قازىر قوعامدا جەكەمەنشىك مەكتەپتەر, قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ ورتالىقتارى تۋرالى ءتۇرلى پىكىر ايتىلىپ ءجۇر. وسىعان قاتىستى ءبىز دە ءۇن قوسۋدى ءجون كوردىك.
بەلگىلى پەداگوگ اياتجان احمەتجان ۇلىنىڭ پىكىرىنە دەن قويساق, جەكەمەنشىك مەكتەپتى بيزنەس دەپ قاراۋعا كەلمەيدى. «جەكەمەنشىك مەكتەپتەردىڭ كوبەيۋى باسەكەلەستىك تۋدىرا ما؟ بەس ساۋساق بىردەي ەمەس. شوۋ جاساپ وتىرعان جەكەمەنشىك مەكتەپتەر دە بار. مەملەكەتتىك باقىلاۋ, قاداعالاۋ بولماسا, بۇلاردان وپىق جەۋىمىز مۇمكىن. ء«اي دەيتىن اجا, قوي دەيتىن قوجا» بولماي كىم كورىنگەن جەكەمەنشىك مەكتەپ اشا بەرسە, ودان ءبىلىمنىڭ ساپاسى جاقسارمايدى. مەملەكەتتىك باقىلاۋ بولۋى كەرەك. مەنى ويلاندىراتىن ساۋال – جەكەمەنشىك مەكتەپتەردىڭ كاسىبيلىگى. قازىر ءدىندارلار مەن قۇرىلىسشىلار, بيزنەسمەندەر جەكەمەنشىك مەكتەپ اشىپ جاتىر. ءبىلىمنىڭ ساپاسىنا كىم جاۋاپ بەرەدى؟ مەكتەپ قانداي مەنشىك ءتۇرى بولسا دا, بالانىڭ تاعدىرىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. بالا – مەملەكەتتىكى. مينيسترلىكتىڭ كوزقاراسى بىردەي بولۋى كەرەك, اناۋ مەملەكەتتىك مەكتەپ, مىناۋ جەكەمەنشىك مەكتەپ دەگەن ۇعىم بولمايدى. وسىنى ۇمىتپايىق. ال ءبىلىم بەرۋ ورتالىقتارىنىڭ كوبەيۋى ەلىمىزدە ءبىلىم ساپاسىنىڭ ناشارلىعىن كورسەتەدى. ەگەر مەكتەپتە ءبىلىم ساپالى بولسا, جۇرت بالاسىن ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىنا سۇيرەيتىن بە ەدى؟ مەكتەپتە قاناعاتتانارلىق ءبىلىم بەرىلسە, اتا-انا ارتىق شىعىندالىپ, ءبىلىم بەرۋ ورتالىقتارىن ىزدەي مە؟», دەگەن وي ايتادى ول. وسى پىكىرلەردى جالعاستىرا وتىرىپ, ءبىرىنشى كەزەكتە «جەكەمەنشىك مەكتەپتەردى, قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ ورتالىقتارىن «بيزنەس» دەپ قاراۋعا بولمايدى» دەگەن تۇسىنىككە كوڭىل اۋدارعىمىز كەلەدى.
ءبىز پەداگوگتەر, مۇعالىمدەر, اتا-انالار وقۋشىلاردىڭ ساپالى ءبىلىم-تاربيە الۋىندا شەشۋشى ءرول اتقاراتىن ەڭ باستى فاكتورلاردىڭ عىلىمي نەگىزىن جاقسى ءبىلۋىمىز كەرەك. بالانىڭ ەرتەڭ كىم بولاتىنىن ايقىندايتىن تۇقىم قۋالاۋشىلىق پەن قوعامدىق ورتا مەن تاربيەنىڭ ءمانىن بىلگەنىمىز دۇرىس. ءبىرىنشى كەزەكتە بالانىڭ تۇقىم قۋالاۋ جولىمەن الاتىن تانىمدىق, قابىلەت ەرەكشەلىگى بولسا, كەيىن باسقا تاربيەلىك فاكتورلار وعان نەگىزدەلە وتىرىپ, ودان ءارى دامىپ جەتىلدىرىلەدى. بالانىڭ ءبىر جاعىنا ء«ۇش جاستىق, ءبىر جاعىنا قۇس جاستىق» قويىپ, مەملەكەت ولارعا «جايلى مەكتەپ» ازىرلەپ, اتا-انا بالالارعا قانداي «شوۋ جاساعانمەن», تابيعات و باستا بالاعا نە بەردى, ودان وقۋشى الىس كەتە المايدى. مۇندايدى فرانتسۋز حالقى «قۇداي بەرمەگەندى سوربوننا بەرە المايدى» دەيدى. دەمەك, بالانىڭ بارىنە بىردەي جوعارى دەڭگەيدە ماتەريالدىق جاعداي جاسالعانىمەن, ول بالانىڭ بارىنە بىردەي ساپالى ءبىلىم بەرۋدى مەكتەپ قامتاماسىز ەتە المايدى. ياعني تاربيە «بيزنەس» بولا المايدى.
ديداكتيكا عىلىمى زامان تالابىنا ساي وقۋشىلاردىڭ ساپالى ءبىلىم الۋى كۇندەلىكتى بەرىلىپ جاتقان ءبىلىمنىڭ ناتيجەسىن تۇراقتى, جۇيەلى باقىلاپ وتىرۋعا تاۋەلدى دەپ قارايدى. الەمدەگى ۇزدىك يننوۆاتسيالىق مەكتەپتەر ءوز جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىن ۇنەمى كۇردەلى مونيتورينگتىك باقىلاۋ ارقىلى عانا ساپالى ءبىلىم بەرۋدى قامتاماسىز ەتەدى. ء«بىلىم ساپاسىن انىقتايتىن ولشەم جۇيەسى جاسالىنبايىنشا, ونىڭ ساپاسىن كوتەرۋ مۇمكىن ەمەس. اقش-تا ءبىلىم ساپاسىن دامىتۋعا بولىنگەن قاراجاتتىڭ 20-25%-ى ءبىلىمنىڭ مونيتورينگتىك, تەكستىلىك باقىلاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە جۇمسالادى», دەيدى بەلگىلى پەداگوگ-عالىم اسقاربەك قۇسايىنوۆ.
جالپى, ءبىلىم بەرۋدە كەيىنگى جىلدارداعى ەڭ ۇلكەن جەتىستىگىمىز – ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ مودەلىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى. بۇل بىرىنشىدەن, ءبىلىم بەرۋدىڭ كۇندەلىكتى ساپالىق دەڭگەيىن, ءبىلىم ستاندارتىنىڭ ورىندالۋ بارىسىن جۇيەلى كورىپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بىرىڭعاي پەداگوگيكالىق مونيتورينگتىڭ, باقىلاۋدىڭ باستى ەلەمەنتى. ەكىنشىدەن, وقۋشىنىڭ ون ءبىر جىل العان ءبىلىمىن, مەملەكەتتىك ستاندارتتىڭ ورىنداۋ دەڭگەيىن ناقتى انىقتايتىن ولشەم جۇيەسى.
تەستىلىك سىناق – ەۋروپا ەلدەرىندە بۇدان بىرنەشە عاسىر بۇرىن ەنگىزىلگەن, ءبىلىمدى باعالاۋدىڭ وبەكتيۆتى ادىستەرىنىڭ ءبىرى. ونىڭ باستى ارتىقشىلىعى – ءبىلىم بەرۋشى مەكەمەگە تاۋەلسىز باقىلاۋ جۇيەسى, سۋبەكتيۆتى ىقپالدىڭ بولماۋى, باقىلاۋعا ادامدىق فاكتوردىڭ قاتىسپاۋى, مەملەكەتتىك ستاندارت تالابىنا سايكەس جالپىعا بىردەي ءبىلىمدى باعالاۋ شكالاسىنىڭ قولدانىلۋى, ءار وقۋشىنىڭ ءبىلىمى مەن بىلىكتىلىك دەڭگەيىن ايقىنداپ, ولارعا ۋاقتىلى تالاپ قويۋ ارقىلى ساپالى ءبىلىم بەرۋگە قولايلى جاعدايدىڭ جاسالۋى.
و باستا 2004 جىلى ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت ۇبت مودەلى ەنگىزىلگەندە اسقاربەك قۇسايىنوۆ «...ول تالاپكەر مەن تۇلەكتەردىڭ ءبىلىم ساپاسىن ءادىل باعالاۋدى جانە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى سىبايلاس جەمقورلىقتى جويۋدى قامتاماسىز ەتۋى كەرەك» دەسە, سول كەزدەگى ەلىمىزدىڭ ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى جاقسىبەك قۇلەكەەۆ: «ۇبت-نىڭ ماقساتى – مۇعالىمنىڭ ادىلەتسىز باعاسىمەن كۇرەسۋ. وتكەن جىلدارى ءبىز ەرەكشە اتتەستاتپەن ەمتيحاندا «ەكىلىك» العان وقيعالارمەن ءجيى كەزدەستىك. «التىن بەلگىگە» ۇمىتكەرلەر ءوز ءبىلىم دەڭگەيىن 30 پايىزعا عانا دالەلدەي الدى», دەگەن بولاتىن.
ۇبت مودەلىنىڭ ەلىمىزدەگى جالپى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى اتقارعان تاريحي ميسسياسى – ءبىلىم ساپاسىنىڭ وسۋىنە قولايلى جاعداي جاساۋى. وقۋ ورنىنا تۇلەكتەردى قابىلداۋ, ولاردىڭ ءبىلىم دارەجەسىنە قاراي جۇرگىزىلىپ, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى سىبايلاس جەمقورلىقتى جويۋدا ەرەكشە ءرول اتقاردى. ياعني مەكتەپكە دە, اتا-انالارعا دا, ءبىلىم مەكەمەلەرىندە دە تاۋەلسىز, ءبىلىم ۇدەرىسىنە سىرتتاي باقىلاۋ مەن باعالاۋدىڭ بىرىڭعاي مونيتورينگتىك جۇيەسىن قالىپتاستىرۋدا ساپالى جالپى ءبىلىم بەرۋدە ءتيىمدى وزىق تاجىريبە جيناقتادى. «...مەكتەپتىڭ مىندەتى – وقۋشىعا ساپالى, تەگىن ءبىلىم بەرۋ. سول ءۇشىن مەكتەپكە ۇكىمەتتەن قارجى بولىنەدى, مۇعالىمدەر سول ءۇشىن ايلىق الادى. وندا جاۋاپكەرشىلىك قايدا؟ ۇستازداردا جاۋاپكەرشىلىك بولۋى كەرەك. مۇعالىمدەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن مينيسترلىك ازايتىپ وتىر. 2017 جىلى ەكس-مينيستر ەرلان ساعاديەۆ «مەكتەپ ۇبت-عا جاۋاپ بەرمەيدى» دەگەن بۇيرىق شىعاردى. وسى بۇيرىق مەكتەپتەن ءبىلىم ساپاسىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن الىپ تاستادى. مەكتەپ قازىر بىلىمگە جاۋاپ بەرمەيدى, بالاعا باعا قويادى دا وتىرادى. بالا گرانتقا تۇسە مە, تۇسپەي مە, مەملەكەت 11 جىل بالانى نەگە وقىتتى, ۇبت-دان نەگە تومەن بالل الىپ قالدى؟ مەكتەپ مۇنىڭ بىرىنە جاۋاپ بەرمەيتىن بولدى», دەيدى پەداگوگ ا.احمەتجان ۇلى.
راس, بۇگىنگى تاڭدا ۇبت مەكتەپتىڭ, ءبىلىم ساپاسىنىڭ رەيتينگى بولۋدان مۇلدە قالىپ بارادى. كەرىسىنشە, ونىڭ ورنىنا قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان باعىت – تەستىلىك باقىلاۋدى جالپى ساباق ۇدەرىسىنەن, ءتىپتى مەكتەپتەن تىس, ارنايى اقىلى, كەشكى مەكتەپتەر, رەپەتيتور ارقىلى جۇزەگە اسىرۋعا ەرەكشە ءمان بەرىلە باستادى. قازىر كوپتەگەن ەۋروپا ەلىندە رەپەتيتورلىقپەن اينالىسۋعا زاڭمەن تىيىم سالىنعان. رەپەتيتورلار وزدەرى بەرگەن ءبىلىمنىڭ ساپاسىنا دا, ناتيجەسىنە دە جاۋاپ بەرمەيدى. دەمەك, اقىلى, كەشكى مەكتەپتەر سانى كوبەيگەنىمەن, وقۋشىعا دا, مەملەكەتكە دە ءتيىمسىز جۇمىس ىستەپ جاتىر. ونى اشىق ايتاتىن ۋاقىت جەتكەن سياقتى. ديداكتيكا عىلىمى ءۇشىن بۇل جەردە ساباقتىڭ ءار ەلەمەنتى قاتاڭ, بىرىڭعاي, ءار ءپاننىڭ باعدارلاماسىنا سايكەس وقۋشىلاردىڭ كۇن سايىن ءبىلىم ستاندارتىن مەڭگەرۋىن قامتاماسىز ەتۋ بولسا, ونى مەكتەپتەن, ساباق ۇدەرىسىنەن الىپ تاستاعاندا, سوندا مۇعالىمدەر نە ىستەيدى؟
كەيىنگى جىلدارى تۇلەكتەردىڭ «التىن بەلگى» اتتەستاتىن الۋى بۇرىنعىداي بىتىرۋشىلەردىڭ مەملەكەتتىك ۇبت ەمتيحانى ناتيجەسى بويىنشا ەمەس, مەكتەپتە تاپسىرعان ەمتيحاندارىنىڭ قورىتىندىسىنا قاراپ, مۇعالىمدەردىڭ ءوزى قويعان باعاسىنا قاراي بەرىلەدى. ول «التىن بەلگى» الۋشىلاردىڭ ساپا ەمەس, سان جاعىنان وسىنشا وسۋىنە (رەسپۋبليكا بويىنشا جىل سايىن مىڭداپ وسۋىنە) نەگىز بولىپ وتىر. بۇل – ۇبت-نىڭ بىلىمدىك ءمانىن دۇرىس پايدالانباي وتىرعانىمىزدىڭ ناقتى كورىنىسى.
مەملەكەتتىك تەست سىناعى تۇڭعىش رەت جالپى ءبىلىم بەرۋدەگى كۇندەلىكتى, ارالىق, توقساندىق, جىلدىق سان الۋان ءبىلىمدى مونيتورينگتىك باقىلاۋ ادىستەرىنىڭ مەكتەپتە قاتاڭ ديداكتيكالىق تالاپتارعا ساي جۇزەگە اسۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتتى. ونسىز باعدارلامالىق ماتەريالدى, ستاندارتتى ءار وقۋشىنىڭ جان-جاقتى, جۇيەلى مەڭگەرۋى مۇمكىن ەمەس-ءتى. وقۋشىنىڭ نەمەسە مۇعالىمنىڭ جاۋاپسىزدىعىنان قانشا باعدارلامالىق ءبىلىم مەڭگەرىلمەدى. قانشاسى تايىز مەڭگەرىلىپ, ۇمىتىلدى, ونى تەستىلەۋ سىناعى ناقتى كورسەتىپ بەرىپ وتىرادى. ءسويتىپ, وقۋشى دا, مۇعالىم دە, جالپى مەكتەپ مەملەكەتتىك تەستىلەۋ سىناعى ارقىلى ءوز جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىن ناقتى كورە الادى. وقۋشى مەكتەپ باعدارلاماسىن قانشالىقتى ساپالى مەڭگەرسە, سونشالىقتى جوعارى بالل جينايدى. دەمەك, جوعارى نەمەسە تومەن بالل جيناۋدىڭ دەڭگەيى, ەڭ الدىمەن, وقۋشىنىڭ, ودان ءارى مۇعالىمنىڭ ەڭبەگىنە تىكەلەي تاۋەلدى. تەستىلەۋ بالى – وقۋشىنىڭ دا, مۇعالىمنىڭ دە ەڭبەگىنىڭ, ءبىلىم ساپاسىنىڭ ولشەمى. تەوريالىق جاعىنان ديداكتيكا عىلىمى ءۇشىن بۇل جەردە ۇلكەن جاڭالىق جوق. بۇل جەردە اڭگىمە مەكتەپ پراكتيكاسىندا بۇگىنگە دەيىن ءبىرتۇتاس باقىلاۋدىڭ تەستىلىك, مونيتورينگتىك مۇمكىندىكتەرىن ءتيىستى دارەجەدە جۇزەگە اسىرا الماي وتىرعانىمىزدا. تولىقتاي العاندا, تەستىلىك باقىلاۋ بارعان سايىن 5-6 جىل ىشىندە مەكتەپتەگى جالپى ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋدە مۇمكىندىگى مول ەكەنىن ناقتى دالەلدەدى. ءبىر مىسال ايتالىق, ەلىمىزدەگى جالپى ءبىلىم بەرۋدە ۇبت رەيتينگىنىڭ ەڭ جوعارى بولعان 2010 جانە 2011 جىلدارى تەستىلىك باقىلاۋدا تۇلەكتەردىڭ ورتا بالى 84,8-دەن 96,6 بالعا دەيىن كوتەرىلگەن (ول كەزدە تەستىنىڭ ەڭ جوعارى بالى 125 بولاتىن) ەدى. دەمەك, تۇلەكتەر بۇدان ون, ون ءبىر جىل بۇرىن تەستىلىك 125 سۇراقتىڭ 96,6-سىنا دۇرىس جاۋاپ بەرىپ, بۇعان دەيىن دە, كەيىن دە بولماعان 77,2% جوعارى ءبىلىم دارەجەسىن كورسەتتى.
2010 جىلدارى رەسپۋبليكا بويىنشا جاڭا ءتيپتى مەكتەپتەردىڭ ىشىندە ورال قالاسىنداعى وبلىستىق مامانداندىرىلعان دارىندى بالالار مەكتەبى تۇلەكتەرىنىڭ تەستىلەۋدەگى ورتاشا بالى (41 وقۋشى) 120,7 بولىپ 100%-ى گرانت نەگىزىندە جوعارى وقۋ ورنىنا قابىلدانىپ, رەسپۋبليكا بويىنشا ەڭ جوعارى ءبىلىم دەڭگەيىن كورسەتتى. كەيىنگى جىلدارى مۇنداي جوعارى بالدىق, ساپالىق دەڭگەي جاي مەكتەپتەر تۇگىل جاڭا ءتيپتى مەكتەپتەردىڭ وزىندە مۇلدە كەزدەسپەيدى. ءبىرىنشى كەزەكتە, ءبىلىم ستاندارتىنىڭ مەڭگەرىلىپ وتىرۋىن قامتاماسىز ەتۋ, جاي مەكتەپتەردەن بۇرىن جوعارى سىنىپتاردا بەيىندى ءبىلىم بەرۋدى قاتاڭ, بىرىڭعاي وقۋشىنىڭ قابىلەت-يكەمدىلىگىنە قاراي جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, ولاردى جوعارى وقۋ ورىندارىنا دايارلاۋ – ەڭ الدىمەن, گيمنازيا, ليتسەي, دارىندى بالالار مەكتەبىنىڭ مىندەتى. الايدا بۇگىنگى تاڭدا جاڭا ءتيپتى مەكتەپتەردىڭ وزىندە دە ءبىلىم ساپاسى جاي مەكتەپتەن كوپ ىلگەرى بولا الماي وتىر. ويتكەنى ءبىلىم ساپاسىن ايقىندايتىن ولشەم جۇيەسىنىڭ السىزدىگى, ۇبت رەيتينگىنىڭ ەكىنشى كەزەكتە قالۋى ءبىلىم ساپاسىن ۋاقتىلى ايقىنداپ, ولاردىڭ مارتەبەسىنە سايكەس قاتاڭ تالاپ قويۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. سوندىقتان ۇبت مودەلىنىڭ, ءبىلىم ساپاسىن وبەكتيۆتى انىقتايتىن قىزمەتىن وزىنە قايتارا وتىرىپ, ونىڭ ساپالى ءبىلىم بەرۋدىڭ باستى فاكتورىنا اينالۋىنا قولايلى جاعداي جاساۋعا ءتيىسپىز.
تەستىلىك باقىلاۋدىڭ باستى قاعيداسى – سىرتتاي تاۋەلسىز باقىلاۋ. ونىڭ ناتيجەسى جوعارى بولۋىنا مۇددەلى قانداي دا بولماسىن سۋبەكتيۆتى فاكتورلار وعان قاتىسپاۋى كەرەك. سوندا عانا تەستىلىك ءبىلىمدى باقىلاۋ, باعالاۋ مودەلى ءبىلىم ستاندارتىنىڭ ورىندالۋ دەڭگەيىنىڭ وبەكتيۆتى كورسەتكىشى بولا الادى. الداعى ۋاقىتتا ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ ورتالىعى نە ۇكىمەتتىڭ, نە پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ قۇزىرىنا بەرىلۋى كەرەك-اق دەيتىن ۇسىنىستى جۇزەگە اسىراتىن ۋاقىت جەتكەن سياقتى. سوندا ۇبت مودەلى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنە تاۋەلسىز, ەلىمىزدىڭ جالپى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى ءبىلىم ستاندارتىنىڭ ورىندالۋ دەڭگەيىن سىرتتاي وبەكتيۆتى انىقتايتىن بىرىڭعاي ولشەم جۇيەسى قىزمەتىن اتقارا وتىرىپ, مۇعالىم مارتەبەسىنىڭ وسۋىنە دە, ەڭ باستىسى, ءبىلىم ساپاسىنا وڭتايلى ىقپال ەتەر بىردەن-ءبىر بىلىمدىلىك فاكتورعا اينالعان بولار ەدى.
ناسىپقالي داۋلەتوۆ,
پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
باتىس قازاقستان وبلىسى