مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, بارلىق ازاماتتىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ ەل ستراتەگياسىنىڭ باسىم باعىتى بولىپ قالا بەرەدى. قازاق ءتىلى – ۇلتتىق ۇيىسۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالى, مادەني-رۋحاني تۇتاستىقتىڭ جارقىن كورىنىسى. كەرەكۋلىك ءتۇرلى ەتنوس وكىلدەرى قازاق تىلىنە سۇرانىستىڭ ارتقانىن شىن مانىندە دالەلدەپ وتىر.
«بالالارىم قازاق مەكتەبىندە وقيدى»
تۇپتەپ كەلگەندە, بىرنەشە ءتىل ءبىلۋ – ءار ادامنىڭ مادەنيەتتىلىگىنىڭ بەلگىسى. ءتىل ارقىلى وزگە ەلدىڭ مادەنيەتى مەن وركەنيەتى سىڭەدى, مادەني الماسۋلار پايدا بولادى.
پاۆلودار وبلىسى «كەلاجاك اۆلود» وزبەك ورتالىعى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى ۇلىقبەك احمەدوۆ ءۇشىن مەملەكەتتىك ءتىل ەكىنشى انا تىلىنە اينالعان. قازاق تىلىندە ەركىن سويلەپ, ويىن تولىق جەتكىزەدى. ۇلىقبەك وبلىس ورتالىعىنداعى 5512 اسكەري بولىمىندە كونتسەرتمەيستەر قىزمەتىن اتقارادى. اسكەري قىزمەتىمەن قوسا وڭىردەگى حالىقتار دوستىعىنا قوسىپ جۇرگەن ۇلەسى زور.
– ءبىزدىڭ بىرلەستىكتىڭ پاۆلودار, ەكىباستۇز, اقسۋ قالالارىندا جانە پاۆلودار اۋدانىنىڭ كەمەڭگەر اۋىلىندا فيليالدارى بار. جالپى 70-تەي ادام مۇشە. ءوزىم اسكەري بولىمدەگى ۇرمەلى وركەستردە ءبىراز جىلدان بەرى جۇمىس ىستەيمىن. بوس ۋاقىتىمدى اسسامبلەيا جۇمىسىنا, وتباسىما ارنايمىن. وتباسىمدا 3 بالام ءوسىپ كەلەدى. ولار بۇگىندە قازاقشا, وزبەكشە جانە ورىسشا سويلەي الادى. بالالارىم قازاق مەكتەبىندە ءبىلىم الىپ جۇرگەنىن زور مارتەبە دەپ ەسەپتەيمىن. ءبىر قىزىق ايتايىن, پاۆلودار وبلىسىن كەيبىرەۋلەر ورىستانىپ كەتكەن ولكە دەپ جاتادى. بىراق مۇندا جۇرتتىڭ كوبى مەملەكەتتىك تىلگە اسا قۇرمەتپەن قارايتىنى بايقالادى. وڭتۇستىكتەگى سايرام اۋدانىنان كوشىپ كەلگەن بىرقاتار وزبەك وتباسىلارى كەرەكۋدەگى دوستىق ۇيىنە كەلىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرىپ ءجۇر. وسىنىڭ ءوزى قازاق ءتىلىنىڭ بۇل جاقتاعى بيىك ابىرويىن بىلدىرسە كەرەك, – دەيدى ول.
وزبەك جاستارى جىل سايىن قازاق تىلىنەن وتەتىن ديكتانتتارعا ۇزبەي قاتىسىپ, اسسامبلەيا وتكىزەتىن مەرەكەلىك ءىس-شارالارعا اتسالىسادى. اسىرەسە ناۋرىز – وزبەك حالقى ءۇشىن اسا قاستەرلى مەيرام. ء«بىزدىڭ حالقىمىز بيداي وسكىنىنەن «سۋمالاك» دەپ اتالاتىن تاعام ازىرلەيمىز. بۇكىل ماحاللا, نەگىزىنەن ايەلدەر قاۋىمى ۇلكەن قازاننىڭ قاسىنا دوڭگەلەنىپ وتىرىپ, ءان ايتىپ, كوڭىل كوتەرەدى. ءسويتىپ, ءوز كەزەگىن كۇتىپ, سۋمالاكتى ارالاستىرىپ وتىرادى. تاڭەرتەڭگى ۋاقىتتا ءارى جىلى, ءارى ءدامدى تاعام كورشى-قولاڭعا, اعايىن-تۋىسقانعا تاراتىلادى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار: «سۋمالاك جەپ وتىرىپ تىلەك تىلەسەڭىز, ول مىندەتتى تۇردە ورىندالادى», دەيدى. بۇل كۇنى ادامدار كومەككە مۇقتاج جاندارعا قولۇشىن سوزىپ, مەيىرىم تانىتادى. اقساقالدار مەن اپالار جاسالعان جاقسىلىقتىڭ ءبارى شاڭىراققا قۇت اكەلەدى دەپ ىرىمدايدى. ءۇي شارۋاسىنداعى قىز-كەلىنشەكتەر كوك شوپتەرمەن ەرەكشە ءبالىش ءپىسىرىپ, قانت پەن جۇمىرتقادان «نيشالدى» دەپ اتالاتىن ءتاتتى تاعام ازىرلەيدى. كەڭ داستارقان جايىلىپ, ۇلكەن قازانعا پالاۋ پىسىرىلەدى. قازاقتىڭ ۇلتتىڭ ناۋرىز كوجەسى دە داستارقانىمىزدان مىندەتتى تۇردە ورىن الادى», دەپ اڭگىمەلەيدى ۇلىقبەك.
قازاق ءتىلى – انا ءتىلىم!
جالپى, وبلىس ورتالىعىنداعى دوستىق ءۇيى ەرتىس-بايان وڭىرىندەگى قوعامدىق كەلىسىم مەن جالپىۇلتتىق بىرلىكتى, ەتنوستىق توپتاردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلى مەن ۇلتارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋعا, سالت-ءداستۇر مەن ادەت-عۇرىپتى دامىتۋ, تولەرانتتى قوعامدى قالىپتاستىرۋعا وراسان زور ۇلەسىن قوسىپ وتىر. بۇل باعىتتا تەك بىلتىر جۇزدەگەن ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلدى.
مۇنداي ءىس-شارالارعا «حالقان بارت» شەشەن-ينگۋش ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ مۇشەلەرى دە ۇدايى اتسالىسادى. بىرلەستىكتىڭ بەلسەندى مۇشەسى كارينا فارگيەۆا – قازاق تىلىندە سايراپ تۇرعان جان. فارينا بۇگىندە تورايعىروۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماگيسترى, قازىر دارجۇمان اتىنداعى جاڭعىرۋ مەكتەبىندە شەشەن-ينگۋش بولىمشەسىنىڭ پەداگوگى بولىپ ەڭبەك ەتەدى.
– ۋسپەن اۋدانى ورتالىعىندا ومىرگە كەلدىم. قازاق ءتىلىن ءسۇيۋدى انام ۇيرەتتى. ول ماعان ۇنەمى «قازاق ءتىلى – سەنىڭ انا ءتىلىڭ, ال قازاقستان – سەنىڭ وتانىڭ, ءتىلدى ءبىلۋىڭ كەرەك» دەيتىن. نەگىزى ورىس مەكتەبىندە وقىدىم. وندا ءارتۇرلى ەتنوس وكىلى بولدى. سوندىقتان بارلىعىمىزعا ورتاق ءتىل ورىس ءتىلى ەدى. قازاق ءتىلى ساباعى ماعان ەرەكشە ۇنايتىن, بىراق ورتا بولماعان سوڭ ەركىن سويلەپ كەتە المادىم. كەيىن ۋنيۆەرسيتەتكە ءتۇسىپ, جاتاقحانادا تۇرعاندا ءتىلدى تەرەڭىرەك مەڭگەرە باستادىم. قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرىن بويىما ءسىڭىرىپ, قازاق تىلىندە تازا سويلەۋىمە مۇرىندىق بولعان دوستارىما كوپ راحمەت. قازاق ءتىلى – شىن مانىندە, مەن ءۇشىن انا ءتىلى. ءوزىن قازاقستاننىڭ لايىقتى ازاماتىمىن دەپ سانايتىن ءاربىر ادام جاي عانا ءبىلىم الۋعا ەمەس, قوعامنىڭ ءبىر بولىگى بولۋعا تىرىسۋى كەرەك, – دەيدى ول.
ول وڭىرلىك قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىمەن 8 جىلدان بەرى بايلانىستا. ءانسامبلدىڭ ورىنداۋشىسى بولىپ باستاپ, قازىر «حالقان بارت» شەشەن-ينگۋش ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ مۇشەسى. مۇندا ءتۇرلى ۇلت بالالارىنا ارنالعان ونلاين جانە وفلاين قازاق ءتىلى كۋرستارى تۇراقتى وتەتىنىن اتاپ ءوتتى كارينا. ءتىلدى ۇيرەنۋدەگى باستاماشىلدىعى ءۇشىن ارنايى مەدالمەن جانە ءتۇرلى ۆەدومستۆولاردىڭ العىسحاتتارىمەن ماراپاتتالعان.
«قوعامدىق كەلىسىم» مەكەمەسىنىڭ باسشىسى ءنۇريا كوبەنوۆانىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر دوستىق ءۇيى 15 جىلدىعىن اتاپ ءوتىپتى. مەرەيتويلىق جىل اياسىندا «ناۋرىز ارۋى», «جىگىت سۇلتانى» بايقاۋلارى, «ۇلتتىق كيىم – ۇلتتىڭ كوركى» اكتسياسى, «مۇرا مەن داستۇرلەر» اتتى حالىق شەبەرلەرىنىڭ كورمەسى وتكىزىلگەن.
– بىلتىر داستۇرگە اينالعان «قىمىزمۇرىندىق» فەستيۆالى دە جالعاسىن تاپتى. وعان قىزىلوردا وبلىسىنان ارنايى شاقىرىلعان قوناقتار قولونەر بۇيىمدارى مەن زاماناۋي ۇلگىدە تىگىلگەن ۇلتتىق كيىمدەرىن الا كەلىپ, ءسان ۇلگىسىن وتكىزسە, استانا جانە سەمەي قالالارىنىڭ قولونەر شەبەرلەرى دە ارنايى الىپ كەلگەن بۇيىمدارىنان كورمە ۇيىمداستىردى. دوستىق ءۇيىنىڭ الاڭىندا «دوستىق. بىرلىك. كەلىسىم» كەشكى ارباتى دا وتكىزىلدى. ال پاۆلودار قالالىق مادەنيەت جانە دەمالىس ساياباعىندا ء«بىر شاڭىراق استىندا» فەستيۆالى اياسىندا وبلىستىق قحا «تاتار-باشقۇرت مادەني ورتالىعىنىڭ» ۇيىمداستىرۋىمەن «سابانتوي» مەرەكەسى ءوتتى. مەرەكەلىك ءىس-شاراعا مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنە قاراستى «قوعامدىق كەلىسىم» مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ توراعاسى ەلينا پاۋلي قاتىستى, – دەپ اڭگىمەلەدى ءنۇريا قالىمقىزى.
بۇدان بولەك, ۇلتتىق دومبىرا كۇنىنە, تىلدەر كۇنىنە, رەسپۋبليكا كۇنىنە ارنالعان ءىس-شارالار دا ورنىمەن جۇزەگە اسقان. «جاقسى كەلىن – ىرىسىڭ» اتتى وبلىستىق كەلىندەر سايىسىنا ايماعىمىزدىڭ بارلىق اۋدانىنان ءتالىمى مەن تاربيەسى مول, اتا-ەنەسىمەن بىرگە تۇراتىن يناباتتى كەلىندەر قاتىسقان. ءانى مەن ءسانى جاراسقان قازاعىمنىڭ ادەمى كەلىندەرىنىڭ اراسىندا سۆەتلانا پاديۋكوۆا مەن ۆالەريا نيكولاەۆنا سياقتى وزگە ەتنوس وكىلدەرى دە بوي كورسەتكەن. ولار قازاق ۇلتىنا ونەرلى دە, ونەگەلى كەلىن بولىپ قانا قويماي, ۇرپاعىن ءوسىرىپ, حالقىمىزدىڭ سانىن كوبەيتىپ وتىر.
جالپى, وتكەن جىلى دوستىق ءۇيىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن وڭىردە 573 ءىس-شارا وتكىزىلىپ, بارلىعى 23 425 ادام قامتىلعان.
پاۆلودار وبلىسى