جۇمىسسىزدىق: نيەت پەن كومەك

«ەڭبەك رەسۋرستارىن دامىتۋ ورتا­لىعى» اق-نىڭ «بولاشاق جۇمىس كۇشى: قازاقستاننىڭ ەڭبەك نارىعىنداعى جاس­تار» اتتى ءۇشىنشى بايانداماسىندا نارىق­تاعى جاستاردىڭ جىل سايىنعى اعىنى 300 مىڭ دەپ كورسەتىلگەن. ولاردى ەڭبەككە باۋلۋ ءۇشىن مەملەكەت مەيلىنشە ارەكەت ەتىپ جاتىر. ماسەلەن, كەيىنگى بەس جىلدا رەسپۋبليكادا تۇراقتى نەگىزدە «جاستار پراكتيكاسى», ء«بىرىنشى جۇمىس ورنى», «ۇرپاقتار كەلىسىمشارتى» جانە ارنايى گرانت سەكىلدى باعدارلامالىق تەتىكتەر قاراستىرىلعان. ول ءۇشىن بيۋدجەتتەن 63 ملرد تەڭگەدەن استام قارجى ءبولىندى.

– جاستاردىڭ جۇمىسپەن قامتى­­لۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 232 جاستار رە­سۋرس­تىق ورتالىعى جەرگىلىكتى اتقارۋ­شى ورگاندارمەن بىرلەسىپ اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جوبالارىن ىسكە اسىرادى. نەگىزگى ماقساتى – جاستاردى قولداۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك باع­دارلامالاردى ءتۇسىندىرۋ, ومىرلىك ما­سەلەلەر بويىنشا كونسۋلتاتسيالىق كو­مەك كورسەتۋ, جاستاردى ەڭبەك نارى­عىنىڭ قاجەتتىلىكتەرى تۋرالى حاباردار ەتۋ.

توقسان سايىن بوس جۇمىس ورىندار جارمەڭكەسى وتكىزىلەدى. مى­سا­لى, بىلتىر 80-نەن استام جارمەڭكە ۇيىم­داستىرىلدى. «Jastarǵa – keńes», «كاسىپ­كەر كۇندەلىگى», «جاس كاسىپكەرمەن سۇح­بات», «جاستار كاسىپكە» جوبالارى اياسىندا جۇمىسسىز جاستاردى كاسىپكەرلىككە تارتۋ ماقساتىندا كاسىپكەرلەرمەن كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىلدى. «جاستار جۇمىسقا» جوباسى اياسىندا سۇرانىسقا قاجەتتى تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك مامان­دىقتارعا ساراپتاما جاسالىپ, ماماندار دايارلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. «Tulga bol» جوباسى اياسىندا ءاربىر اۋىل, اۋدان جانە قالالىق ايماقتاردى قام­تىعان رەسپۋبليكالىق جىلجىمالى جار­مەڭكەدە بىرىڭعاي اقپاراتتىق كەڭەس وتكىزىلىپ, 7 مىڭنان اسا جاس مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا قاتىستى كونسۋلتاتسيا الدى. «كەڭەس الاڭى» جوباسى اياسىندا ءتۇرلى سالا ماماندارىنان ءوز ساۋالدارىنا جاۋاپ الا الاتىن ونلاين جانە وفلاين كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىلدى. «كاسىپتىك باعدار» جوباسىندا جالپى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ جوعارى سىنىپ وقۋشىلارى ءۇشىن كاسىپتىك باعدار بەرىلدى, سونداي-اق ماماندىق تاڭداۋدا ترەنەرلەر پۋلى قالىپتاستىرىلعان «Zhas maman» ماماندىق تاڭداۋ جوباسى جۇزەگە اسىرىلدى.

سونىمەن قاتار استانا قالاسىندا بىل­تىردان باستاپ «JolTap» جوباسى ءساتتى ىسكە قوسىلدى. بۇل – پرەزيدەنت بەكىتكەن جانە ناتيجەلى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ, جاستار اراسىندا ادامي كاپيتالدى ۇلعايتۋ, NEET جاستارىنىڭ ماسەلەلەرىن شەشۋ, مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى جانە مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى تانىمال ەتۋ جانە تاعى باسقا باعىتتاردى رەتتەۋگە ىقپالداساتىن بىرەگەي جوبا, دەدى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى جاستار جانە وتباسى ىستەرى كوميتەتىنىڭ توراعاسى قايرات قامباروۆ.

ىستەلىپ جاتقان جۇمىس جەتەرلىك. بىراق تۇيتكىلدىڭ قاجەت دەڭگەيىندە ءالى تار­قاماۋى ەلدىڭ بولاشاعىنا تۇ­ساۋ بولىپ تۇر. بۇل رەتتە «ەڭبەك رەسۋرس­تارىن دامىتۋ ورتالىعى» اق ساراپشىلارى 35-كە دەيىنگى ازاماتتاردى كاسىپكە باۋلۋداعى قازىرگى ءۇردىس ساقتالسا, جالدامالى جانە ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ اراقا­تىناسى 2030 جىلعا دەيىن وسى كۇيىندە قالۋى مۇمكىن دەپ وتىر. دەمەك باعىت-باعدار, كوزقاراس وزگەرمەسە, ماسەلە ودان ءارى ۋشىقپاسا, تۇزەلمەيتىنى انىق.

«بۇل ساناتقا جالدامالى جۇمىس­شى­لاردىڭ 78%-ى جانە ءوزىن-ءوزى جۇمىس­پەن قامتىعان جاستاردىڭ 22%-ى كىرە­دى. سو­نىمەن قاتار نارىقتا ەكونوميكا سالا­لارى, ونەركاسىپ پەن اۋىل شارۋا­شى­­لىعىندا جاستاردىڭ جۇمىسپەن قام­تىلۋىنىڭ تومەندەۋى اياسىندا قىزمەت كورسەتۋ جانە ساۋدا سالاسىنا ەڭبەككە قابى­لەتتى جاستار كوپ بايقالادى. جەتىلگەن جۇمىس كۇشىمەن سالىستىرعاندا, جاس­تار ەڭبەك نارىعىنداعى الەۋمەتتىك-ەكو­نو­مي­كالىق جانە قۇرىلىمدىق وزگە­رىستەرگە وسال», دەلىنگەن باياندامادا.

جاستاردىڭ قانداي دا ءبىر وزگەرىس­تەرگە قاۋقارسىزدىعىن قۇجاتتا ءبىلىم دەڭگەيى مەن تۇلەكتەردى ودان ءارى جۇ­مىسقا ورنالاستىرۋ اراسىنداعى تەڭ­سىز­دىكپەن بايلانىستىرادى. ويتكەنى ەڭبەككە ارالاسقانداردىڭ 20%-عا جۋى­عى وقىعان ماماندىعىمەن قىزمەت ەت­پەيدى. ىزىنشە ديپلوم مەن تالاپ ەرەجەگە سايكەس كەلمەۋىنەن جالاقى 15%-عا تو­مەن ۇسىنىلاتىن كورىنەدى. ال قازىر ەكو­نوميكالىق احۋال كۇردەلى تۇستا ماردىمسىز ەڭبەكاقىنى مىسە تۇتاتىندار از.

– كەز كەلگەن جەردەن جۇمىس تابا­مىن دەپ اۋەلگىدە «ەلەكترمەن جابدىقتاۋ» ماماندىعىن تاڭدادىم. وتكەن جىلى وقۋدى اياقتاي سالا, جەرگىلىكتى كومپانياعا ەلەكتريك بولىپ ورنالاستىم. ايلىعىم 120 مىڭ تەڭگە ەدى. كۇنكورىستەن باسقا ەشنارسەگە جەتپەيتىن. شىنىمدى ايتايىن, ءۇش اي ازەر ىستەدىم. ويتكەنى قام­قورلىعىمدا زەينەتتەگى اكەم مەن دەنساۋلىعى جۇمىس ىستەۋگە جارامايتىن اعام بار. اقىر سوڭى جۇمىستان شىعىپ كەتتىم. بالا كەزدەن ساۋداعا يكەمىم بولعان سوڭ, بيزنەسكە كەلدىم. تۇرمىستىق زاتتاردى ساتامىن. قازىر جاعدايىمىز قالىپتى, – دەيدى جاس اسىلبەك شۋريەۆ.

اسىلبەكتىڭ جاعدايى كوپكە تانىس. ويتكەنى ەلىمىزدە ەڭبەكاقىسى ءبىر ايلىق كۇنكورىسكە جەتپەي, وعان دەيىن شاعىن قارجى ۇيىمداردان قارىز الاتىنداردىڭ كورسەتكىشى وسكەن. دەرەك ءبىرىنشى كرەديت بيۋروسىنىڭ بىلتىرعى قورىتىندىسىندا جازىلعان.

«2023 جىلى ميكروكرەديتكە (ونلاين) نەمەسە PDL (payday loans – جالاقىعا دەيىن) قارىزعا سۇرانىس ءوستى. شاعىن نەسيە 45 كۇنگە 50 اەك-كە دەيىن (2023 جىلى 172,5 مىڭ تەڭگە) بەرىلەدى. ميكروكرەديتكە سۇرانىس 102,6%, ياعني 790 ملرد تەڭگەگە دەيىن, العانداردىڭ كورسەتكىشى 72,5%, 13 ملن-عا دەيىن ۇلعايدى. جىل ىشىندەگى ورتاشا مەديانالىق سوما – 50 مىڭ تەڭگە. PDL ارقىلى ميكروزايم العانداردىڭ 72% – 40 جاسقا دەيىنگى ازاماتتار», دەلىنگەن بيۋرو تاراتقان حابارلامادا.

سونداي-اق ەلىمىزدە كەيىنگى جىلدارى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى مەن جاقسى جالاقىعا قىزىعىپ, جات-جۇرتتا ەڭبەك ەتۋگە كەتكەندەر قاتارى تولاستاماي تۇر. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, بىلتىر قازاقستاننان 12 732 ازامات شەتەلگە كەتىپ قالعان. ونىڭ 9 948-ءى تمد, قالعان 2 784-ءى باسقا مەملەكەتتەرگە كەتكەندەر. بۇعان وڭتۇستىك كورەيا, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, اقش سىندى الپاۋىتتاردا زاڭسىز جۇمىس ىستەپ جۇرگەندەردى قوسساق, ساننىڭ ءاپ ساتتە قۇبىلاتىنى بەلگىلى.

«نارىق ءبىر ورىندا تۇرمايدى. اسىرەسە جاستار جۇمىسقا سۇرانىپ كەلگەندە, تۇيىندەمەدە نە جازىلعانىنا ەمەس, سول لەككە ىلەسە الاتىن قىزمەتكەرلەردى تاڭدايسىڭ. بيزنەستىڭ ءار سالاسى B2B ارەكەتىمەن جۇمىس ىستەۋگە قامدانعان. مەنىڭ كاسىبىم – حالىققا قىزمەت كورسەتۋ. كاسىپكەر رەتىندە جۇرتپەن كوممۋنيكاتسياسى جوعارى, وسى سالادا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ءبىلىمى بار جاس ماماندى تاڭدايمىن. جۇمىسىنا, قارىم-قابىلەتىنە قاراي جالاقىسىن بەلگىلەپ, قوسىمشا سىياقىلار تاعايىندايمىن. سايكەسىنشە ءوزىن شىڭداپ, سىندارلى ساتتەردە شاپشاڭ قيمىلداپ, ناتيجە كورسەتكەندەردىڭ قىزمەتى دە كوتەرىلەدى», دەيدى كاسىپكەر اسەل باۋىرجانقىزى.

كاسىپكەردىڭ ءسوزىن ساباقتاعان پەداگوگ يرينا پاشكوۆا دا قازىرگى جاستاردىڭ بويىنان hard, soft, green skills سىندى داعدىنى دامىتۋ ولاردى ەڭبەك نارىعىندا جەدەل ينتەگراتسيالاۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى ءادىسى ەكەنىن العا تارتتى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەندىگى بەس جىلدا مەملەكەتتىڭ دامۋىن تەجەيتىن فاكتورلاردى ىعىستىرۋعا سەپ بولادى.

«Z ۇرپاقتىڭ كوپشىلىگى قازىر ۋنيۆەرسيتەتكە ءتۇسىپ, ەڭبەك ءوتىلىنىڭ العاشقى ساتىسىندا نەمەسە جۇمىس ىزدەپ ءجۇر. باسىم بولىگىندە ەنجارلىق بار. قازىرگى الاساپىران زاماندا ناقتى جوسپارمەن ءجۇرۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ولارعا سىني تۇرعىدان ويلاۋ, كرەاتيۆتى بولۋ, ورتاعا تەز بەيىمدەلۋ جانە اقىلمەن جەدەل شەشىم شىعارۋ, ءومىر بويى جاڭا نارسەنى ۇيرەنۋگە دەگەن تالپىنىس, ماسەلەگە ءار قىرىنان قاراۋ قابىلەتى قاجەت. مۇنى كوپ جاعدايدا بىلىكتى ماماندار, مايتالماندار كەڭەس رەتىندە ايتىپ ءجۇر. ودان دا ماڭىزدىسى – ءتيىمدى قارىم-قاتىناس جاساي الۋ, كوماندامەن جۇمىس. «قاتتى» (hard), «جۇمساق» (soft), «داعدىلاردىڭ كەڭ اۋقىمى نەمەسە ەكولوگيالىق» (green) قابىلەتتىڭ ءمانى وسىندا جاتىر. ادەتتە كىتاپتار مەن وقۋلىقتاردان الۋعا بولاتىن نەمەسە تاجىريبەدە اۆتوماتيزم دەڭگەيىندە قولدانىلاتىن ءبىلىم مەن داعدىلار, بەلگىلى ءبىر جەكە قاسيەتتەر نەمەسە امبەباپ قۇزىرەتتەر تابىستى مانساپ قۇرۋ ءۇشىن كەرەك», دەيدى پەداگوگ.

ءتۇيىن. ماسەلە تۇبەگەيلى شەشىلۋى ءۇشىن جاستاردا ساپالى ءبىلىم ءارى زامان تالاپ ەتەتىن داعدى مەن مەملەكەتتىڭ قولداۋى تەپە-تەڭدىكتە جۇمىس ىستەۋى قاجەت. ويتكەنى «بولاشاق جۇمىس كۇشى: قازاقستاننىڭ ەڭبەك نارىعىنداعى جاستار» بايانداماسىندا 2030 جىلعا قاراي رەسپۋبليكادا جۇمىس ورىندارىنىڭ تاپشىلىعى دا بولجانعان. شامامەن ول كەزدە جاس وتانداستاردىڭ سانى 5,9 ملن ادامعا جەتۋى مۇمكىن.