كەشە ءماجىلىس سپيكەرى ەرلان قوشانوۆتىڭ توراعالىعىمەن پالاتانىڭ جالپى وتىرىسى ءوتتى. جيىن بارىسىندا دەپۋتاتتار وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىققا جاۋاپكەرشىلىكتى قاتاڭداتۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن جۇمىسقا الدى. سونىمەن قاتار ەكى حالىقارالىق قۇجات راتيفيكاتسيالاندى.
اتاپ ايتقاندا, ءماجىلىس قاراۋىنا «كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە ايەلدەردىڭ قۇقىقتارى مەن بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى مەن ىلەسپە قۇجات ەنگىزىلدى. قۇجات جونىندە دەپۋتات اسحات ايماعامبەتوۆ بايانداما جاسادى.
«زاڭ جوباسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىق ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى قاتاڭداتۋ تاپسىرماسىنا تولىعىمەن سايكەس كەلەدى. زاڭ جوباسىندا ءبىز كەلەسى نەگىزگى نورمالاردى ۇسىنىپ وتىرمىز. بىرىنشىدەن, ۇرىپ-سوعۋدى جانە دەنساۋلىققا جەڭىل زيان كەلتىرۋ ەندى اكىمشىلىك ەمەس, قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە جاتقىزىلادى. جازاسى الدەقايدا قاتاڭدايدى.
ەكىنشىدەن, جابىرلەنۋشىنىڭ ءوتىنىشىن كۇتپەي-اق, زورلىق-زومبىلىق تۋرالى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى نەمەسە ونلاين پلاتفورمالارداعى اقپارات نەگىزىندە ءتيىستى شارالاردى قابىلداۋ قۇقى بەرىلەدى. ۇشىنشىدەن, وتباسىندا زورلىق-زومبىلىق جاساعان ادامداردىڭ اگرەسسيۆتى مىنەز-قۇلقىن وزگەرتۋ ءۇشىن سوتقا پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتۋدى مىندەتتەۋ ۋاكىلەتتىلىگى بەرىلەدى», دەدى ا.ايماعامبەتوۆ.
دەپۋتاتتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, زاڭ جوباسى اياسىندا پەدوفيلدەردى ءومىر بويى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ۇسىنىلىپ وتىر. سونداي-اق ءسۋيتسيدتى ناسيحاتتاعانى نەمەسە سۋيتسيدكە يتەرمەلەگەنى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزىلمەك. قۇجاتتا بالالارعا ارنالعان ينتەرناتتىق ۇيىمداردى الدىن الا ەسكەرتۋسىز كەز كەلگەن ۋاقىتتا تەكسەرۋ سەكىلدى باسقا ماڭىزدى نورمالار ۇسىنىلعان.
سونداي-اق جالپى وتىرىستا «2014 جىلعى 29 مامىرداعى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى قابىلداندى. قۇجات جونىندە ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى ارمان شاققاليەۆ بايانداما جاسادى. سالا باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتقا تەحنيكالىق رەتتەۋ, سانيتارلىق, ۆەتەرينارلىق-سانيتارلىق جانە كارانتيندىك فيتوسانيتارلىق شارالار, تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىن قورعاۋ, تاريفتىك ەمەس رەتتەۋ, باسەكەلەستىك, سونداي-اق مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا قاتىستى 32 تۇزەتۋ ەنگىزىلەدى.
«ەاەو ەلدەرىنىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ بىرىڭعاي تىزبەسىندە بولماعان, ياعني زياندى ورگانيزمدەرگە قاتىستى شۇعىل فيتوسانيتارلىق شارالار ەنگىزىلىپ جاتىر. ەلىمىزدە بۇرىن انىقتالماعان زيانكەس جاڭا جاندىكتەر تىركەلگەن. مۇنداي جاندىكتەر بىرىڭعاي تىزىمدە جوق. قازىرگى تاڭدا بىرىڭعاي كەلىسىلگەن تىزىمدەگى زيانكەس جاندىكتەرگە قاتىستى عانا ۋاقىتشا كارانتيندىك فيتوسانيتارلىق شارالار ەنگىزىلىپ جاتىر. وسى جاعدايدا حاتتامادا ەاەو ەلدەرىنىڭ شۇعىل فيتوسانيتارلىق شارالاردى ەنگىزۋى قۇقىعى ەسكەرىلىپ وتىر. بۇل رەتتە تاراپتار مۇنداي شارانىڭ ەنگىزىلگەنى تۋرالى قالعان ەلدەردى الدىن الا حاباردار ەتۋگە ءتيىس. وسىنداي جاعدايلاردا ءوزارا حابارلاۋ ءتارتىبىن كوميسسيا ازىرلەپ بەكىتەدى», ا.شاققاليەۆ.
ءمينيستردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ۇلتتىق ەلەكتروندى تسيفرلىق قولتاڭبالاردى ءوزارا تانۋدى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى قاعيدالاردى بەكىتۋگە كوميسسيانىڭ قۇزىرەتى ەنگىزىلەدى. ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى 2023 جىلعى 25 مامىردا قول قويعان حاتتاماعا ۇلتتىق ەلەكتروندىق تسيفرلىق قولتاڭبانى ءوزارا تانۋ نورمالارى دا ەنگىزىلەدى. وسىلايشا وتاندىق كاسىپكەرلەر ەاەو-نىڭ باسقا مەملەكەتتەرىنىڭ ەلەكتروندى ساتىپ الۋلارىنا قاتىسۋعا مۇمكىندىك الادى. قۇجاتتا وتاندىق وندىرۋشىلەردى قورعاۋ تەتىكتەرى قاراستىرىلعان جانە ۇلتتىق مەملەكەتتەردىڭ مۇددەلەرى ەسكەرىلگەن. سونىمەن قاتار تاۋارلاردىڭ يمپورتى مەن ەكسپورتىنا رۇقسات بەرۋ جۇيەسى ەلەكتروندى فورماتقا كوشىرىلەدى.
«ەرەجەلەر ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ ءتارتىبىن ايقىنداۋعا جانە ەلەكتروندى فورماتتا وتكىزىلەتىن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا قاتىسۋعا قول جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ەۋرازيالىق ۇكىمەتارالىق كەڭەسكە تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ ءۇشىن مۇشە مەملەكەتتەردىڭ بىرلەسكەن ءىس-قيمىل باعدارلاماسىن بەكىتۋ قۇقىعى بەرىلەدى», دەدى ا.شاققاليەۆ.
وسىلايشا ەلەكتروندى كوممەرتسيامەن اينالىساتىن ەاەو-عا مۇشە ەلدەردىڭ كەز كەلگەن كومپانياسى ءوز قىزمەتىن تۇتىنۋشى ەلدەردىڭ ۇلتتىق زاڭناماسىن ەسكەرە وتىرىپ جۇزەگە اسىرادى. تۇزەتۋلەردى راتيفيكاتسيالاۋ ەاەو-عا مۇشە بارلىق مەملەكەتتىڭ كاسىپكەرلەرىنىڭ رەجىمدى ساقتاۋىن جەڭىلدەتەدى جانە فيتوسانيتارلىق قاۋىپكە بايلانىستى جاڭا كەدەرگىلەردى جويادى.
جالپى وتىرىستا «2000 جىلعى 7 شىلدەدەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى ازاماتتاردىڭ ءوزارا ساپارلارىنىڭ شارتتارى تۋرالى كەلىسىمگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى قارالدى.
سوعان سايكەس قازاقستان مەن وزبەكستان ازاماتتارىنىڭ كورشى ەل اۋماعىندا تىركەۋسىز ءجۇرۋ مەرزىمى 5 كۇننەن 30 كۇنگە دەيىن ۇزارتىلدى. كەلىسىمگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتاما 2022 جىلى 22 جەلتوقساندا تاشكەنت قالاسىندا جاسالدى. جاڭا قۇجات قوس مەملەكەت ازاماتتارىنىڭ ءبىر-ءبىرىنىڭ اۋماعىندا بولۋى ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى جانە باۋىرلاس ەلدەر اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىستىڭ, ىسكەرلىك جانە مادەني تاجىريبە الماسۋدىڭ ودان ءارى دامۋىنا وڭ اسەر ەتەدى.
«مەرزىم اياقتالعاننان كەيىن ولار ۋاقىتشا تۇرۋعا رۇقسات الۋعا مىندەتتى. نەگىزدەرى – جۇمىس ىستەۋ, ەمدەلۋ, وقۋ, وتباسىمەن بىرىگۋ, بيزنەس جۇرگىزۋ. وسىلايشا, كوشى-قوندى باقىلايمىز. ودان باسقا ەلدە بولۋ مەرزىمدەرىن جاڭارتۋ ماسەلەسى شەشىلمەك. بىراق ولاردىڭ بولۋ مەرزىمى التى اي ىشىندە 90 تاۋلىكتەن اسپاۋعا ءتيىس», دەدى زاڭ جوباسىن تانىستىرعان ىشكى ىستەر ءمينيسترى ەرجان سادەنوۆ.
سالا باسشىسىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, قازىرگى تاڭدا قازاقستان ازاماتتار وزبەكستاندا 5 كۇن ىشىندە تىركەۋدەن وتۋگە مىندەتتى. شەتەلدىكتەر قازاقستاندا مىندەتتى تىركەۋ مەن كوشى-قون كارتالارى 2020 جىلدان باستاپ تالاپ ەتىلمەيدى.
سونىمەن بىرگە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ترانسفەرتتىك باعا بەلگىلەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ەكىنشى وقىلىمدا قارالدى. 2019 جىلدان باستاپ تاۋار بيرجالارىندا مامىلە بويىنشا ترانسفەرتتىك باعا بەلگىلەۋگە باقىلاۋ جۇرگىزىلمەگەن. ناتيجەسىندە, نارىقتاعى باعادان تومەن باعامەن ەكسپورتتىق مامىلەلەر جاساۋ (ساتىپ الۋشىمەن ءسوز بايلاسۋ) ارقىلى كاپيتالدى ەلدەن شىعارۋ قاۋپى تۋىندايدى.
2019 جىلى قازاقستانداعى تاۋار بيرجالارى ارقىلى وتكىزىلگەن سۇيىتىلعان گاز جانە استىق يمپورتتالاتىن مەملەكەتتەگى (وزبەكستان, تاجىكستان, اۋعانستان) نارىقتىق باعادان 10-25 پايىزعا تومەندەتىلگەنى انىقتالدى. بۇل تەكسەرۋ تەك 2019 جىلى جۇرگىزىلگەن. زاڭ جوباسى قابىلدانعاننان كەيىن ەگەر مەملەكەت ساتىپ الۋشىنىڭ تاۋاردى جەتكىزۋگە بايلانىستى بارلىق شىعىنىن ەسكەرە وتىرىپ, سايكەسسىزدىكتى انىقتاسا, ساتۋشى كومپانياعا قاتىستى ساتۋدان تۇسكەن كىرىسكە تۇزەتۋ ەنگىزىلەدى. بۇل قوسىمشا سالىق تولەمدەرىنە اكەلەدى.
باعالاردىڭ نارىقتىق دياپازونى جەتىلدىرىلەدى. قولدانىستاعى زاڭدا باعالاردىڭ دياپازونى ەڭ تومەنگى جانە ەڭ جوعارى بولىپ ايقىندالادى. جاڭا رەداكتسيادا بۇل دياپازوندى قىسقارتۋ ۇسىنىلىپ وتىر. مىسالى, قازاقستان كومپانياسى شەتەلدىك ترەيدەرگە 10 ملن دوللارعا 1 مىڭ توننا مەتالل ساتادى. ودان سوڭ ترەيدەر مەتالدى ەۋروپا ەلدەرىنە 12,5 ميلليون دوللارعا قايتا ساتادى, وندا ترەيدەردىڭ قايتا ساتۋداعى مارجاسى 25 پايىزدى قۇرايدى. كومپانيا سالىستىرمالى كومپانيالاردىڭ ىرىكتەمەسىن جاسايدى, وندا ەڭ تومەنگى مارجا 1 پايىز, ەڭ جوعارىسى 30 پايىز بولدى. قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس, ترەيدەر مارجاسى 1 پايىزدان 30 پايىزعا دەيىن بارادى. ۇسىنىلىپ وتىرعان تۇزەتۋلەردە بۇل دياپازون 10 پايىزدان 20 پايىزعا دەيىنگى ارالىقتا بولادى. ياعني 10 پايىزدان از جانە 20 پايىزدان جوعارى ەكسترەمالدى ماندەر الىنىپ تاستالادى.
مامىلەگە قاتىسۋشى تاراپتاردىڭ ءوزارا بايلانىستى انىقتاماسى كەڭەيتىلەدى. كەيبىر ءىرى سالىق تولەۋشىلەر ەكسپورتتالاتىن ءونىمدى ساتۋ كەزىندە ەڭ از تاۋەكەلدى قابىلدايتىن جانە ءوزارا بايلانىستى تاراپتار رەتىندە تانىلماعان جاساندى دەلدالدىق قۇرىلىمدار قۇرعان. زاڭنامانىڭ ارقاسىندا مەملەكەت مۇنداي كومپانيالاردى انىقتاپ, ءتيىستى سالىق تەتىكتەرىن قولدانا الادى. سونداي-اق ءۇش دەڭگەيلى ەسەپ بەرۋگە قويىلاتىن تالاپتار وزگەرەدى. ترانسفەرتتىك باعا بەلگىلەۋدە ەسەپ بەرۋدىڭ مىناداي 3 ءتۇرى بار: جەرگىلىكتى, نەگىزگى, ەلارالىق.
تۇزەتۋلەر نارىقتىق باعانى پايدالانۋ نەگىزدەمەسىن قامتيتىن جەرگىلىكتى ەسەپ بەرۋدى ۇسىنۋعا قاتىستى. ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر جەرگىلىكتى ەسەپتى ۇسىناتىن تۇلعالار قاتارىن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل تالاپ ەندى بەيرەزيدەنت ءوزارا بايلانىستى تۇلعالارمەن مامىلەلەردى جۇزەگە اسىراتىن بارلىق سالىق تولەۋشىگە قاتىستى بولادى. باستاما مەملەكەتتىك كىرىستەر ورگاندارىنا ءوزارا بايلانىستى تاراپتار اراسىنداعى ترانسفەرتتىك باعا بەلگىلەۋ كەزىندە قاشىقتان باقىلاۋدى جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
سونداي-اق زاڭ جوباسىندا ەكسپورتتاۋشىلارعا نارىقتىق باعانى انىقتاۋ ءادىسىن تاڭداۋعا رۇقسات ەتىلەدى. قولدانىستاعى زاڭدا قاتاڭ تارتىپپەن جۇزەگە اسىرىلاتىن نارىقتىق باعانى انىقتاۋ ادىستەرىن قولدانۋ يەرارحياسى بار. ەگەر سالىق تولەۋشى 5-ءادىستى قولدانعىسى كەلسە, وندا ول الدىڭعى 4 ءادىستى قولدانۋدىڭ مۇمكىن ەمەسىنە نەگىزدەمە دايىنداۋى قاجەت. ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەردە بۇل يەرارحيا الىپ تاستالادى. ەندى سالىق تولەۋشى 1-ءادىستى قولدانۋدىڭ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن عانا دالەلدەپ, قالعان 4 ءادىستىڭ كەز كەلگەنىن ءوز قالاۋىمەن قولدانۋى كەرەك. بۇل باستاما ۋاقىت پەن قارجى ۇنەمدەيدى, قىزمەتكەرلەرگە تۇسەتىن جۇكتەمەنى ازايتادى, سونداي-اق وزگە دە ىقتيمال شىعىنداردى بولعىزبايدى.
جالپى وتىرىستا ءماجىلىس كوميتەتتەرى بىرقاتار زاڭ جوباسىن جۇمىسقا قابىلدادى. اتاپ ايتقاندا, كۇزەت قىزمەتى ماسەلەلەرى جانە ساتىپ الۋ جانە زاڭنامالىق اكتىلەردى نورمالاردىڭ ارتىق (شامادان تىس) زاڭنامالىق رەگلامەنتتەلۋى تۇرعىسىنان رەۆيزيالاۋ ماسەلەلەرى تۋرالى زاڭ جوباسى مەن وعان ىلەسپە تۇزەتۋلەر الداعى ۋاقىتتا قارالادى. جيىن سوڭىندا دەپۋتاتتار ءتيىستى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر باسشىلارىنا ساۋالدارىن جولدادى.