وتكەن جىلدىڭ اۋىرتپاشىلىعىمەن قوسا قۋانىشى دا جەتكىلىكتى بولدى. قىمباتشىلىق قىسقان ەلدىڭ ەڭسەسى رەسپۋبليكا كۇنى قارساڭىندا ءبىر كوتەرىلىپ قالدى. بۇرىننان ەلەنبەي جۇرگەن, ەلەنسە دە سىرتقاقپاي جۇرگەن ءبىراز ازامات مەملەكەتتىك ماراپات الدى. قاراعاندىنى ەلەڭ ەتكىزگەن باستى وقيعا – وبلىس ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتتار كورپۋسى جازۋشى, جۋرناليست, قوعام قايراتكەرى تورەحان اكىمجان ۇلى مايباستى وبلىستىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاعىنا لايىقتى دەپ تانىدى.
قاراعاندىدان تالاي مارعاسقا شىققان. بىراق ولاردىڭ ءبارى مۇنداي اتاق العان جوق. تۇڭعىش عارىشكەر توقتار اۋباكىروۆ, كاسىپقوي بوكستان الەم چەمپيونى گەننادي گولوۆكين, عالىم, بار سانالى عۇمىرىن وبىر دەگەن وزبىرمەن الىسۋعا ارناعان, جۇزدەگەن ادامنىڭ ءومىرىن ۇزارتۋعا تىكەلەي اتسالىسقان پروفەسسور عاني مۇسىلمانبەكوۆ...
ەندى وسىنداي ەل تانىعان, جۇرت سىيلاعان ازاماتتاردىڭ قاتارىندا تورەحان مايباس تا بار.
سەكسەنگە قاراي اياق باسقان تورەحاننىڭ ءومىربايانىن تىزبەكتەپ شىعۋدىڭ قاجەتى شامالى بولار. جازۋشىنىڭ شىعارماشىلىعىن جەتە بىلمەگەن ادامنىڭ ءوزى ونىڭ الدەبىر جازباسىن وقىسا بولدى, ار جاعىنان مۇرتى قىلتيىپ تۇرعان جازمىشىنىڭ جاراسىمدى ءبىر ءساتىن بايقاماۋى مۇمكىن ەمەس.
قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتى فيلولوگيا فاكۋلتەتى 125 شاكىرتىنىڭ ىشىنەن وزا شاپقان جۇيرىك دەپ ەپيتەتشىلەسەم, ونىم شىندىققا جاناسا قويماس ەدى.
«كوپتىڭ ءبىرى ەدى» دەپ مايموڭكەلەسەم, تاعى بولمايدى.
...توپتاس قاسقىرباي دوسىمىزدىڭ ولەڭدەرى وبلىستىق «ورتالىق قازاقستانعا» ارەدىك جاريالانىپ تۇرادى. قۋانىپ قالامىز. اراعا اپتا سالماي قالاماقىسى كەلەدى. ول كۇنى ءبىز ءۇشىن توي. قىزداردى دامحاناعا اپارىپ تويدىرامىز. جىگىتتەر دە ءبىر جاساپ قالادى.
سوندا الگى اقىنىمىز داندايسىمايدى.
ەلدىڭ ءار قيىرىنان كەلىپ وقىپ جۇرگەن جىگىتتەر ساناۋلى-اق. نۇرمۇحان, قانات, ەرمەك, ءاشتاي, قاسقىرباي, تورەحان. ورىس بولىمىنەن, باسقا فاكۋلتەتتەردەن ەردەن قاجىبەكوۆ, ديما نۇرجۋبالين سياقتى شىعارماشىلىققا دەن قويىپ جۇرگەن جىگىتتەر دە قاتارىمىزعا قوسىلادى.
ءبىر كۇنى... قولى بوساي قالسا, قاعازدان باس كوتەرمەيتىن توكەڭ ايدى اسپاننان ءبىر-اق شىعاردى.
ول كەزدە اتاقتى اقىن-جازۋشىلاردىڭ قولى جەتە بەرمەيتىن «جالىن» جۋرنالىندا «ارقادا – زاۋزا» دەگەن توپتاماسى جارق ەتە ءتۇسسىن. ونىڭ بولاشاق ەتنوگراف ەكەنى وسى توپتاماسىنان ايقىن كورىنگەن ەدى. ويتكەنى ونىڭ ولەڭدەرىنەن قازاقىلىقتىڭ قانى تامىپ تۇرعان-دى. جيىرما جاسىندا مۇنداي ولەڭدەر جازۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلەدى دەپ ايتۋ قيىن. سول اقىنىمىزدى سول جيىرما جاسىندا جوعالتىپ تا ۇلگەردىك.
جيىرما جاسىندا, 1974 جىلى ول فاريزا اپايىمىزدىڭ قولداۋى ارقاسىندا جاس جازۋشىلار ءماسليحاتىنا قاتىسىپ, پروزايك بولىپ ورالدى. ونىڭ پروزاسىنا ورالحان بوكەي اعامىزدىڭ ءوزى باتاسىن بەرسىن.
ول بىردەن سول «كەرات» دەگەن اڭگىمەسىمەن پروزايك بولىپ تانىلدى. الايدا سول كەزدەگى ۇستانعان ساياساتىمىزبەن قابىسپاعاندىقتان, ول اڭگىمەسى جارىق كورە قويمادى. ەسەسىنە قاراعاندىلىق ستۋدەنتتەر اڭگىمەنى قولمەن كوشىرىپ, كەزەكتەسىپ وقىسىن.
اق ولەڭ جازىپ, نازىم حيكمەتتى قازاقشالاپ جۇرگەن تورەحانىمىزدان تەرەڭ ءپالساپالى پروزانى ەشكىم كۇتپەگەن.
ىمىرت بايلانا وتىرعاننان ءتۇنى بويى, تاڭ اتقانشا كوزىنىڭ مايىن تەككە تاۋىسپاعان ەكەن.
سول اڭگىمەسى وتىز جىلدان كەيىن «قازاق ادەبيەتى» گازەتى ۇيىمداستىرعان رەسپۋبليكالىق بايقاۋدا باس بايگەنى الدى.
سول ۋاقىتتان بەرى جارتى عاسىر وتە شىعىپتى.
بىرگە وقىعان جىگىت-قىزدارىمىزدىڭ ءبىرازى قايتپاستىڭ كەمەسىنە ءمىنىپ كەتكەن. جەر باسىپ جۇرگەندەرىمىزدىڭ داڭعىلمەن جۇيتكىپ جۇرگەندەرىمىز نەكەن-ساياق. سۇرىنگەن سوقپاقتى جولدار دا بولدى, ورگە قيالاپ شاۋىپ تا كوردىك, ەڭىسكە قاراي دومالاپ تا كوردىك. ءسويتىپ ءجۇرىپ شىققان بيىكتەرىمىز دە جوق ەمەس.
كوپشىلىگىمىز وقىعان وقۋىمىزدىڭ جەمىسىن شاكىرت تاربيەلەپ, مۇعالىمدىكتەن تاپتىق. ءبىراز جىگىت عىلىمعا بەت بۇردى.
وقشاۋ جولمەن جۇرگەن تورەحان بولدى.
...سول حح عاسىردىڭ 70-جىلدارىنىڭ باسىندا سوتسياليستىك قالىپقا سىيماعان بوزبالا ساياسي كوزقاراسىنىڭ ترافارەتكە سايكەس كەلمەگەنى ءۇشىن كومسومولدان قۋىلعانىن قاتارلاستارىنىڭ بىرەۋى بىلسە, بىرەۋى بىلمەيدى. «جاس قازاق» دەگەن ۇيىم قۇرماق بولعاندا قاتارلاس جۇرگەن الدەكىم كگب-عا «دومالاق ارىزدى» توپ ەتكىزگەن. وقۋدان شىعارىلدى.
تورەحاننىڭ ەندى جاڭا ءومىرى باستالدى. شاحتەرلىك ءومىرى. اقشاتاۋ كەن-بايىتۋ كومبيناتىنىڭ شاحتاسىنا ءتۇستى. سلەسار, تىرەۋشى... بولىپ كەتە باردى. سول جۇمىسىنا ءوتىنىشىن ولەڭمەن جازىپ كىردى دەگەنگە سەنىڭىز.
ول ءوزىنىڭ كەيىپكەرى – شاحتەر ات-كەرات جۇمىس ىستەگەن شاحتادا جۇمىس ىستەدى. سوندا ءجۇرىپ تالاي تۋىندىنى دۇنيەگە اكەلدى. ولار كەيىندە حيكاياتتار بولىپ وقىرماندار قولىنا جەتتى.
وقۋىن قايتىپ ورنىقتىرىپ, تامامداعان سوڭ-اق توكەڭ باسپاسوزگە كەلگەن. «اقادىر تاڭى» – «اگادىرسكايا نوۆ» دەگەن ەكى تىلدە شىعاتىن گازەت قىزمەتىنىڭ بارلىق ساتىسىن اسىقپاي ءجۇرىپ ءوتتى. ءسويتىپ ءجۇرىپ جەزقازعان وبلىستىق ءماسليحاتىنا دەپۋتات بولىپ سايلاندى. پارتيالىق تىزىممەن ەمەس, سوندا ءبىر مانداتتى وكرۋگتەن «شارعا تالاسىپ», بالامالى نەگىزدە ءبىراز كانديداتتى شاڭعا كومىپ كەتكەن.
ومىرىندە ماقتان ءسوزدىڭ نە ەكەنىن بىلسە دە, وندايدان ويى مەن ءتىلىن اۋلاق ۇستايتىن تورەحان ءوز وتكەنىندەگى جەتىستىكتەرى تۋرالى ەشكىمگە ءتىس جارىپ كورمەگەن شىعار. وتىرادى. جازادى.
پەرنەتاقتانىڭ استىنان شاڭ كورىنگەنشە, تاڭ بوزارىپ اتقانشا...
جەزقازعان وبلىسى دا, اعادىر اۋدانى دا جابىلعاندا قاراعاندىعا بارماسقا امالى جوق ەدى.
مۇنداعى قالامگەرلەر ەڭبەكقور جىگىتتى بوتەنسىگەن جوق. وندا «ورتالىق قازاقستاننىڭ» باس رەداكتورى – ماعاۋيا سەمباي. ءوزىمىزدىڭ ورتاق دوسىمىز. ماعاش قۋانا وتىرىپ تورەحاندى وزىنە ورىنباسار قىلدى. وسىندايدا ۆولتەردىڭ ءبىر اۋىز ءسوزى ەسكە تۇسەدى. ۇلى ويشىل: ء«ىش پىستىراتىن جانردان باسقاسىنىڭ ءبارى جاقسى», دەگەن ەكەن.
ەسسەيست, پۋبليتسيست, رەپورتەر, ەل تاريحىنىڭ ەنتسيكلوپەدياشى بىلگىرى, شەجىرەشى, ەتنوگراف ەكەنىن تورەحان «ورتالىقتا» جارقىراي كورسەتتى.
ادەبيەتشىنىڭ شارۋاشىلىعى – ادەبيەت. ەندەشە, ول ەرەسەن ءبىلىمدار بولۋعا مىندەتتى.
وقىعان دوكتورانتۋراسى جوق بولسا دا, ىزدەنۋدەن جالىقپايتىن تورەحاننىڭ بىلمەيتىنى جوق. تالاي ەتنوگرافيالىق زەرتتەۋگە پاراپار دۇنيەلەرى, «ەلقۇجات», «ابادان», «ايبار», «جاۋھار», «تاعىلىم», «شىكىل» كىتاپتارىنىڭ نەگىزى جاي ماقالالاردا باستالعان. كىتاپتىڭ نەگىزى سوندا قالانعان.
جارىلعاپ باتىر, سەڭكىباي باتىر, بودىق باتىر, ءجالاڭتوس باتىر, بايسەيىت بي تۋرالى عىلىمي-تانىمدىق ماقالالاردىڭ باسىن قوسىپ, وسى تۇلعالاردىڭ ارقايسىسى جايىندا كىتاپ باستىرۋعا مۇرىندىق بولدى. كىتاپقا ەنگەنى بار, بولەك باسىلىم بولىپ شىقپاعانى بار, مەملەكەت قايراتكەرلەرى, اكادەميكتەر, ءوز زامانداستارى تۋرالى جازبالارى جەتىپ-ارتىلادى. ودان كەيىن دە بىرنەشە كىتابى جارىق كوردى.
توكەڭ ءبىر دۇنيەنى ويىنا السا, توقتامايتىن جازۋشى. تاقىرىبىن قازبالاپ, تۇبىنە جەتكەنشە مازا تاپپايتىن ازامات.
ەسكى ءسوزدى ىزدەگىشتىگى ءوز الدىنا, قازاقتىڭ سالتى مەن ادەت-عۇرپىن ايتىپ قانا قويا سالمايدى. ونىڭ شىعۋ تەگىن وقىرمانىنا سارالاپ وتىرىپ, تاريح قويناۋىنا تەرەڭدەتىپ باتىرىپ بارىپ, وسى كۇنگە الىپ شىعادى.
قازاقتىڭ اقسەلەۋىمەن بىرگە قىزمەت ىستەگەن, ماڭعاز دا ساليقالى ءسوزىن كۇندە ەستىپ جۇرگەن اعامىزعا بويىمىزدىڭ ۇيرەنىپ العانى سونشالىق, ول كىسىنى ماڭگى ءومىر سۇرەدى دەپ ويلاعان بولۋىمىز كەرەك, ەشقايسىمىز ءبىر اۋىز ءسوز جازبادىق. قاراعاندىعا ارەدىك جولى تۇسكەندە تورەحاندى ىزدەتىپ تاۋىپ الىپ, ساعاتتاپ اڭگىمە-دۇكەن قۇراتىنىن ەندى ءبىلىپ ءجۇرمىز.
الدىڭعى جىلى اتاسۋدا اقاڭا ەسكەرتكىش ورناتىپ, ەنتسيكلوپەدياشى-عالىم, ۇلتتىڭ جوقتاۋشىسىنىڭ مەرەيتويىنا ارنالىپ عىلىمي كونفەرەنتسيا ءوتتى. قاراعاندىدان توكەڭ, وسى جولداردىڭ اۆتورى تەلەديدار جۇمىسىنان ءتىسى سارعايعان كانىگى جورنالشى ءالي تويجىگىتتىڭ كولىگىمەن شىقتىق. ىندەتتىڭ جاڭا بىتكەن كەزى. توكەڭ دوسىمىز covid دەگەننىڭ قۇشاعىنان زورعا بوساپ شىقسا دا, سىرقاتىنان ونشا ايىعا قويماعان.
ۇيدەن شىعاردا ماشينانىڭ جۇك سالعىشىنا زىلدەي-زىلدەي قاعاز قوراپتاردى ارتتىق.
«بۇل نە؟» دەپ ءبىز سۇرامادىق, «بۇل اناۋ...» دەپ ول ۇندەمەدى.
كونفەرەنتسيادا ۇستازى, دوسى تۋرالى لەبىز بىلدىرگەن تورەحان مايباستىڭ ءسوزى جۇرتتى تەبىرەنتىپ جىبەردى. «جاڭاارقا ۇلىتاۋعا قاراسا, جينالعانداردىڭ كوپشىلىگى قاراعاندى مەن استانادان كەلىپ وتىرسا, وسى وڭىرلەردىڭ اكىمدەرى تىزە قوسىپ ورتامىزدا وتىرسا, تاقيامىزعا تار كەلەر مە ەدى؟ ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ مەرەيتويى قوستانايدا اتاۋسىز قالدى. اكىم-قارالار ونداعى ءورتتى جەلەۋ قىلىپ وتىر. ورتەنىپ جاتقان جەر ەمەس, قازاقتىڭ رۋحى! تامىرى...» دەگەنگە ساياتىن ادامنىڭ ساي-سۇيەگىن سىرقىراتاتىن تالاي ءسوز كەتتى.
ماشينامىزعا ارتىپ العان جاشىكتەردىڭ سىرىن سوندا بىلدىك. اۋىرىپ ءجۇرىپ, كومپيۋتەردەن ەكى اپتا بويى باس كوتەرمەي, اقسەلەۋمەن ءار كەزدەسكەن اڭگىمەلەرىن تاقىرىپتارعا ءبولىپ, «قۇرمالدىق» دەگەن اتاۋمەن 20 باسپا تاباقتان استام كىتاپ جازىپ, ءوز قاراجاتىنا باستىرىپ ۇلگەرگەن ەكەن.
تويدى ۇيىمداستىرۋشىلارعا بۇل اقپارات جەتكەنىمەن, سەلت ەتكەن ەشكىمدى بايقامادىق...
دوس دەگەن ءسوز – كيەلى لەكسيكا.
وي ءورىسى توعىسىپ جاتاتىن, كوڭىلدەرى ورتاق, قىزىعى مەن شىجىعى ءبىر ادامدار عانا دوس بولا الادى.
انتيكالىق ءداۋىردىڭ ءبىر ويشىلى «دوسىڭنىڭ كىم ەكەنىن تانىسام, سەنىڭ كىم ەكەنىڭدى بىلگەنىم» دەپ تەككە ايتپاسا كەرەك. وسى ءپالساپانى قازاق «كوپ جامان تۋىسىڭ بولعانشا, ءبىر جاقسى دوسىڭ بولسىن» دەپ, ءتىپتى دامىتا تۇسكەن.
دوستىققا ادال, ەلىنە دەگەن پەيىلى مەن جۇرەگى اپپاق, ماڭايىنا كوڭىلى مەن تىلەگى پاك تورەحان دوس – وسىنداي ازامات.
كەيىپكەرى كەراتتىڭ شاحتەرلىك ەستافەتاسىن تورەحانىمىز لايىقتى جالعاستىردى. وسىدان ەكى جىل بۇرىن ول ء«ىىى دارەجەلى ەڭبەك داڭقى» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. جۇرت تاعى دا تاڭعالعان. شاحتەرلەرگە, مۇنايشىلارعا, قۇرىلىسشىلارعا, ءوندىرىس مايتالماندارىنا عانا بەرىلەتىن وردەننىڭ جۋرناليسكە بەرىلۋى قالاي؟
جوق, تورەحان – شىن مانىندە حالىقتىڭ قازىناسىن قوپارعان ازامات. ونىسىن دالەلدەپ بەردى.
جەردىڭ استىندا دا, جەردىڭ ۇستىندە دە...
نۇرحان مىڭباي,
ارداگەر جۋرناليست