتاما جازىپ, ونى پەتەربورداعى ورىس گەوگرافيا قوعامىنا جولدايدى. بۇل حابار پاتشالىق رەسەي عالىمدارىنىڭ قۇلاعىنا جەتەدى. ولار دەرەۋ اتتانباققا قام جاساعانىمەن ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالىپ كەتىپ, ساپار اياقسىز قالادى. ودان كەيىن پاتشا تاقتان قۇلاپ بولشەۆيكتەر بيلىككە كەلەدى. اقىرى موڭعول دالاسىندا جاتقان قۇندى دۇنيەلەردى زەرتتەۋ ءىسى كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ ەنشىسىنە بۇيىرادى.
اتالعان تاقىرىپ بويىنشا, ەڭبەك جازىپ جۇرگەن تالانتتى تاريحشى ءھام عۇن ءداۋىرىنىڭ بىلگىرى, ارحەولوگ, ۇلانباتىر قالاسىنداعى امەريكا مەكتەبىنىڭ ۇستازى, ۇلتى قازاق ماراتحان انارحان ۇلىنا تىلدەسىپ, نوين ۋلا كەشەنى حاقىندا سۇراپ كوردىك. ء«ىح عاسىردىڭ 70 جىلدارى پاتەرن دەگەن ساياحاتشى كۇرەدەن (قازىرگى ۇلانباتىر قالاسى) اتتانىپ ۇلياستايعا بارا جاتىپ, جول بويىندا قاپتاعان قورعان-وبالاردى كورەدى. ونىڭ ءبارىن سىزىپ-جازىپ سيپاتتاماسىن قاعازعا تۇسىرەدى. كەيىن وسى جازباسىن عىلىمي كوپشىلىككە تانىستىرادى. ناتيجەسىندە, بۇل دەرەك ەۋروپالىق ارحەولوگتەردىڭ نازارىن اۋدارادى», دەيدى باۋىرىمىز.
سول ەكى ارادا, ياعني 1923 جىلى اسكەري گەوگراف, ساياحاتشى-ەتنوگراف پەتر كۋزميچ كوزلوۆ ەكسپەديتسيا باستاپ, 1908 جىلى موڭعول-تيبەت شەكارا ماڭىنداعى ەزەن وزەنى ساعاسىنان ورنىن ءوزى تاپقان حارا-حوتو بەكىنىسىن تەرەڭدەتە زەرتتەۋ ءۇشىن كۇرە قالاسىنا كەلەدى. بۇل جولى كوزلوۆ مىرزا حارا-حوتو بەكىنىسىن تولىق زەرتتەۋمەن قاتار, كوك تۇرىكتەر كەشەنى كوشە تسايدام جازبا ەسكەرتكىشىنە دە بارۋدى جوسپارلاعان كورىنەدى. بىراق جاعداي كۇرت وزگەرەدى. وسى جىلدارى بيلىككە يە بولعان بولشەۆيكتەر كوزلوۆتى بۇرىنعى پاتشالىقتىڭ ادامى دەپ تانىپ, ەكسپەديتسيا جۇمىسىنا توقتاۋ سالادى. ءوزىن كەرى شاقىرادى. كوممۋنيستەردەن ساقتانعان عالىم ءوزى كۇرەدە قالىپ قويادى دا, كومەكشىسىن جىبەرەدى.
وسى ەكى ارادا پ.كوزلوۆ نوين ۋلا كەشەنى تۋرالى شىعىستانۋشى پولياك جوزا دەگەن ادامنان ەستىپ بىلەدى. ءتىپتى وسى كىسىنىڭ نۇسقاۋىمەن جوعارىداعى التىن ىزدەۋشى ا.باللودتىڭ كۇرەدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان جەسىرىن تاۋىپ, ودان كۇيەۋىنەن قالعان جازباسىن الىپ تانىسادى. سونىمەن قاتار ايەلدىڭ قولىندا ساقتاۋلى جادىگەرلەردى (ماتاعا وراعان شاش, التىن بۇيىمداردىڭ قيىعى, اعاشتى ويىپ جاساعان اشەكەي زاتتار, ت.ب.) كورەدى. ءسويتىپ, نوين ۋلاعا كوڭىلى اۋادى.
وسى كەزدە جاڭادان سوتسياليستىك باعىتتى تاڭداپ, دامۋ جولىنا تۇسكەن موڭعوليا استاناسى كۇرە قالاسىندا «كونە قولجازبالار ورتالىعى» اتتى عىلىمي مەكەمە اشىلادى. ونىڭ باسشىسى رەسەيلىك بۋريات وقىمىستى جامتسارانو تسىبەن دەگەن ادام ەدى. نوين ۋلا القابىنا قازبا جۇمىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن اتالعان مەكەمەمەن كەلىسە وتىرىپ, 1924 جىلى 20 اقپان كۇنى ءوزىنىڭ كومەكشىسى ا.كوندراتەۆتى نوين ۋلا كەشەنىن كورىپ كەلۋگە جۇمسايدى. نوين ۋلا قورعاندارىن بارىپ كورگەن ول كوپتەگەن دەرەك الىپ كەلەدى. كوزلوۆ بولسا كومەكشىسى اكەلگەن دەرەككە باللودتىڭ سىزباسىن قوسىپ پەتەربورعا جولدايدى ءارى قازبا جۇمىسىن جۇرگىزۋگە رۇقسات سۇرايدى. كەشىكپەي ءساۋىر ايىندا وعان «نوين ۋلاعا زەرتتەۋ جاساسىن» دەگەن قۋانىشتى حابار كەلەدى.
دەرەۋ زەرتتەۋ ءىسىن قولعا العان پ.كوزلوۆ باستاعان موڭعول-تيبەت ەكسپەديتسياسى نويان تاۋىنا كەلىپ, كەڭ القاپتا 200-دەن استام قورعان-وبا بارىن انىقتاپ, كارتاسىن جاسايدى. وسىلاردان تاڭداپ الىنعان 10 قورىمعا (6-اۋى ۇلكەن, 4-ەۋى شاعىن قورىم) قازبا جۇمىسىن جۇرگىزەدى. 6-قورىمنان 14551 دانا كىلەمنىڭ, 13904 دانا تورعىن-ماتا قالدىقتارىن ساناپ الادى.
ونىڭ سىرتىندا بۇعى, قوداس سيىر, بارىس قاتارلى جانۋارلاردىڭ بەينەسى بادىزدەلگەن سىرماق, جىبەك جەلەك, ساۋىت كيگەن ساربازدار بەينەسى, حاس گاۋھار تاستان جاسالعان اشەكەي, تاپتالعان التىن بۇيىمدار, سونىمەن قاتار بىتەۋ سامىرسىندى ويىپ جاساعان تابىت ىشىنەن استىق تولتىرعان قۇمىرا قاتارلى تولىق نۇسقالى 1900 دانا ارتەفاكت تابادى. قازىرگى تاڭدا وسىلاردىڭ 60 پايىز, ياعني 1150 داناسى ەرميتاجدا ساقتاۋلى تۇر.
نوين ۋلادان قازىپ الىنعان بۇيىمدارعا عىلىمي تۇجىرىم جاساپ, ساراپتاما بەرۋ ءۇشىن 1925 جىلى كسرو عىلىم اكادەمياسىنان ارنايى ادامدار كەلەدى. ولار ءبىراۋىزدان «تابىلعان جادىگەرلەر عۇندار مۇراسى» دەگەن ءپاتۋا ايتادى. ءسويتىپ, نوين ۋلا كەشەنىن اشۋ ارقىلى كوزلوۆ اتۋ جازاسىنان امان قالىپ, الەمگە ايگىلەندى.
1927 جىلى نوين ۋلا قورعاندارىنا ا.سيمۋكوۆ زەرتتەۋ جۇرگىزەدى. بۇل جولى كيىز سىرماقتىڭ ءبىر جارتىسى, جاپىراق ويۋلى قيقىم زاتتار, قىتاي جازۋى بار بوياۋلى كەسە تابىلادى. بۇل ارتەفاكتىلەر الەم ارحەولوگتەرىنىڭ نازارىن ەرەكشە اۋدارادى. كەسەدەگى قىتاي جازۋىن وقىعاندا بۇل بۇيىم ب.ج.س. العاشقى جىلى سىچۋان ولكەسىندە جاسالعانى انىقتالادى. سونىمەن قاتار كەسەنى جاساعان شەبەردىڭ اتى, اياقتاعان ۋاقىتى, ساپاسى... ءبارى بۇيىرىندە جازۋلى تۇر. وسىنداعى داتا نەگىزىندە عالىمدار نوين ۋلا قورعاندارىنىڭ تۇرعىزىلۋ مەرزىمى ب.ج.س العاشقى عاسىرىنا ءتان دەگەن تۇجىرىم ايتۋدا.
بۇل ورايدا, اتاپ وتۋگە تۇرارلىق دۇنيە – قازىر ەرميتاجدا تۇرعان «عۇن سىرماعى». ول التىنشى قورىمدى قازعان كەزدە شىعا كەلگەن. سىرماق قابىردىڭ ىشكى بولمەسىنىڭ ەدەنىنە توسەلىپتى. جەراستىندا 2000 جىل جاتسا دا ب ۇلىنبەي ساقتالعان. جادىگەردى ارحەولوگ-عالىمدار ءبىراۋىزدان «الەم ارحەولوگياسىنىڭ حح عاسىرداعى كەرەمەت جاڭالىعى» دەپ باعالادى.
* * *
نوين ۋلا كەشەنىن زەرتتەۋ جۇمىسى كەيىنگى 20 جىل كولەمىندە قايتادان جاڭعىردى. اتاپ ايتار بولساق, موڭعوليا عا ارحەولوگيا ينستيتۋتى مەن رف عا ءسىبىر بولىمشەسى ارحەولوگيا – ەتنوگرافيا ينستيتۋتى بىرلەسىپ 2006–2015 جىلدار ارالىعىندا ءتورت ۇلكەن قورعانعا جانە ءدال وسىنداي ءتورت كىشى وباعا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزدى. ناتيجەسىندە, جاڭادان 1300-گە جۋىق زاتتىق بۇيىمدار تابىلىپ وتىر. وسىلاردىڭ 60 پايىزى ورتالىق ازيا ستيلىندە جاسالعان توقىما بۇيىمدار بولسا, قالعانى كىلەم, كيىز سىرماق, ميفتىك حايۋاندار بەينەلەنگەن التىن-كۇمىس زاتتار, سونداي-اق گرەك-ريم ستيلىندە جاسالعان اشەكەيلەر, قىتايدىڭ حان يمپەرياسى كەزىندە وردا پايدالانعان كارلەن كەسە, ت.ب. بۇل جادىگەرلەر قازىر رەسەيدەگى زەرتحانالاردا ساراپتامادان ءوتىپ جاتىر.
بۇل ورايدا, اتاپ وتۋگە تۇراتىن تاعى ءبىر ەرەكشە جاڭالىق, وسى جىلدارى 20-قورىمنان تابىلعان ەجەلگى گرەكتەردىڭ ميفتىك ءتاڭىرى گەراكل مەن ومفالانىڭ بەينەلەرى شەكىتىلگەن قولا تاباقشا. بۇل جادىگەر حVIII عاسىردا گيپستەن جاسالىپ, قازىرگى كۇنى كوپەنگاگەن قالاسىنداعى تورۆالدسەن مۋزەيىندە تۇرعان گەراكل, ومفالا ەكەۋىنىڭ بەينەسىمەن سايكەستىگى كۇللى الەم نازارىن اۋدارىپ وتىر. كوپتەگەن عالىم بۇل دۇنيە «رومنىڭ ساياسي جانە اسكەري قايراتكەرى, اتاقتى قولباسشى مارك كراسس پەن عۇن اقسۇيەكتەرى اراسىندا بايلانىس بولعانىن دالەلدەيدى» دەپ تۇجىرىمدايدى.