پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا ەلىمىزدىڭ بىرنەشە بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمعا, ونىڭ ىشىندە ارالدى قۇتقارۋ حالىقارالىق قورىنا توراعالىق ەتەتىنىن ايتتى. ال بۇل قوردىڭ قۇرىلۋى وڭاي بولماعانى باسى-قاسىندا ورىنداۋشى قىزمەتىن اتقارعان بىزگە ايان. 1991-1994 جىلدارى پرەزيدەنت اپپاراتى مەن مينيسترلەر كابينەتىندە ەكولوگيا جانە تابيعاتتى پايدالانۋ ءبولىمى بولدى, وندا مەڭگەرۋشىلىك قىزمەتىن اتقارعان ەدىم. سول جىلدارى كوپتەگەن اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلدى. سونىڭ ءبىرى – ارال پروبلەماسىن الەمگە تانىتۋ, ينۆەستيتسيا تارتۋ بولدى.
1992 جىلدان باستاپ بۇكىل الەمنىڭ الپاۋىت ەلدەرىنىڭ باسشىلارىنا, الەمدىك ۇيىمدارعا حات جازىلدى, حالىقارالىق كونفەرەنتسيالاردا ارال پروبلەماسىن قوعامعا تانىستىردىق. وسى جەردە جاپونيانىڭ گلوبالدى ينفراقۇرىلىمدىق قورىنىڭ (GIF) ەڭبەگى زور بولدى. ونىڭ باسشىلارى ماساكي ناكادزيما, دوكتور ياماماتو, ەسيحيرو تاكانو جانە «تاچيبانا ترەيدينگ» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى توكيكو حاياسي حانىمنىڭ ەڭبەگى وراسان. جاپون جاعى ارالدى قۇتقارۋ ءۇشىن ۇلكەن ينۆەستيتسيا تارتۋ كەرەك ەكەنىن جانە ەكولوگيالىق اپات ايماعىنداعى ەلدەردى جۇمىلدىرۋ ماقساتىندا حالىقارالىق ارنايى قور قۇرۋ قاجەتتىگىن جانە وعان باسشىلىقتى ەل پرەزيدەنتى جاساۋعا ءتيىس ەكەنىن ايتقان ەدى.
توكيودا 1991 جىلى 11 قىركۇيەكتە ارنايى سەمينار وتكىزىلدى. ارتىنشا 17-20 قازاندا امەريكانىڭ اتلانتا قالاسىندا ارنايى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. وندا «ارال-ازيا-قازاقستان» قوعامدىق قورىنىڭ اتىنان مۇحتار شاحانوۆ جانە ۇكىمەت اتىنان مەن سويلەدىم. كەڭەس داۋىرىندە قۇرىلعان «ارال» كونسورتسيۋمى قايتا جاساقتالىپ, الدىمەن ماسكەۋدە, كەيىن ارال باسسەيىنىندە ورنالاسقان بەس مەملەكەتتە جيىندار وتكىزىلدى.
قور قۇرىلماس بۇرىن كوپتەگەن كەزدەسۋ مەن كونفەرەنتسيا ءوتتى. بۇلار مەملەكەت باسشىلارى جينالعان ريو-دە-جانەيرو (برازيليا, 3-14 ماۋسىم 1992 جىل), جەنەۆادا وتكەن يۋنەپ جينالىسى (31 تامىز – 5 قىركۇيەك 1992 جىل), وعان ۇ.قارامانوۆ, ك.سالىقوۆ, ن.مۇقيتانوۆتار قاتىسىپ, ارالدى قورعاۋ اياسىندا ەكولوگيالىق قور قۇرۋ كەرەكتىگى تۋرالى قازاقستاننىڭ ۇسىنىسىن جەتكىزدى. سول جىلى ءبىز رەسەي پرەزيدەنتى ب.ەلتسين جانە ورتالىق ازيا مەملەكەت باسشىلارىنا حات جازىپ, ورتاق ماسەلەنى بىرلەسە شەشۋ كەرەك ەكەنىن ايتتىق. كەزدەسۋلەردى ارال قالاسى مەن نوكىستە وتكىزۋ ۇسىنىلدى. بۇدان كەيىن كوپتەگەن كەلىسسوز جۇرگىزىلىپ, اقىرى 1993 جىلدىڭ 3 قاڭتارىندا تاشكەنتتە ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋى بولدى. وندا حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى جانە ونىڭ وتىرىسىن قىزىلوردا, نوكىس, تاشاۋىز قالالارىندا وتكىزۋگە ۋاعدالاستى.
سونىمەن, تاريحي كەزدەسۋ ارال پروبلەماسى تۋرالى ورتالىق ازيا جانە قازاقستاننىڭ مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كونفەرەنتسياسى 1993 جىلى 26 ناۋرىزدا قىزىلوردا قالاسىندا ءوتتى. وندا قوردىڭ بارلىق قىزمەتىن رەتتەيتىن ەرەجە قابىلداندى. ۇكىمەتارالىق جۇمىس توبىنىڭ قىزمەتىن ەكولوگيا جونىندەگى مەملەكەتتىك كەڭەسشى ۇزاقباي قارامانوۆ پەن پرەزيدەنت جانە مينيسترلەر كابينەتىنىڭ ەكولوگيا ءبولىمى جۇرگىزدى.
حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورى بىلتىر وتىز جىلدىق مەرەيتويىن تاجىكستاننىڭ كەزەكتى باسقارۋىنا بايلانىستى دۋشانبە قالاسىندا «ورتالىق ازيا: تۇراقتى دامۋ جولىنا كۇشتى وڭىرلىك ينستيتۋت ارقىلى» اتتى كونفەرەنتسيا اياسىندا اتاپ ءوتتى. وسى جىلدارى قور ارال پروبلەماسىن شەشۋدە بىرلەسكەن حالىقارالىق ەكولوگيالىق جانە عىلىمي-پراكتيكالىق باعدارلامالار مەن جوبالاردى قارجىلاندىردى. وتكەن وتىز جىلدا قوردىڭ 11 ءسامميتى وتكىزىلدى, 2023 جىلدىڭ 14-15 قىركۇيەگىندە دۋشانبە قالاسىندا ورتالىق ازيا مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كەزەكتى وتىرىسى ءوتتى.
1997 جىلى قور قۇرامىنا مەملەكەتارالىق سۋ شارۋاشىلىعىن ۇيلەستىرۋ كوميسسياسى, مەملەكەتارالىق تۇراقتى دامۋ كوميسسياسى كىردى. سوندىقتان قور قوسىمشا مەملەكەتارالىق سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەرمەن اينالىستى. 2008 جىلى حالىقارالىق قور بۇۇ باس اسسامبلەياسىندا باقىلاۋشى مانداتىنا يە بولدى. سول ۋاقىتتان بەرى باس اسسامبلەيا ارال ماسەلەسى بويىنشا بىرنەشە قارار قابىلدادى.
وتكەن كەزەڭدە سولتۇستىك (كىشى) ارالدى ساقتاپ قالۋعا قول جەتكىزىلدى, سۋ شارۋاشىلىعىن رەتتەۋ جوبالارىنىڭ ناتيجەسىندە ارالعا قۇياتىن سۋ كولەمى سەكۋندىنا 350 تەكشە مەتردەن 700 تەكشە مەترگە دەيىن كوبەيدى, تەڭىز اۋماعى 2 414 شارشى كيلومەتردەن 3 288 شارشى كيلومەترگە دەيىن ۇلعايدى, سۋ كولەمى 15,6 تەكشە كيلومەتردەن 27,1 تەكشە كيلومەترگە دەيىن ءوستى, سۋ تۇزدىلىعى 23 گ/ل-دەن 17 گ/ل-عا دەيىن ءتۇستى. وزبەكستان اۋماعىندا 1,7 ملن گەكتار ارال تابانىنا سەكسەۋىل ەگىلدى, قازاقستاندا بۇل جۇمىس 337 گەكتار جەردە جۇرگىزىلدى.
حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ اتقارۋشى كوميتەتى ءار مەملەكەتتە كەزەگىمەن جۇمىس ىستەيدى, بىراق ءار قاتىسۋشى مەملەكەتتە تۇراقتى تۇردە ولاردىڭ فيليالدارى بولادى. وكىنىشتىسى, بىزدەگى فيليال جايلى جەر الماتىعا قونىس تەپكەن ەدى جانە ونى سۋ شارۋاشىلىعى نەمەسە ارال وڭىرىنە قاتىسى جوق ادامدار باسقاردى. سوندىقتان ادامي فاكتورلاردىڭ سالدارىنان كوپتەگەن كەلەلى ءىس ورىندالمادى. وسىعان بايلانىستى قوردىڭ اتقارۋشى ورگانى استانادا ورنالاسقان جاعدايدا ونىڭ فيليالى الماتىدا ەمەس, قىزىلوردا قالاسىندا قىزمەت اتقارۋعا ءتيىس جانە ونى باسقاراتىن ادام سۋ مەن جەردىڭ سىرىن جاقسى بىلەتىن, سىر وڭىرىنەن شىققان مامان بولعانى دۇرىس.
اتامۇرات شامەنوۆ,
قوعام قايراتكەرى, پروفەسسور