دومبىرا مەن قوبىزسىز قازاقتىڭ كۇنى بولماعان. بۇل اسپاپتار ەلدىڭ ەسىن كىرگىزەدى دەسە ارتىق ەمەس. اتام زامانعىنى عانا ەمەس, الداعىنى دا بايىپتاۋعا ۇندەيدى. رۋحتاندىرۋ ارقىلى. بۇدان بەس مىڭ جىل بۇرىن تاسقا قاشالعان تاڭبالارداعى دومبىرا, قوبىزدى ايتپاي-اق قويايىق, ءتىپتى قازاق حاندىعى زامانىنداعى جىرلاردى قوزعاماعاننىڭ وزىندە اباي ايتپاي ما؟ «قوبىز بەن دومبىرا الىپ توپتا سارناپ...» دەپ. «قوبىزدىڭ شاناعىندا ەسىل «ەردەن» (ع.جايلىباي) بولىپ ءوربي بەرەدى. ولگەن بالاسىن ازا تۇتىپ باسىن كوتەرمەي جاتىپ العان سول ساندىبايدىڭ ەردەنىن كۇي ءتاڭىرى ىقىلاس قوبىزىمەن بارىپ جۇباتقاندا ءبىر-اق تۇرعانى تۋرالى دەرەك جەتەرلىك ەل اۋزىندا. ادەبيەتكە دە از ەنبەگەن بۇل تۋرالى.
بۇگىندە جامبىل وبلىستىق مۇراجايىندا, قاسيەتتى تاراز توپىراعىندا اتاقتى ىقىلاس دۇكەن ۇلىنىڭ قوبىزى تۇر. قورقىتتان كوشكەن كونە سارىندى بويىنان وتكىزىپ, يىنىنە داۋىرلەردى ارتقان وسى قاسيەتتى اسپاپتىڭ بۇگىنگە جەتۋى, نەگىزى عالامات دەۋگە ابدەن تۇرادى. ونىڭ ۇستىنە داڭقتى ىقىلاس ۇستاعان بولسا, ناعىز كۇيسىڭدى, كيەسىڭدى, قاسيەتسىڭدى, اسا قاستەرلى دۇنيە. ءجۇز ەلۋ جىلعا جۋىق ۋاقىت ساقتالىپ كەلگەن قوبىزدىڭ بۇل زامانعا قالاي جەتكەنىن ەستىگەندە قايران قالعان از. كەۋدەدە جان بولسا تەبىرەنىپ كەتەسىز. ىقىلاستىڭ قوبىزىنا ىقىلاس جوق ەكەن-اۋ, ايتپەسە عاسىردان استام جاساعان كونە مۇرانى مەن دەگەن قوبىزشىعا ۇستاتىپ سويلەتەر مە ەدى دەگەن ويعا قالاسىز.
ىقىلاستىڭ قوبىز شالعانىن كورگەن ادام جوق شىعار. كورگەندەردەن ەستىگەندەر دە قالماعان شىعار, ءسىرا. ال كۇيىن تىڭداپ مەيىرى قانعانداردىڭ ايتۋىنان قالعان ەستەلىكتەردىڭ ءبىرشاماسىن ادەبيەتتەن وقىدىق. ساكەن سەيفۋللين, تاكەن الىمقۇلوۆ, ءىليا جاقانوۆ شىعارمالارىنان. العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ, الدە تۇڭعىش قالام تارتقان ساكەن سەيفۋللين «تار جول, تايعاق كەشۋىندە» ىقاڭنىڭ الدىن كورگەن اشاي باتىردىڭ اڭگىمەسىنە ارنايى توقتالادى: «...بالا كۇنىم ەدى. ءتورت-بەس كىسى ءساتبايدىڭ قاسىنا ەرىپ, ىقىلاستىڭ اۋىلىنا كەلدىك. اۋىلى شۋدىڭ ءبىر ارالىندا, قالىڭ, بيىك دۇلەي قامىستىڭ اراسىندا وتىر ەكەن. قالىڭ قامىستان اۋىلى كورىنبەيدى. ىقىلاستىڭ ءۇيى ۇلكەن قوڭىر ءۇي ەكەن. ۇيگە تۇستىك. ىقىلاس ءوزى قاپساعاي, ۇزىنشا بويلى, قاراتورى, قىر مۇرىندى, شۇڭعىل قارا كوزدى, ورتا ۇزىنشا قارا ساقالدى, ءسىڭىر دەنەلى اشاڭ كىسى ەكەن. ءساتباي قول ۇستاسىپ امانداستى, ءبىز دە ىقاڭنىڭ قولىن ۇستادىق. ءبىزدىڭ كىسىلەر تورگە شىعىپ وتىردى. مەن اتقوسشى بالامىن, بارىنەن تومەن وتىردىم.
ءساتباي ىقىلاسپەن اماندىق سۇراسىپ, ەلدىڭ جاي-جاپسارىن سويلەسىپ وتىر. مەنىڭ قوبىزعا قۇمار كەزىم, ەسىل-دەرتىم – ىقىلاستىڭ قوبىزى. كوزىمدى ىقىلاستان الماي قاراپ وتىرمىن. ونىڭ قياپاتى, ءتۇرى ماعان وزگە جۇرتتان وزگەلەۋ كورىنەدى... ءوزى كۇلمەيتىن ادام سياقتى. بەتى ءتىپتى اشاڭ, جاق سۇيەكتەرىنىڭ, ماڭداي سۇيەكتەرىنىڭ قىرلارى ءبىلىنىپ تۇرادى. قولىنىڭ ساۋساقتارى ۇزىن, تارامىس-ءسىڭىرلى ەكەن. دەنەسى دە تارامىس, قاپساعاي, ۇزىنشا ەكەن. ءبىز بار, اۋىل كىسىلەرى بار, ۇيگە ءبىرسىپىرا جۇرت جيىلىپ وتىردى.
جايلاسىپ وتىرعاننان كەيىن ءساتباي ىقاڭنىڭ قوبىزىن ساعىنعانىن ايتتى. ىقىلاستىڭ ءبىر اي بۇرىن ءبىر جاقسى بالاسى قايتىس بولعان ەكەن. بالاسى ولگەلى قولىنا قوبىز الماپتى. ىقىلاس:
– بالا ولگەلى قولىما قوبىز ۇستاعان جوق ەدىم, الىپ بەرشى قوبىزدى, مىنا ءساتباي «ساعىندىم» دەدى عوي! – دەدى.
ىقاڭنىڭ قوبىزىن الىپ بەردى. مەن ەكى كوزىمدى الماي, تەلمىرىپ قاراپ وتىرمىن... ىقىلاس قوبىزىن الىپ, قىلىن جوندەپ, شايىرلاپ الىپ, اقىرىن ىرعاپ سىزا باستادى. ىقاڭنىڭ ۇزىن ساۋساقتارىنىڭ ۇشىنان ىڭىرانعان مۇڭلى كۇي سارناي باستادى. قوبىزدىڭ ىڭىرانعان ۇنىمەن بىرگە مەنىڭ جۇرەگىم لۇپىلدەي باستادى... ىقاڭنىڭ قوبىزىنىڭ كۇيى اۋەلى اقىرىن ىرعالىپ, سىزىلىپ وتىرىپ, بىرتە-بىرتە كۇڭىرەنىپ كەپ, زارلاي جونەلدى. ەڭىرەگەن, كۇڭىرەنگەن كۇي كوكتەن قۇيىلىپ وتىرعان سياقتى بولدى. مەنىڭ جۇرەگىم لۇپىلدەپ, بۇكىل ج ۇلىنىم شىمىرلاپ كەتتى. ۇيدە وتىرعان جۇرتتىڭ ءبارى دە قاتىپ قالدى. كۇي ەڭىرەپ, سۇڭقىلداپ جىلاعان سياقتى بولىپ زارلادى. ەڭىرەپ توگىلگەن, ەڭىرەپ سىزىلعان كۇيمەن بىرگە ادامنىڭ جۇرەگى, جۇرەك-باۋىرى ەلجىرەپ قوزعالعان سياقتى بولدى. مەن تومەن قاراپ قاتىپ قالعان ەكەم. الدەن ۋاقىتتا ەسىمدى جيىپ الىپ, كوزىمنىڭ استىمەن اقىرىن قاراسام, قوبىزدىڭ قۇلاعى ىقىلاستىڭ سۇيەكتى شىقشىتىنا قاتتى جابىسىپ قالعان ەكەن. ىقىلاستىڭ ەكى قولى قوبىزدى ەسىپ, ەڭىرەتىپ وتىر ەكەن دە, ەڭىرەگەن قوبىز كۇيىمەن بىرگە ءوزىنىڭ شۇڭعىل كوزىنەن جاس تارامدانىپ اعىپ, ساقالىنا تامشىلاپ وتىر ەكەن. مەنىڭ دە جۇرەگىم ەلجىرەپ كەتتى. ساتبايعا قاراسام, و دا تومەن قاراپ جىلاپ وتىر. اقىرىن, جاعالاي وزگە جۇرتقا قاراسام, ۇيدە وتىرعان جۇرتتىڭ ءبارى دە اقىرىن جىلاپ وتىر, مەن قوزعالا المادىم. ءبىرازدان سوڭ ىقىلاس وكسىتىپ كەپ قوبىزىن توقتاتتى... بىرسىپىراعا دەيىن جۇرت ەسىن جيا الماي وتىردى... دەدى اشاي».
ساكەن زامانداسى اشايدان ەستىگەنىن وسىلاي جازادى دا, ءوزى دە اسىرەلەپ سويلەيدى. بۇل جەردە ءبىز ساكەن ارقىلى قازاق ءسوز قولدانىسىنان ءتۇسىپ, بالكىم ۇمىتىلىپ قالعان «قوبىز سىزۋ» تىركەسىن قاپەرلەمەكپىز:
«ىقىلاستىڭ قوبىز سىزعانىن كورمەگەن, ىقىلاستىڭ ەڭىرەگەن كۇيىن ءوز سىزعانىنان ەستىمەگەن مەن دە اشايدىڭ ايتۋىنىڭ وزىنەن وتە قاتتى اسەرلەنىپ تىڭداپ وتىردىم. مەنىڭ كوز الدىما شۋ بويىنداعى, قالىڭ دۇلەي قامىس ىشىندەگى ءتورت-بەس ءۇيلى اۋىلدا قوبىزىن سىزىپ, ەڭىرەتىپ, كوزىنەن جاسىن تارام-تارام قىلىپ, پارلاتىپ اعىزىپ وتىرعان ىقىلاستىڭ سۋرەتى كەلدى...
وسىنداي ءبىر ءتۇن. بەتپاقتىڭ, شۋدىڭ ءتۇنى. قاناۋشىلار بيلەگەن – پاتشا زامانى...
ءۇي اينالا قالىڭ, بيىك دۇلەي قامىستار. ىزىڭداپ ەسكەن قوڭىر جەل. بيىك دۇلەي قامىس قوڭىر جەلمەن بىرگە تەڭسەلىپ سارناپ شۋلايدى. سىلدىراپ, سىبىرلاپ, سىڭسىپ, سىزعىرىپ شۋلايدى دۇلەي قامىس. تىستا, قارا تۇندە شۋلاعان قامىستىڭ ۇنىمەن بىرگە ىقىلاستىڭ قوبىزى دا سارناپ ەڭىرەپ جىلايدى. تۇنگى قامىستىڭ شۋىنا, تۇنگى قوبىزدىڭ زارىنا قوسىلىپ ىقىلاس تا ەڭىرەيدى. كوزىنەن اققان جاس تارام-تارام بولىپ, ساقالىنا تامشىلاپ اعادى. قاندى پاتشانىڭ قاناۋشىل زامانى قارا پالەلى, قارا ءتۇن سياقتى. قاناۋشىلار بيلەگەن زامانداعى تەرەڭ سىرلى كۇيشى ەڭىرەمەگەندە قايتەدى؟
كوپكە دەيىن ىقىلاستىڭ سۋرەتى مەنىڭ كوز الدىمنان كەتپەدى» دەپتى س.سەيفۋللين.
ارينە, مۇنشاما ءۇزىندىنى كەلتىرۋدەگى سەبەپ – جامبىل وبلىستىق مۋزەيىندەگى ىقىلاستىڭ قوبىزى ناق وسى جولى تارتقان اسپابى دەگەندىك ەمەس. وسىنشاما قۇدىرەتتى قول سارناتقان دۇنيە ەكەنىن تانىتا تۇسپەك وي عانا. ونىڭ ۇستىنە قازاق دالاسىندا قوبىزشى, كۇيشى-كومپوزيتور كوپ بولسا دا, كوبىنىڭ ەسىمى تاريحتا قالا بەرمەگەنى بەلگىلى. قوبىز دەگەندە قورقىتتان سوڭ العاش ەسكە تۇسەتىنى وسى ىقىلاس بابامىز. ارنايى توقتالاتىنىمىز سوندىقتان.
مۋزەيدەگى ىقاڭنىڭ قوبىزى حاقىندا العاش جازۋشىلاردىڭ ءبىرى اكادەميك الكەي مارعۇلان بولسا كەرەك. ول كىسى قوبىزشىنىڭ كەنجە بالاسى اقىنبايدىڭ ۇيىنە تۇسكەنىن, ونىڭ جۇبايى ءرازيا اتاسىنىڭ قوبىزىن ساقتاپ وتىرعانىن جازادى. «1946 جىلى كوكتاس وزەنى بويىندا وتىرعان تاستى سوۆحوزىندا بولعانىمدا, كەنەتتەن ىقىلاستىڭ ۇيىنە كەزدەستىم. ءۇي يەسى – ىقىلاستىڭ كەلىنى, كىشىپەيىل قارتاڭ ايەل ەكەن. ءۇيدىڭ جوعارعى ۋىعىندا ىقىلاستىڭ قوبىزى ءىلۋلى تۇردى. ايەل ونى ەشكىمگە ۇستاتپايدى. ءبىز الماتىعا اپارىپ حالىققا تانىس ەتەيىك دەگەندە كونبەدى» («جۇلدىز» جۋرنالى, 1983, 3-سانى).
كەيىننەن بارىپ مۇراجايعا وتكەن قوبىزدىڭ بۇگىنگە جەتۋى اڭىزعا بەرگىسىز, ادام سەنگىسىز اڭگىمە. 1932 جىلى ۇلت باسىنا تونگەن ۇلى ناۋبەتتىڭ ءبىر شەتى وسى جەردەن سىز بەرەدى. بۇل تۋرالى ازالى اڭگىمەگە «قوبىز اتاسى ىقىلاس» جيناعىندا ءىليا جاقانوۆ كەڭىنەن توقتالادى. ىقاڭنىڭ اتاسى التىنبەك, اكەسى دۇكەن دە قوبىزشى بولعانىن ايتا كەلە اۆتور: «ىقىلاس اۋلەتىنىڭ قوبىزشىلىق رۋحى اقىنبايعا كەپ قونىپ, سونىمەن توقتادى. اقىنبايدىڭ قوبىزدىڭ قۇلاق كۇيىن كەلتىرۋىن ايگىلى قوبىزشى داۋلەت مىقتىباەۆ ەشتەڭەگە تەڭگەرمەيتىن. بىراق اقىنباي اڭشى, ساياتشى, بالۋان, ۇستا بولىپ قوبىزعا كوپ ۇيىرىلمەگەن» دەيدى. دەمەك, اكەسى ىقىلاستان اقىنبايعا, ودان داۋلەت مىقتىباەۆقا تەگىن جالعاسىپ تۇرعان جوق. ال اقىنبايدىڭ جارى, ىقاڭنىڭ كوزىن كورگەن كەلىنى ءرازيا اپاي بەرتىنگە دەيىن ءومىر سۇرگەن. اتاسىنىڭ قوبىزىن بۇگىنگە جەتكىزگەنى ءوز الدىنا, كوپتەگەن ەستەلىكتى جالعاعان وسى كۇنگە. «مەن كەلىن بولىپ تۇسكەندە اتام جەتپىس جاستا ەكەن. اتام مۇلدە قاراپايىم بولاتىن. استامشىلىق, بىرەۋدى مەنسىنبەۋ استە قاپەرىنە كىرمەيتىن. بالا كەلسىن, ۇلكەن كەلسىن, ەشكىمدى تالعاماي, «مەنىڭ قوبىزىما كەلىپ وتىر عوي» دەپ سان الۋان كۇي تارتىپ بەرەتىن. ونداي شاقتا ءوزى دە ءبىر جاساپ قالاتىن» دەپتى ءبىر اڭگىمەسىندە ءرازيا اپا. كۇيشى 1916 جىلى دۋلات دەگەن نەمەرەسىنىڭ ەسىمىن قويعان سوڭ بارىپ سەكسەن جاستان اسىپ دۇنيە سالعانىن ايتقان كەيۋانا.
1932 جىلى اشتىقتا جان ساقتاۋ ءۇشىن ارقادان وڭتۇستىككە قاراي شۇبىرعان قارالى كوش تاريحتان بەلگىلى. كوبى بەتپاق دالاسىندا جولدا قىرىلىپ قالعان. سول شۇبىرعان كوشتىڭ اراسىندا اقىنبايدىڭ وتباسى بار, ءرازيانىڭ قولىندا بەسىكتەگى قاليمان دەگەن نارەستەسى جانە اتاسى ىقىلاستىڭ قوبىزى. شۋعا جەتە بەرە ابدەن قاجىعان انانىڭ تيتىعى قۇرىعاندا, بالانى ەمىزىپ, بەسىككە بولەپ قايتا ءىلبيدى. ءسويتىپ, بالاسىن قالدىرىپ, قوبىزدى الىپ كەتەدى. اقىنباي ەكەۋى بۇلاققا جەتىپ ءبىر الدەنگەن سوڭ بالاعا اينالىپ سوعاتىن بولادى. قايىرىلىپ كەلسە بەسىك تۇر, بالا جوق كورىنەدى. سونداعى قوبىز بەن بالانىڭ قايسىسىن تاڭداۋ تۇرعىسىندا ويلانعاندا ءرازيا شەشەي: «بايقايمىن, اتامنىڭ قوبىزىن تاستاعانشا ولگەنىمىز ارتىق. ەندىگى اۋىرسىنعانىمىز نە, بەسىك. «قۇداي ساقتار, بەسىك تۇرا تۇرسىن, قايتىپ كەلىپ الامىز» دەدىم. اقىنباي كونبەدى. بىراق مەن بولمادىم. بەسىكتى قالدىردىق. شامالى ءجۇرىپ بۇلاق باسىنا كەلدىك. بۇل اقىنبايدىڭ اڭ اۋلاعاندا توقتايتىن بۇلاعى ەكەن. سۋ ىشتىك. ءسال ديلاندىق. كوپ كەشىكپەي بەسىكتەگى بالامىزعا قايتتىق. كەلسەك, بەسىك تۇر, بالا جوق...», دەيدى. قانشاما عاسىرلىق مۋزىكالاردى تولعاعان قاسيەتتى قارا قوبىز وسىنشاما قايعى مەن قاسىرەتتى ارتقا تاستاپ, جولىندا ىڭگالاعان ءسابي قۇربان بولىپ بۇگىنگە جەتكەنىن ۇعىنارعا كەرەك. ىقىلاستىڭ ءوزى بالا كەزىندە تۇسىندە كوگەن الماي, قوبىز ۇستاپ قالعان ەكەن. بەرتىن كەلە كوزىن كورگەن كەلىنىنىڭ ءوزى بالاسىن تاستاپ, قوبىزىن ارقالاپ كەتكەنى تەگىن ەمەس.
مۇراجايدا تۇرعان وسى قوبىزعا كوز توقتاتىپ قاراسا, شاناعىن قاپتاعان كونىنىڭ شەتى قيقالاپ كەسىلگەنى بايقالادى. اتاسىنىڭ اماناتىنا ادالدىق تانىتىپ, ءومىر بويى كۇزەتىپ وتكەن ءرازيا اپا ول تۋرالى: «اۋىلدا ساندالىپ جۇرەتىن ءبىر مولداسىماق مەن ۇيدە جوقتا بالالاردى الداپ, تابارىك الام دەپ شاناعىنىڭ ءبىر شەتىن كەسىپ الىپتى. سودان كەيىن بوتەن ادامدى قوبىزعا جولاتپايتىن بولدىم», دەپتى.
ءبىز ەندى تاپ باسىپ ايتا الماساق تا, جازۋشى تاكەن الىمقۇلوۆ «قارالى قوبىز» اڭگىمەسىندە ىقىلاسقا اتاقتى تۋىندىسى «ەردەن» كۇيىن تارتتىرعان قوبىز وسى قوبىز دەگەن سىڭايدى ەمەۋرىن ەتەدى. ساكەن جازىپ قالدىرعان اشاي اڭگىمەسىن, ءرازيا اجەنىڭ ەستەلىكتەرىن بايىتاتىن بىردەن-ءبىر شىعارما ۇلى كۇيشىنىڭ شىعارماشىلىق تۇلعاسىن ەلەستەتەدى. جازۋشى سوڭىندا مىناداي ءتۇيىن جاسايدى: «ىقىلاس كۇيشى اكەسى دۇكەننىڭ كوزىن كورگەن قارا قوبىزدىڭ كۇندەردىڭ كۇنىندە ارتىندا قالاتىنىن ءبىلدى. بىراق كۇندەردىڭ كۇنىندە سول قوبىزدىڭ كونەگىنەن تيتىمدەي تاسپا ءتىلىپ الۋعا قۇمارتۋشىلاردىڭ كوپ بولاتىنىن بىلگەن جوق. قارا قوبىز ۇكىسى جەلبىرەپ, تەڭگەسى ساۋدىرلاپ, نەمەرەدەن شوبەرەگە, شوبەرەدەن شوپشەككە, ۇرپاقتان-ۇرپاققا اۋىساتىنىن ويلاعان جوق».
تاكەننىڭ بۇل جازعانى – بالاسى ءولىپ, قايعىسىن كوتەرە الماي جاتىپ قالعان ەردەن ساندىباي ۇلىنىڭ باسىن كۇيمەن كوتەرىپ, قايعىسىن قوبىزبەن جۋعان ىقىلاس ەدى. وسىمەن ءسوز دە ءتامام.