ۇلت ءباسپاسوزى تاريحتىڭ ءتۇرلى سىنىنان ءوتىپ, قالىپتاسىپ, دامىپ, كەمەلدەندى. بۇگىنگى باق جاڭالىق پەن اقپاراتتى حالىققا جەتكىزۋ ءپىشىنى, مازمۇنى, امالى, ت.ب. كاسىبي شارتتارى جونىنەن كوپ وزگەردى. ماماندار تەحنولوگيا مەن يننوۆاتسيا قارقىنىنا ىلەسۋگە تىرىسىپ-اق كەلەدى. سالا ساراپشىلارى الەم مەن ۇلت تالعامىن, سۇرانىمىن ەسكەرىپ, تەز جەتىلۋدى ۇسىنادى.
حالىق تۇسىگىنىمەن ايتساق, «تۇيەنىڭ تانىعانى – جانتاق» دەپ, قوعامدى, اينالانى بۇرىنعىشا قاۋزاي بەرمەي, جاتپاي-تۇرماي ىزدەنۋ قاجەتتىگىن ايتادى. مىسالى, باق تەحنولوگتەرىنىڭ ءبىر پاراسى جوبالىق قىزمەتتىڭ ماڭىزىنا نازار اۋدارادى. مۇندا اقپارات قاۋىمداستىعى بىرلىكتە, جۇيەلىلىكتە قىزمەت ىستەۋى كەرەك. ەندى ءبىر ماماندار تەحنولوگيانىڭ دامۋىن ەسكەرە وتىرىپ, يننوۆاتسيالىق دراماتۋرگيا, مۋلتيمەديا, مۋلتيپلاتفورما زاڭدىلىقتارىن باق-قا الىپ كەلۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. ستوريتەللينگ ءتاسىلىن پايدالانۋ, ياعني اقپاراتتى اڭگىمە نەمەسە تاريحي بايانداۋمەن جەتكىزۋ ءتيىمدى دەيدى. ءۇشىنشى توپتاعى ماماندار ءجۋرناليستىڭ پسيحولوگيالىق-تانىمدىق قابىلەتىن ارتتىرۋدى دۇرىس سانايدى. سىندارلى تىڭداۋ (ياعني مول اقپاراتتان قاجەتىن الۋ), كوپ ماتەريالدى تەز قورىتۋ, اقپاراتتىڭ دۇرىس-بۇرىسىن تانۋ سەكىلدى قاسيەتتەرگە ەكپىن تۇسىرەدى. وسى ورايدا ارىپتەستەرىمىزدە ءجيى ۇشىراساتىن كەيىپكەرىنە دەگەن كوزسىز سۇيىسپەنشىلىك, فاكتىنى مۇقيات تەكسەرۋگە ەرىنۋ, ت.ب. ەموتسيالىق فاكتورلارعا قاتاڭ قاراۋدى قاپەرگە سالادى.
پرەزيدەنت ق.توقاەۆ كاسىبي جاۋاپكەرشىلىك تۋرالى: «شىندىق پەن شىنايىلىق باستى قاعيدا بولۋى كەرەك. ياعني اقپارات ارناسى ادالدىق الاڭىنا اينالۋعا ءتيىس», دەيدى.
قازىرگى باق فورمالىق, قۇرىلىمدىق جاعىنان قانشا وزگەرسە دە, اسىل ارقاۋىنان, نەگىزگى باعىتىنان – اقپارات جەتكىزۋدەن اينىعان ەمەس. ءداستۇرلى تالعامنىڭ ورايىندا بايىپتاساق, جۋرناليست جازعان ماتەريالى حالىققا پايدالى ما – سونى تەرەڭ سەزىنۋى قاجەت. نىساناسىنا قاتىستى نەگىزگى ءتۇيىندى, تۇجىرىمدى ۇسىنا ءبىلۋى كەرەك. وقيعاعا, ماسەلەگە قاتاڭ, بىرجاقتى كوزقاراستان اۋلاق بولىپ, تالداۋ, سالىستىرۋ, بايىپتاۋ, ت.ب. قابىلەتىن شىڭداعانى دۇرىس. مۇنىڭ ءبارى ءوز-ءوزىن جەتىلدىرۋمەن, سىني ويلاۋمەن كەلەدى.
ەلدىڭ تاريحي باس گازەتى – «قازاقتىڭ» يدەياسى مەن ميسسياسىن ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى وسى دەڭگەيدەن كورگىسى كەلدى. ول ەڭبەگى مەن قايراتىنىڭ (اباي) ارقاسىندا باسپاسوزدە وشپەستەي ءىز قالدىردى. ەتنوستىڭ اتاۋىن گازەتتىڭ ماڭدايىنا جازىپ, وكىنىشتى («اي, قاپ!») كەزەڭ – ارتتا, الدا – الاش بولىپ جاڭاراتىن, بار اعايىندى باۋىرعا باساتىن ءبىلىم-عىلىم اسۋى تۇر دەپ, وپتيميستىك جولدى تاڭدادى. بۇل – تۇركى دۇنيەسىندە ءىزاشار يسمايىل عاسپىرالىنىڭ ء«تارجىمان» گازەتى مۇراتىنىڭ زاڭدى جالعاسى. قىرىمنىڭ قىرىق باتىرىنا تاتيتىن تۇلعا: «گازەتى مەن كىتابى جوق ۇلت كوزى سوقىر, قۇلاعى كەرەڭ اداممەن تەڭ», دەگەن ەدى. ي.عاسپىرالىنىڭ اقاڭدار ساناسىنا قۇيىلا كەتكەن تاعى ءبىر ءسوزى: «گازەت ەڭ اۋەلى اقيقات پەن اعارتۋعا قىزمەت ەتەدى. اقيقات جالعان, نەگىزسىز كوزقاراس پەن پىكىردى تالقاندايدى, اعارتۋ حالىقتىڭ كوزىن اشادى, مۇقيات تىڭداتقىزادى, ماسەلەگە دۇرىس قاراپ, ءتۇسىنۋدى ۇيرەتەدى. سونىمەن بىرگە ول جۇرتتىڭ مۇڭ-مۇقتاجى مەن مۇددەسىن بارشاعا تانىستىرىپ, حالىق وكىلدەرىنە قىزمەت ەتەدى».
ء«تارجىماننان» كەيىن 28 جىلدان كەيىن شىققان «قازاق» گازەتىندە ا.بايتۇرسىن ۇلى مەرزىمدى باسىلىمدى – جۇرتقا جول كورسەتۋشى, ءبىلىم تاراتۋشى, جوعىن جوقتاۋشى (داۋشى) دەپ, ءۇش قىزمەتىن ايرىقشا اتادى.
الاش زيالىلارى ءاۋ باستان ورازدى دەڭگەيگە جەتۋدە قازاق ەلىنىڭ وزىندىك جولى, ەڭبەگى, وقۋ-توقۋى, كۇرەسى, تاجىريبەسى, تاعدىرى بولاتىنىن ايتتى. «مادەنيەتكە جەتىسكەن جۇرتتار وعان كەڭىنەن تولعانىپ, بىرتە-بىرتە جىلجۋمەن جەتكەن. قازاق تا مادەنيەتكە سول جولمەن جەتىسەدى. وعان جالعىز تىسقى قالىبىن وزگەرتۋ شارت ەمەس, ءىشى-تىسى بىردەي وزگەرە بارىپ جەتىسەدى» دەپ جازادى «قازاق» گازەتى. مىنە, وسى ويدى بارلىق سالاعا قاتىستى بۇگىن دە ايتۋعا بولادى.
بىرقاتار تاريحشى بىلەدى, 1915 جىلى ەۋروپانىڭ ءىرى ورتالىعى ۆەناعا بارعان تۇرىك دەلەگاتسياسى مينيستر-پرەزيدەنت شتيۋرگكتەن رەسەي قولاستىنداعى تۇركى حالىقتارىنىڭ, سونىڭ ىشىندە قازاقتىڭ ازاتتىق الۋىنا ىقپال ەتۋىن سۇرايدى. بۇل ىستە ۇلت گازەتى قايراتكەرلەرىنىڭ دە ۇلەسى بار. مۇنى 1907 جىلى ءا.بوكەيحاننىڭ تاپسىرماسىمەن ىستانبۇلعا بارىپ, ساياسي تۇلعالارىمەن كەزدەسىپ, گازەتتەرىندە ماقالا جاريالاعان شايمەردەن قوسشىعۇل ەڭبەگى راستايدى.
وسى جىلى 22 اقپاندا «قازاق» گازەتىندە جاريالانعان «نەمىس مادەنيەتى» اتتى ماقالاسىندا ءاليحان بوكەيحان «سوڭعى قىرىق جىلدا 40 ملن 800 مىڭنان 64 ملن 900 مىڭ بولىپ وسكەن» گەرمانيانىڭ قۇپياسىنا ۇڭىلەدى. قايراتكەر پىكىرىنشە, بۇل ءوسىم, بىرىنشىدەن, «نەمىس جۇرتىنىڭ تاماعى توقتىعىن», ەكىنشىدەن, «عۇمىرىن باقىت جولىنا اۋدارعانىن» كورسەتەدى. عىلىمعا بايلانعان شارۋاشىلىق سىرىن بىلاي تۇسىندىرەدى: «ەگىن-ءشوپ ءبىر جىل شىقپاسا, جۇت, اشارشىلىق كەلەدى. ...اۋروپا جۇرتىندا ورىستان باسقا جۇرتتا اشارشىلىق تا بولمايدى. مۇندا ادام قول جەتپەس قۇدايدىڭ جاڭبىرىنا جالىنبايدى, ءوز قولىنداعى جاھيد, ونەرىنە جالىنادى».
ەلدىڭ دامۋ باعىتىن تاڭداۋدا تۇندىكتى باتىستان اشقان, ءباسپاسوزدى ۇلتتىڭ بار قاجەتىنە (مادەني, ساياسي, ءبىلىمي-عىلىمي, شارۋاشىلىق, حالىقارالىق, ت.ب.) جۇمىلدىرعان «قازاق» گازەتىنىڭ باياندى جولى جالعاسا بەرەدى.