قازاقتا «اشۋ – دۇشپان, اقىل – دوس» دەگەن ءسوز بار. بۇل سوت ۇردىسىندە دە كەزدەسىپ جاتادى. مىسالى, ءبىر ادام اشۋ ۇستىندە سوتقا ارىز بەرىپ, كەيىن اقىلعا سالىپ بەزبەندەي كەلە باستاپقى ويىنان باس تارتادى.
كەز كەلگەن قاتەلىكتى كەش تە بولسا تۇزەتكەنگە نە جەتسىن؟ ايتالىق, وتباسىلىق داۋ سوتتا قارالىپ, نەكەنى بۇزۋ جونىندەگى شەشىم شىعىپ كەتتى دەلىك. بۇل وسىمەن ءبارى ءبىتتى دەگەن ءسوز ەمەس. كەش تە بولسا اقىلعا كەلىپ, اعاتتىقتى تۇزەتۋگە, وتباسىن ساقتاپ قالۋعا قاشان دا جول اشىق.
…بۇدان بەس جىل بۇرىن جانىبەك پەن جايناگۇلدەن باقىتتى جان جوق ەدى (كەيىپكەرلەردىڭ اتى-ءجونى وزگەرتىلىپ الىندى). ەندىگى ءومىرىن ماڭگى بىرگە وتكىزۋگە سەرت بايلاسقان. كوڭىل جاراسىپ, وتاۋ قۇردى. تاتۋ-ءتاتتى تۇرمىس كەشىپ, بەس جىلدا ءۇش پەرزەنت دۇنيە ەسىگىن اشتى. وتباسى بولعان سوڭ ىدىس-اياق سىلدىرلاماي تۇرمايدى. كەيدە اشۋ ۇستىندە اۋىر سوزدەر دە ايتىلدى. بىراق شەكتەن شىعاتىن, كەشىرىلمەيتىن ەشتەڭە جوق ەدى. ماسەلە كەشەگى جۇرەك قالاۋىنا, ءۇش پەرزەنتىنىڭ تاعدىرىنا تىرەلگەندە ەكەۋىنىڭ دە قايتىمى تەز ەدى. جاس وتباسىنىڭ ىسىنە, اسىرەسە قايىن جۇرت جاعىنىڭ ارالاسۋى كەيدە ماسەلەنى ۋشىقتىرىپ, ۇيدەگى ۇرىس-كەرىستىڭ باستالۋىنا سەبەپ بولىپ جاتقان كەزى دە از ەمەس. تۇسىنىستىكتىڭ ءتىنى بوساعان كەزدە قىزعانىشتىڭ قىزىل ءيتى دە باس كوتەرىپ قالاتىن. كەزەكتى الا قۇيىن ءساتتىڭ بىرىندە جاس كەلىنشەك قالاداعى توركىنىنە تارتىپ وتىردى. وتباسىنىڭ ساقتالۋىن كوكسەپ, ارتىنان جۇبايىنىڭ سابىلعانى ەش ناتيجە بەرمەدى. جايناگۇل اجىراسۋ جونىندە سوتقا ارىز بەرىپ تاستاعان.
سوت بۇل وتباسىنىڭ تاعدىرىنا تىم قاتاڭ قارادى. جاس جىگىتتىڭ وتباسىن ساقتاپ قالۋعا تىرىسقان ارەكەتىنە, تاتۋلاسۋعا زاڭ شەڭبەرىندە جازباشا التى اي مۇرسات سۇراعانىنا دا قاراماستان قالالىق سوت «بىرىڭعاي سوت تاجىريبەسىن» جەلەۋ ەتىپ, ارادا ءبىر اي وتكەن سوڭ وتباسىن اجىراتۋ جونىندە شەشىم قابىلداپ جىبەرگەن. ءسويتىپ №2 ورال قالالىق سوتىنىڭ شەشىمىمەن تالاپ ارىز قاناعاتتاندىرىلىپ, نەكە بۇزىلدى.
امالى قۇرىعان ازامات باتىس قازاقستان وبلىستىق سوتىنا شاعىمداندى. ول ءوزىنىڭ اپەللياتسيالىق شاعىمىندا ارادا ورتاق ءۇش بالا بار ەكەنىن, كەلىسپەۋشىلىك كەزدەيسوق سەبەپتەن بولعانىن, ءوزىنىڭ وتباسىن ساقتاپ قالۋعا ارەكەتتەنىپ جۇرگەنىن ايتىپ, قالالىق سوت شەشىمىنىڭ كۇشىن جويۋدى سۇرادى.
ازاماتتىڭ ايتقانى شىندىققا ساي بولىپ شىقتى. سوت القاسىنىڭ ءماجىلىسى قارساڭىندا جايناگۇل دە ءوز ارىزىنان باس تارتاتىندىعى جانە ازاماتتىق ءىستى قىسقارتۋدى سۇراعان جازباشا ارىزى ءتۇستى. جاس جۇبايلار وزدەرىنىڭ تاتۋلاسقانىن مالىمدەپ, سوت شەشىمىن بۇزۋدى سۇرادى.
ەكى جاقتىڭ تۇسىنىكتەمەسىن تىڭداپ, ءىس ماتەريالىن تەكسەرە كەلە باتىس قازاقستان وبلىستىق سوتىنىڭ ازاماتتىق ىستەر جونىندەگى سوت القاسى ورال قالاسى №2 سوتىنىڭ شەشىمىنىڭ كۇشىن تولىق جويىپ, ەلەكەشەۆتەر وتباسىن اجىراتۋ جونىندەگى ازاماتتىق ءىس بويىنشا سوت ءوندىرىسىن قىسقارتتى. ىستە تىگۋلى «نەكە تۋرالى» كۋالىكتىڭ تۇپنۇسقاسى تالاپكەرگە قايتارىلىپ بەرىلدى.
وسىعان ۇقساس جاعداي المۇحامبەتوۆتەر وتباسىندا دا بولدى. ورال قالاسى №2 سوتىنىڭ شەشىمىمەن جاس جۇبايلار اراسىنداعى نەكە بۇزىلدى. بۇلار دا ءۇش بالانىڭ اتا-اناسى. داناگۇل اجىراسۋعا بىردەن قارسى بولدى. ءتىپتى سوتتا دا اجىراسۋعا كەلىسىم بەرگىسى كەلمەگەن. بىراق اشۋ ۇستىندە جاز دەگەسىن كەلىسەمىن دەپ جازا سالعان. ال سوت جاس جۇبايلاردىڭ تاتۋلاسۋىنا زاڭ شەڭبەرىندە ۋاقىت بولمەستەن, ءبىر ايدان كەيىن نەكەنى اجىراتۋ تۋرالى شەشىم شىعارىپ جىبەرگەن.
داناگۇل كەيىن جاعدايدى اقىلعا سالىپ, ءوزىنىڭ اپەللياتسيالىق شاعىمىندا قالالىق سوتتىڭ شەشىمىن بۇزىپ, جاڭادان شەشىم شىعارۋدى تالاپ ەتتى. سوت القاسى باستالار الدىندا جۇبايى نۇرحان سوتقا جازباشا ارىز بەرىپ, ەكەۋىنىڭ تاتۋلاسقانىن, ءوزىنىڭ دە اجىراسۋدان باس تارتاتىنىن جانە ءىستى قىسقارتۋدى سۇراعان.
ەكى جاقتىڭ ءۋاجىن تىڭداعان سوت القاسى باستاپقى تالاپتان باس تارتۋدىڭ زاڭعا قايشى ەمەستىگىن, ەشكىمنىڭ قۇقىعى مەن زاڭدى مۇددەسىنە نۇقسان كەلمەيتىنىن ەسكەرە كەلە وتباسىن ساقتاۋ قاجەت دەپ شەشتى.
ادام تاعدىرى – اسا كۇردەلى, استارى مەن ءيىرىمى تۇڭعيىق قۇبىلىس. ونىڭ بىرىڭعاي سوت تاجىريبەسىنە كونبەيتىن دە قيسىندارى بولۋى ىقتيمال. قوعام, تانىم, قۇندىلىق وزگەرىپ جاتىر. كۇتپەگەن جاعداي بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان سۋديا ءىستى قاراعان كەزدە بىرىڭعاي قالىپقا سالا بەرمەي, ونىڭ استارىنا ءجىتى بويلاپ, ادامگەرشىلىك تۇرعىسىنان ابدەن تارازىلاعانى ءجون. نەكەدەن اجىراتۋ جونىندەگى ىستەر سونى اڭعارتادى.
نۇرگۇل قاناتباەۆا,
باتىس قازاقستان وبلىستىق سوتىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى