جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋعا قادام باستىق

– ءسىز قازاق تىلىندەگى دىبىستىق حابارلامانى ماتىنگە اينالدىراتىن قوسىمشا جاساپ شىققان ەدىڭىز. بۇل جوبا قالاي ازىرلەندى؟ قازىر جۇمىسى قالاي دامىپ جاتىر؟

– داۋىستى ماتىنگە اينالدىرۋ جۇ­يە­سىن جاساپ شىققانىمىزعا 2 جىلداي بولدى. جوبامىز اشىق جۇيەدە جۇمىس ىستەپ تۇر. قولدانىسقا يە بولىپ جاتىر. كەيىنىرەك ونىڭ ترانسكريپتسيا جاسايتىن نۇسقاسىن جاساپ شىققان ەدىك. بىراق بارلىق جۇيەنى اشىق جەلىدە ۇستاپ تۇرۋ ءبىراز قارجىنى تالاپ ەتەدى. وسىعان بايلانىستى ونى شەتەلدىك كومپانيا­عا ساتىپ جىبەردىك. قازىرگى كەزدە ۇلكەن تىل­دىك مودەلدى دامىتۋعا كۇش جۇم­ساپ جاتىرمىز. بۇل ChatGPT سەكىلدى اۋقىمدى جۇيە. قازاق تىلىن­دە سۇحباتتاسا الاتىن تىلدىك مودەلدى دايىنداۋ ءۇشىن وتە ۇلكەن دەرەكقور قاجەت جانە ميللياردقا جۋىق پارامەترگە وقىتۋعا تۋرا كەلەدى. سوندىقتان قازىرگى كەزدە دەرەكتەر جيناۋ, ۇلكەن تىلدىك مودەلدى قۇرۋ بويىنشا جاۋاپتى مينيسترلىكپەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. وسى جىلدىڭ ورتاسىندا نەمەسە سوڭىنا قاراي جۇيەنى قۇرۋعا ەكسپەريمەنتتەر جۇرگىزۋدى باستايمىز. بۇعان قوسا, تابيعي ءتىلدى وڭدەۋ بويىنشا ءبىرشاما جۇمىستى جەلىگە شىعارىپ كورسەتتىك. ول كريمينالدىق ءمانى بار اقپاراتتاردى انىقتاۋعا جانە كلاسسيفيكاتسيا جاساۋعا كومەكتەسەدى. كۇردەلى مورفولوگيالىق ءتىلدى زەرتتەۋ بويىنشا دا ىزدەنىستەرىمىز بار.

– الەمدە جاساندى ينتەللەكت قار­قىندى دامىپ كەلەدى. ال ونىڭ ءبىزدىڭ نا­رىقتاعى بولاشاعى قانداي؟

– مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, جاساندى ينتەللەكت سالاسىن دامىتۋى­مىز كەرەك. ونى دا­مىت­پاساق, وندىرىس­كە كىرگىزبەسەك, ءبىز باسقا مەملەكەتتەر­گە تاۋەلدى بولىپ ءومىر سۇرەمىز. پرەزي­دەنت ارنايى جاساندى ينتەللەكت ورتا­لىقتارىن قۇرىپ, سول جەرگە بارلىق جۇمىستى شوعىرلان­دى­رۋ­عا, مىقتى ين­تەللەكتۋالدىق جۇيە­لەردى جاساۋعا تاپسىرما بەرگەنى ەسىمىزدە. سونىڭ اياسىندا جۇمىستار اتقارى­لىپ جاتىر. مىسالى, داۋىستى ماتىنگە اينالدىرۋ, ءماتىندى داۋىسقا اينالدىرۋ, ىزدەۋ جۇيەلەرىن ايتۋعا بولادى. ولاردىڭ بارلىعى قا­زاق تىلىندە قولجەتىمدى ءارى وتاندىق ءونىم. وندىرىسكە ەنگىزۋ ءۇردىسى دە شەت قالىپ جاتقان جوق. تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەر­كاسى­بى ءمينيسترى باعدات مۋسين اتقارىل­عان جۇمىستاردى ايتىپ, كورسەتىپ ءجۇر. بولىنگەن قاراجات تا از ەمەس. وندىرىس­كە كەلەتىن بولساق, ەلىمىزدە كولىك جاساۋ سالاسى روبوتتاندىرىلىپ, اۆتوماتتاندىرىلىپ جاتىر. بىلەسىزدەر, كەن ورىندارىندا قايعىلى جاعدايلار بولدى. سوعان بايلانىستى ادام تۇسۋگە بولمايتىن جەرلەرگە ينتەللەكتۋالدى جۇيەدە جاساقتالعان روبوت جۇمىسشىلاردى جىبەرۋ جاعى, اگرارلىق سالادا ەلەكتروندى تراكتورلاردى پايدالانۋ, ولاردىڭ جۇمىسىن اۆتوماتتاندىرۋ قولعا الىنىپ جاتىر.

– جاساندى ينتەللەكت جونىندە كوپ ايتامىز, تالقىلايمىز, بىراق ونى وندىرىسكە ەنگىزۋدە ماسەلە كوپ سياقتى. اسىرەسە قازاق تىلىندەگى دامۋىندا قانداي كەدەرگىلەر بار؟

– بۇرىن قازاق تىلىندە قوسىمشالار مۇلدە جوق ەدى. ىزدەۋ جۇيەلەرى, اۋدارۋ ءىسى جولعا قويىلماعان بولاتىن. دامۋ ءۇردىسى بىردەن بولا سالمايدى. وعان اسەر ەتەتىن فاكتورلار بار. ماسەلەن, سۇرانىس. قازاق تىلىندە سۇرانىس از. ويتكەنى حالىق سانى ازىرگە 20 ميلليون عانا. سوعان قاراماستان, بىزدە دامۋعا قادامدار جاسالىپ جاتىر. عىلىم دەگەن ول – ۇلكەن مۇحيت. ال ءبىزدىڭ ىستەپ جاتقانىمىز تامشىداي دۇنيە. سوندا دا ەلىمىزدە جاساندى ينتەللەكت جاقسى دامىپ كەلە جاتىر دەپ ايتا الامىز. مىسالى, ChatGPT قازاق تىلىندە سويلەي الادى, ءماتىن جازا الادى, ويدى جەتكىزە الادى. ونىڭ ءبارىن ءبىزدىڭ اشىق جۇيەدەن الىپ وتىر. ءيا, شەتەلدە بۇعان ميللياردتاعان قاراجات بولىنەدى. ال بىزدە ولاي ەمەس. سوندىقتان ونىڭ دامۋىن تەجەيتىن نارسەلەر بارشىلىق. بىراق توقتاپ تۇرعان جوق.

– پرەزيدەنتتىڭ ءوزى وسى سالانى دامى­تۋعا باسىمدىق بەرىپ وتىر. سىز­دىڭ­شە, مەملەكەت تاراپىنان جاساندى ين­تەللەكت سالاسى بويىنشا ناقتى قان­­داي قادامدار جاسالىپ, جوبالارعا قا­لاي قولداۋ كورسەتىلۋى قاجەت؟

– ءبىز عىلىمنىڭ قاجەت ەكەنىن تۇ­سىن­دىك. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن عى­­لىمعا قارجى كوبىرەك بولىنە باس­­تادى. جاستارعا ارنالعان ارنايى باع­دار­لامالار جاسالىپ جاتىر. شەتەلدە, شەتەلدىڭ ۇزدىك زەرتحانالارىندا وقىتۋ جۇمىسى قولعا الىندى. مۇنىڭ بارلى­عى مامان دايارلاۋعا باعىتتالعان جۇمىس. سول ماماندار بولاشاقتا جاساندى ين­تەل­لەكتىنى ىسكە اسىرادى. سونىمەن قاتار عالىمداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدا­يىنا دا نازار اۋدارىلىپ جاتىر. سون­دىق­تان ەشتەڭە ىستەلمەي جاتىر دەپ كە­سىپ ايتۋعا بولمايدى. قازىر حالىققا قىز­مەت كورسەتۋ ورتالىعىنىڭ جۇمىسى وڭ­تايلاندىرىلعان. كوپ قىزمەتتى ونلاين الىپ وتىرمىز. دەرەكتەردى وڭدەۋ, تەز شەشىم قابىلداۋ جاعىنان جاساندى ينتەللەكت جاقسى جۇمىس ىستەپ تۇر. ال جوبالاردى دامىتۋدا تەك مەملەكەت ەمەس, شاعىن ءوندىرىس كوزدەرىن تارتۋ دا جولعا قويىلعان. ەگەر وسى جۇيە دۇرىستاپ ىسكە اسىرىلسا, جوبالار وندىرىسكە تىكەلەي ەنۋگە مۇمكىندىك الادى. بۇعان قوسا عى­لىمعا قاتىستى جاڭا زاڭ قابىلدانسا, عىلىمي جوبالارعا سەپتىگى تيەر ەدى.

– وسى سالادا وزگە ەلدەر دە ءبىزدىڭ نارىققا شىققىسى كەلەدى. ءبىز ولارمەن باسەكەلەسە الامىز با؟

– ءوز نارىعىن جاۋلاپ العان كەز كەلگەن كومپانيا وزگە ەلدەرگە شىققىسى كەلەدى. ءبىزدىڭ كومپانيالاردىڭ كەيبىرى شەتەل نارىعىنا ويىستى. بۇل باسەكەلەستىك بولۋى ءۇشىن كەرەك. باسەكەلەستىك باعا­نى تۇسىرەدى, مامانداردى تارتۋعا مۇم­كىن­دىك بەرەدى. ءيا, بىزگە امەريكانىڭ كوم­­پا­نيالارى كەلىپ جاتىر. ويتكەنى ولار­دىڭ دامىعان, جەتىلگەن جۇيەلەرى بار. ونىڭ قاسىندا وتاندىق جۇيەلەر دامى­ماي قالىپ جاتىر. ويتكەنى ءبىزدىڭ كومپا­نيالار ميلليونداپ قارجى جۇم­ساسا, ولار ميللياردتاپ جۇمسايدى. ايىرماشىلىق وسىندا. ياعني كىم كوپ اقشا بولەدى, سول كومپانيا نارىقتى جاۋلاپ الادى. بيزنەستىڭ ەرەجەسى سونداي. وتاندىق كومپانيا ءبىزدىڭ سەكتوردا عانا جۇمىس ىستەگەندىكتەن, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بولادى. ال شەتەلدىك كوم­پا­نيالار وزگە نارىقتى وڭاي جاۋلاپ الىپ جاتىر. مىسالى, كوپشىلىك كوپ قولداناتىن «ياندەكس» قوسىمشاسىن تىلگە تيەك ەتسەك بولادى.

– بۇل جۇيە ارقىلى تاعى دا جاڭا جو­بالار جاساۋ جوسپارىڭىزدا بار ما؟

– ءيا. جوعارىدا ايتقانىمداي, ەڭ ءبىرىنشى, ۇلكەن تىلدىك مودەل قۇرۋ. قا­زىر ۇلكەن تىلدىك مودەلدەر ەڭ جەتىك جۇيەلەردى قۇرۋدا قولدانىلىپ جاتىر. ونىڭ ءبىرى – ChatGPT. ەكىنشى, اگرو­سەكتورعا قاتىستى جۇمىستار جۇرگىزىپ جا­تىرمىز. بۇل سەكتوردا فاتوندى-لازەر­لىك تەحنولوگيالاردى قولدانا وتى­رىپ, تۇقىمدى بايىتۋ ارقىلى ءونىم­دى 30 پايىزعا ارتتىرعىمىز كەلەدى. سى­ناق جاساۋدى جاقىندا باستايمىز. قا­لادان جىلىجاي ىزدەپ تاۋىپ, سول جەردە ءبىزدىڭ جاساندى ينتەللەكت پەن اپپا­راتتى بىرىكتىرىپ, اگروسالادا نەيروجە­لىنى قولدانۋدى قولعا الدىق. بۇدان بو­لەك, بيوينفورماتيكا باعىتىنا كوڭىل ءبولىپ جاتىرمىز. جاساندى ينتەللەكت مەديتسينا سالاسىنا دا ەنىپ ۇلگەر­گەن. قازىر ءتۇرلى اۋرۋلاردى انىقتايتىن جۇيەلەر بار. مرت, ۋزي وسىنىڭ بارىندە نەيروجەلى كومەكشى بولىپ وتىر. بىزگە جىلدام اقپارات بەرە الادى. ال ءوز جوبامىزعا كەلەتىن بولساق, قازىر ءبىز كوز اۋرۋلارىن زەرتتەپ جاتىرمىز. گلاۋكوما دەگەن جازىلمايتىن اۋرۋدى انىقتاي­تىن ەكسپەريمەنتتىك جوبانى قولعا الدىق. ءبىز ازىرگە پاتولوگيالاردىڭ ىشىندەگى كىش­كەنتاي عانا ءبىر بولىگىن انىقتاپ جاتساق, شەتەلدىك كومپانيالار بىرنەشە پاتولوگيانى انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جۇيەلەر جاساۋ ۇستىندە. بىراق جالپى ەلى­مىزدە مەن سياقتى وسى سالادا ىزدەنىپ جۇرگەن ازاماتتار وتە كوپ.

– جاساندى ينتەللەكتىنىڭ قاۋپى دە ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. ونىڭ دامۋى قوعامعا قالاي اسەر ەتەدى؟

– ارينە, قاۋپى دە بار. ويتكەنى كەز كەلگەن جۇيەنى جاساعاننان كەيىن وسى جۇيەگە قارسى جۇيەلەر دە پايدا بولادى. قازىر اقپاراتتىق قاۋىپ­سىزدىك سالاسىندا ءارتۇرلى جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانادى. ول جەلى پاي­دالانۋشىلارىنىڭ قۇپيا ءسوزىن ۇرلاپ الۋى مۇمكىن نەمەسە تەرىس پيعىلدا جا­سالعان چات-بوتتار مەسسەند­جەرلەر­دە باسقا ادامنىڭ اتىنان حات جازىپ الاياقتىق جاساۋى مۇمكىن. مۇنداي ين­تەللەكتۋالدىق جۇيەلەر كوپ. قورعا­نىس سالاسىندا دا, وندىرىستەردە دە روبوتتار ءجيى قولدانىلىپ جاتىر. ارينە, بۇل ادامي فاكتورلاردىڭ اسە­رىن ازايتادى. بىراق ەلىمىزدە جۇمىس­سىز­دىق ماسەلەسى بار. ياعني ءوندىرىستىڭ اۆتو­ماتتاندىرىلۋى بۇل ماسەلەنى كۇردە­­لەن­دىرە ءتۇسۋى ىقتيمال. بۇعان قوسا موني­تورينگ جاساپ وتىراتىن نەيروجەلى­­لەردى ايتۋعا بولادى. ولار ادامدى قاداعا­­لاپ وتىرادى. وسىنداي دۇنيەلەردىڭ باي­قالا بەرمەيتىن قاۋپى كوپ. ال ءبىزدىڭ جوبالارىمىز – اشىق جۇيە, عىلىمي جۇيە. سوندىقتان ءبىز ادامعا پايدا­سىن تي­گىزەتىن ينتەللەكتۋالدىق جوبالار جا­ساۋعا اتسالىسىپ جاتىرمىز.

اڭگىمەلەسكەن –

ايتولعان ءجۇنىسحان,

«Egemen Qazaqstan»