الاش قادىرلەگەن ناۋرىز

وسى ورايدا ءبىز وتكەن عاسىر باسىن­دا حالقىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن «جۇرەك مايىن شام قىلعان» «الاش ارىستارى ناۋ­رىز مەيرامى حاقىندا قانداي ۇس­تا­نىمدا بولدى؟» دەگەن سۇراق توڭىرە­­گىن­­دە وي قوزعاۋدى قۇپ كوردىك. ول كەزدە الاش­تىڭ ءۇنى, حالىقتىڭ كوز-قۇلاعى «قا­­زاق» گازەتىنىڭ العاشقى سانى 1913 جىلى 2 اق­­­پان­­دا شىققانىن بىلەمىز. بۇل قىستىڭ سوڭ­­عى ايى بولاتىن. الدا كوكتەم. ياعني ناۋ­رىز مەيرامى. بۇنى اتتاپ وتۋگە بول­مايدى. ءسويتىپ, جارىق كورگەنىنە ءبىر اي عانا تولعان گازەت رەداكتسياسى باسى­لىمنىڭ 1913 جىلعى 9 ناۋرىز (مارت) كۇن­گى 5-سانىنا «ناۋرىز» اتتى باس ماقالا جاريالاپتى. وندا: «ناۋرىز – قازاقشا جىل باسى. بۇ­رىن­عى كەزدە ءار ەلدە ناۋرىز تۋعاندا, مەيرام قىلىپ باس اسىپ, قازان-قازان كوجە ىستەپ, اۋىلدان-اۋىلعا, ۇيدەن-ۇيگە ءجۇرىپ, كارى-جاس, قاتىن-قالاش ءبارى دە ءماز بولىپ كورى­سىپ, ارالاسىپ قالۋشى ەدى. بۇل كەزدە ول عۇرىپ قازاق اراسىندا قا­لىپ بارا جات­قان سەكىلدى. ءحاتتى ناۋرىزدىڭ ­قاي ايدا, قاي كۇنى بولۋى حاقىندا ءارتۇر­لى سويلەنەدى. بىرەۋلەر ناۋرىز مارت­­تىڭ بىرىن­دە, ەكىنشىلەرى توعىزىندا كەلەدى دەسە­دى. ءار جۇرتتىڭ بەلگىلى كۇندە جاڭا جىلى تۋادى. ەسكى جىل ءبىتىپ, جاڭا جىل باستال­عاندا: «جاڭا جىل قايىرلى بولسىن! جاڭا باقىت ءناسىپ بولسىن!» دەپ قۇتتىقتاسادى, ول كۇندى مەيرام قىلىپ شاتتىقپەن وتكىزەدى.

ورىستىڭ جاڭا جىلى قىس ورتاسىن­دا, ناعىز ساقىلداپ تۇرعان سۋىقتا كەلەدى. ءبىزدىڭ جاڭا جىلىمىز – ناۋرىز مارتتىڭ باسىندا بولسىن, ورتاسىندا بولسىن – ايتەۋىر مارتتا كەلەتىن بولسا, شىن ماعى­ناسىمەن «جاڭا جىل» دەپ ايتۋعا لايىق. كۇن جىلىنىپ, قار ەرىپ, جان-جانۋار جازدىڭ جاقىنداعانىن سەزىپ كوڭىلدەنەتىن كەز. شارۋا ادامدارىنىڭ بەينەتتەن قولى شەشىلىپ, التى اي قىس باققان ارىقتارىن ءۇمىتتى كۇنگە جەتكىزىپ دەم الىپ وتىرعان كەز. اعاش, شوپتەر قار استىنان سىلكىنىپ شىعىپ, گۇلدەنىپ جاسارۋعا دايارلانىپ, كۇن دە قىستاي ءبىر بۇيىرلەپ ءجۇرۋىن قويىپ, جوعارى كوتەرىلىپ, ءبۇتىن عالامعا نۇرىن شاشىپ, ءۇيسىزدى ۇيلىمەن تەڭگەرىپ, باي مەن جارلىعا بىردەي ساۋلە بەرۋگە تۇرعان كەز. مىنە, تابيعاتتىڭ وسىنداي كوڭىلدى وزگەرىسىنىڭ كەزەڭىندە ءبىزدىڭ جاڭا جىلىمىز – ناۋرىز تۋىپ, اتا عۇرپىمىزدى ۇمىتپاي, بەلگىلى ءبىر كۇندى جىل باسى قىلىپ الساق, ۇنامدى ءىس بولار ەدى.

وسى تۋرالى بىلەتىن ادامدار «قازاق­قا» جازسا ەكەن: ءبىزدىڭ جاڭا جىل – ناۋرىز انىق جىلدىڭ قاي ايىندا ءھام قاي كۇندە باستالادى. ءبىز وقۋشىلارىمىزدى جاڭا جىلمەن قۇتتىقتاۋعا ناۋرىزدىڭ انىق قاي كۇنى تۋاتىنىن بىلە المادىق, عافۋ وتىنەمىز» دەلىنگەن ەكەن.

ياعني جوعارىداعى جازبادان تۇي­گە­نىمىز: وتكەن عاسىر باسىندا الاش قايرات­­كەرلەرى ناۋرىز مەيرامى­نان مەيلىنشە حاباردار ەكەنى بايقالادى. بىراق قاي اي, قاي كۇنى اتاپ ءوتۋدى ناقتى ايتپايدى. سول سەبەپتى جوعارىداعى جازبانىڭ سوڭىنا «ناۋرىزدىڭ انىق قاي كۇنى تۋاتىنىن بىلە المادىق» دەپ حالىقتان عافۋ وتىنەدى. بۇل سول ۋاقىتتاعى الا-قۇلا رەسەيلىك كۇنتىزبەنى مەڭزەسە كەرەك.

بىراق الاش ارىستارى باسىلىمنىڭ 9 ناۋرىز كۇنگى ­سانىن ءاردايىم ناۋرىز مەيرامىنا ارناعان. مىسالى, گازەتتىڭ 1914 جىلعى №53, 1915 جىلعى №110, 1916 جىلعى №172, 1917 جىلعى № 221 ساندارى 9 ناۋ­رىز كۇنى شىققان. مۇندا ارنايى ماقالالار جاريا­لانىپ, قىزۋ قۇتتىقتاۋ جىرلار جول­دانىپتى.

* * *

مىسالى, «قازاق» گازەتىنىڭ 1917 جىلى 9 ناۋرىز كۇنگى 221-سانىندا (سۋرەتتە) مىناداي قۇتتىقتاۋ ءسوز جا­زىلعان ەكەن:

«بارشا الاش ازاماتتارىن جاڭا جىلى – ناۋرىز ءھام بوستاندىقپەن قۇت­تىقتايمىز. اللا تاعالا كيىز تۋرلىقتى قازاق­تىڭ وڭ جاعىنان اي, سول جاعىنان كۇن تۋعىزىپ, ىرىس-داۋلەت, باق-بەرەكە ءناسىپ ەتسىن!» ال باسىلىمنىڭ ەكىنشى بەتىندە مەيرامعا ارناپ «جاڭا تىلەك» اتتى جىر جولدارى جاريالانىپتى. اۆتورى – ماديار, ياعني مىرجاقىپ دۋلات ۇلى.

جاڭا جىلدا جاڭا تىلەك تىلەلىك,

ەسكى جىلدى ەسكەرەر دە جۇرەلىك.

كەپ جۇرمەسىن قايتا اينالىپ تۇنەرىپ,

كوزىڭ جاستى, كوڭىلىڭ قاياۋ, الاشىم!

جۇرت بولۋدىڭ ويلانارلىق امالىن,

قامسىز جاتار ەمەس ەندى زامانىڭ.

ناداندىقتىڭ قيراتالىق قامالىن,

ماقساتىڭا ۇمتىل تاياۋ, الاشىم!

جاۋ مەن جۇتتان ەندى قۇداي ساقتاسىن!

قاسەكەنى – قاس ماسقارا تاپتاسىن!

كارى, جاسىڭ ەندى عافىل جاتپاسىن!

اش كوزىڭدى, بولما باياۋ, الاشىم!

ءوز قامىڭدى ويلان ءوزىڭ ەل بولساڭ,

ەل بولامىن, تەڭ بولامىن دەر بولساڭ;

كوكتەن تەڭدىك كەلمەس ءوزىڭ كەم بولساڭ,

مەڭ-زەڭ بولماي, تالپىن وياۋ الاشىم!

ۇشقان قۇستاي, سۋدا جۇزگەن بالىقتاي,

تابيعاتتى قولدانۋشى حالىقتاي.

سەن ەندى سەرگىسەيشى جالىقپاي,

جۇرگەنىڭشە ماڭگى جاياۋ, الاشىم!

بۇگىن حاقتىڭ قۋانىشتى كەڭ كۇنى,

كۇن مەنەن ءتۇن – تارازىنىڭ تەڭ كۇنى,

قۇت-بەرەكە بولماسا ەكەن كەم كۇنى,

دەپ تىلەلىك, قولىڭ جاي-اۋ, الاشىم!

* * *

كوزىقاراقتى قاۋىم جاقسى بىلەدى, 1918 جىلى «قازاق» گازەتى شىعىپ تۇر­عان ورىنبور بولشەۆيكتەردىڭ قولى­نا وتكەندىكتەن, باسىلىمعا تۇساۋ سالىن­دى. وسى جىلى بار-جوعى 9 ءنومىرى جا­رىق كوردى. اقىرى قىركۇيەك ايىندا سوڭعى سانى شىقتى. بىراق «قازاق» گازەتىمەن رۋحتاس باسىلىم «سارى ارقا» گازەتى­نىڭ 1919 جىلعى 74-سانىنا (سۋرەتتە) «ناۋرىز» اتتى ماقالا جاريالانىپ, بۇقاراعا بۇل مەيرامدى «22 ناۋرىز» كۇنى اتاپ ءوتۋ تۋرالى ايتىپتى.

«سارى ارقا» گازەتىنىڭ 1919 جىلعى 74-سانى

وسى ورايدا الاش قايراتكەرلەرى ­­9 ناۋرىز دەپ بەلگىلەگەن مەيرام نە سە­بەپتى ­22 ناۋرىزعا اۋىس­تى دەگەن زاڭ­دى سۇراق ­تۋارى حاق. ايتالىق, كەڭەس وكى­مەتى ورناعانعا دەيىن پاتشا­لىق رەسەي ەجەلگى مىسىر استرونوميا­سىنا سۇ­يەنىپ قۇراستىرعان ريم يمپە­ريا­سى­نىڭ كۇنتىزبەسىمەن ءومىر ءسۇر­دى. ال ەۋروپا بولسا XVI عاسىردا قۇراس­تىرىلعان گري­گوريان كۇنتىزبەسىن پايدالاندى. ەكى كۇن­تىزبە اراسىندا 13 كۇن ايىرماشىلىق بار ەدى. بۇل ءوز كەزەگىن­دە حالىقارالىق دەڭ­گەي­دەگى جۇمىستار­دى جۇرگىزۋگە كەرى اسە­رىن تيگىزدى. ءسويتىپ, 1918 جىلى 14 اق­پاندا بولشەۆيكتەر مەملەكەتتىك كۇن­تىزبەنى گريگوريان ەسە­بىنە اۋىستىردى.

ەسكى ەسەپ بويىنشا 1917 جىلدىڭ 25 قازانى كۇنى جەڭىسكە جەتكەن «قازان توڭكەرىسى» جاڭا جىل ساناۋ بويىنشا 7 قاراشاعا اۋىسقانى سياقتى, 9 ناۋرىزدا اتاپ ءوتىلىپ كەلگەن «ناۋرىز مەيرامى» (9+13=22) 1918 جىلدان باستاپ 22 ناۋرىزعا اۋىستى. قازىرگى تاڭدا ءبىز ناۋرىز مەيرامىن سوڭعى داتا بويىنشا اتاپ ءوتۋدى ادەتكە اينالدىردىق.