ۇيسىزدىك پەن كۇيسىزدىك

ايگەرىم ورىنباەۆانىڭ ەلوردادا ءۇي جالداپ جۇرگەنىنە 5 جىلعا جۋىقتاپ­تى. وڭتۇستىك وڭىردەن ارمان قۋىپ, استانا­عا كەلگەن بويجەتكەننىڭ ءوز پاتەرىنە اقشا جيناۋعا مۇمكىندىگى بولماي تۇر. «وت­با­سى بانكتەن» ارنايى شوت اشىپ, قارجى­سىن تۇراقتى سالسا دا, 250 مىڭ تەڭگە ايلىق ء­الى كۇنگە دەيىن كوزدەگەن ماقساتىنا جەتكى­زەر ەمەس. ۇيسىزدىك پەن كۇيسىزدىكتەن قاجى­عان جاس مەملەكەتتىك باعدارلامالاردان دا ءۇمىتىن ۇزگەن.

– نەگىزگى ماماندىعىم – زاڭگەر. شىم­كەنتتە كوللەدجدى اياقتاپ, جۇمىس تاپپا­عان سوڭ, استاناعا كەلدىم. تۇيىندەمەمدى قۇشاقتاپ, ءبىراز ەسىكتى قاقتىم. الايدا جۇمىس بەرۋشىلەر جوعارى وقۋ ورنى­نىڭ ديپلومىن تالاپ ەتتى. ودان قالدى, ازعانتاي ايلىققا سىناق مەرزىمىندە دە ءجۇردىم. ناتيجە بولمادى. كەيىن ما­نيكيۋر, ۆيزاجيست ماماندىعى بويىن­شا وقىپ, سەرتيفيكاتپەن سۇلۋلىق سالونىنا جۇمىسقا كىرىستىم. مىنە, سودان بەرى تاپقان-تايانعانىمدى جالدامالى پاتەر يەسىنە, جولىما, اۋىلداعى باۋىر­لارىما جىبەرىپ, كومەكتەسەمىن. ارتىل­عانىن «وتباسى بانكتەگى» جيناعىما سا­لامىن. بىراق باستاپقى جارنانى جي­ناي الماي كەلەمىن. جەڭىلدىگى بار مەم­لەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ شارتتارىنا دا سايكەس كەلمەيتىنىم تاعى بار. ال كوممەرتسيالىق يپوتەكا باعدار­لا­ما­لارىنىڭ مولشەرلەمەلەرى تىم جوعارى, – دەپ كۇيىندى ول.

قازىر ايگەرىم سەكىلدى كۇنكورىستىڭ قا­مىمەن باسپاناسىز سەندەلگەن جاستار جەتەرلىك. ماسەلەن, «قازاقستان جاستارى» الەۋمەتتانۋلىق زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا, اناليتيكالىق باياندامانىڭ بىلتىرعى ساۋالناماسىندا ەلىمىزدەگى 35-كە دەيىنگى ازاماتتاردىڭ 27,9 پايىزى عانا ء«وز پاتەرىمدە تۇرىپ جاتىرمىن» دەگەن. ال 36,5 پايىزى ء«ۇي, بولمە جالداپ ءجۇرمىز» دەسە, ەندى ءبىرى جاتاقحانا, حوستەل, تۋعان-تۋىستى پانالاپ جاتقانىن ايتقان.

«جاستار» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالى­عىنىڭ ديرەكتورى ايسۇلۋ ەرنيازوۆا جاستاردىڭ تۇرعىن ۇيمەن قامتىلۋى وتە ماڭىزدى كورسەتكىش ەكەنىن العا تارتتى. «بۇل سانات ادەتتە تۇرعىن ءۇي الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جوعارى تابىس يەلەرى ەمەس, تيىسىنشە تابىستىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى تۇرعىن ءۇي الۋعا نەمەسە جالداۋعا دەپ جيناقتالادى», دەيدى ول.

– بۇل ءوز كەزەگىندە جاستاردىڭ جالپى ماتەريالدىق جاعدايىنا اسەر ەتەتىنى انىق. ساۋالناماعا قاتىسۋشىلار­دىڭ كوپشىلىگى جالعا الىنعان باسپانا­دا تۇرىپ جاتىر. دەگەنمەن ەداۋىر بولى­گىن­دە ءوز پاتەرى نەمەسە تۇرعىن ءۇيى بار, بولماسا اتا-انالارىمەن, تۋىستارىمەن تۇرىپ جاتىر. 5,3 پايىزى حوستەلدە نەمەسە جاتاقحانانى پانالاپ ءجۇر. ال 0,6 پايىزىندا تۇراقتى باس­پا­نا جوق. تۇرعىن ءۇي جاعدايىن جۋىقتاعى 2 جىل­ ىشىندە جاقسارتۋعا قاتىستى سا­ۋال­عا جاستاردىڭ 59,7%-ى وڭ جاۋاپ بەردى, ­23%-ى بۇل شارۋانى جوسپار­لاپ جاتسا, 13,8%-ىن­دا تۇرعىن ءۇي جاع­دا­يىن جاقسارتۋ­دى كوزدەپ وتىر­عان جوق. تۇرعىن ءۇي جاعدا­يىن جاق­سار­تۋ­­دى جوس­پارلاپ وتىرعاندار ­ىشىندە 29-34 ­جاس ارالىعىنداعى رەسپون­دەنت­تەر­دىڭ باسىم بولۋى تۇسىنىكتى (21,4%), ­جاع­داي­دى جاق­­سارتۋعا كىرىسكەندەر ارا­سىن­دا 19-23 جاس توبى رەسپوندەنتتەرى جيى­رەك بولدى. تۇرعىن ءۇي جاعدايىن جاق­سار­تۋ­دى جوسپارلاپ وتىرعاندار نەمەسە ول شارۋاعا كىرىسكەن جاستار بۇل ءۇشىن ادەتتە وزدەرىنىڭ جەكە قاراجاتتارىن پايدالا­نادى (52,4%), 18,2%-ى يپوتەكالىق قا­­رىز الۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋدا, 9,6 پايى­­زى جاقىندار كومەگىنە سۇيەنبەك. 10,2 پا­يى­زى نەسيە قاراجاتتارىن پايدالانۋعا دايىن, ال 9,3%-ى تۇرعىن ءۇي الۋ امالى رەتىندە مەملەكەتتىك باعدارلامالار­دى كورسەتتى. بۇل جاستاردىڭ وسى باعىت­تاعى مەملەكەتتىك باعدارلامالار تۋرالى اقپاراتتانۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىن, بولماسا جاستاردىڭ مەملەكەتكە سەنىمىنىڭ جوقتىعىن نەمەسە بۇل باعدارلاما­لار­دىڭ تيىمسىزدىگىن كورسەتەدى. ايماقتىق تۇرعىدان العاندا, باتىس قازاقستان, اتىراۋ, پاۆلودار, قوستاناي جانە سول­تۇستىك قازاقستان وبلىستارى, سونى­مەن بىرگە شىمكەنت قالاسىندا جاستار­دىڭ مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا باعدار­سىز­دىعى, ودان حابارسىزدىعى انىق باي­قالادى. سونىڭ وزىندە 6,7 پايىز جاستار مەملەكەتتەن كومەك كۇتەتىنىن جەت­كىزدى, – دەدى ورتالىق باسشىسى.

دەمەك جاستاردى تۇرعىن ۇيمەن قام­تۋ ماسەلەسى ءالى دە وزەكتى كۇيىندە قا­لىپ وتىر. ءماجىلىس مىنبەرىندە, باق بەت­­تەرىندە بۇل پروبلەمانى كوتەرىپ-اق كە­لەدى, بىراق تۇبەگەيلى شەشىمىن تاۋىپ جات­قان جوق. سوندىقتان بىلتىر جىل اياعىندا پرەزيدەنت جانىنداعى جاستار ساياساتى جونىندەگى كەڭەس وتىرىسىندا مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قارين كەلەسى جىلى جاستارعا ارنالعان جەڭىلدەتىلگەن تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسىن قولعا الۋ جوس­پاردا بار دەگەن ەدى.

سونداي-اق مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆا وتكەن جەلتوق­سان ايىنداعى ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا جاس­­تارعا «9-20-25» جاڭا باعدارلاماسى ازىر­لەنىپ جاتقانىن حابارلادى. مىنە, بىرەر كۇن بۇرىن مينيسترلىك استانا, الماتى قالالارىندا, اقمولا, اقتوبە, الماتى, اتىراۋ, شىعىس قازاقستان, جام­بىل, قاراعاندى, قوستاناي, قى­زىل­وردا, پاۆلودار جانە سولتۇستىك قا­زاق­ستان وبلىستارىندا 35-كە دەيىنگى وتان­داستا­رى­مىزعا جەڭىلدەتىلگەن يپوتەكالىق نەسيە بەرۋ جوباسى ىسكە قوسىلاتىنىن مالىمدەدى.

«جاستاردى تۇرعىن ۇيمەن قامتاما­سىز ەتۋ باعدارلاماسىن «وتباسى بانكى» اق مادەنيەت جانە اقپارات مينيس­تر­­لىگىنىڭ قولداۋىمەن وبلىس جانە قا­لا اكىمدىكتەرىمەن بىرلەسە جۇزەگە اسى­رادى. باعدارلامالارعا 35 جاسقا دە­يىن­گى الەۋمەتتىك سالا, باق, جوعارى وقۋ ورىن­دارىنىڭ وقىتۋشىلارى مەن عىلىمي قىزمەتكەرلەرى, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور, كوممۋنالدىق كاسىپورىنداردىڭ قىزمەتكەرلەرى قاتىسا الادى. ءار ايماق­تاعى كاسىپتەر تىزبەسىن باعدارلاما باس­تالار الدىندا اكىمدىك جيناقتايدى. باع­دارلامالارعا قاتىساتىن ازاماتتار­عا قويىلاتىن نەگىزگى تالاپتار: قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىعى, باع­دارلاماعا قاتىسۋشىنىڭ جاسى 35 جاسقا دەيىن (قوسا العاندا) جانە نەگىزگى قاتى­سۋ­شى رەتىندە تەك ەرلى-زايىپتىلار­دىڭ بىرەۋى عانا بولۋى ماڭىزدى. وعان قوسا باعدارلاماعا قاتىسۋشىنىڭ جانە ونىڭ وتباسى مۇشەلەرىنىڭ سوڭعى 5 جىل ىشىندە ەل اۋماعىندا ساتىپ الۋ قۇقى­عىمەن جالعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇي نەمەسە مەنشىك قۇقىعىنداعى تۇرعىن ءۇيىنىڭ (ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ورتاق مۇلكى, وتىنىشكە ەنگىزىلەتىن وتباسىنىڭ باسقا مۇشەلەرىمەن ورتاق ۇلەستىك مەنشىك) بولماۋى شارت. ءوتىنىش بەرگەن كەزدە قاتىسۋشى تاڭداعان سالاداعى رەسمي جۇمىس ءوتىلى كەمىندە ءبىر جىلدىق زەينەتاقى شوتىنان ءۇزىندى كوشىرمەمەن راستاۋدى تالاپ ەتىلەدى. ال نەسيە بويىنشا سىياقى مولشەرى – جىلدىق 5%-دان باستاپ, نەسيە مەرزىمى –19 جىلعا دەيىن, باستاپقى جارنا-نەسيە سوماسى – 10%» دەپ جازدى مينيسترلىك رەسمي سايتىندا.

ۇيسىزدىك پەن كۇيسىزدىك – ۇلتتىڭ سانى مەن ساپاسىنا كەرى اسەر ەتەتىن بىردەن-ءبىر فاكتور. سوندىقتان كوشتەن ىركىلمەي دەربەس باسپانا الامىن دەسەڭىز, يپوتەكالىق نەسيەنى وتەي الاتىن كىرىسكە جەتۋدى كوزدەۋدەن باسقا امال جوق. ءارى مەملەكەت ۇسىنعان مۇمكىندىكتەردى قالت جىبەرمەگەن ابزال. ماسەلەن, 2025 جىلعا دەيىن بەرىلەتىن جەڭىلدەتىلگەن «نۇرلى جەر» يپوتەكالىق باعدارلاماسى. ەرەكشەلىگى سول, باعدارلامادا اكىمدىك كەزەگىندە تۇرعاندارعا باسىمدىق قويىلادى. نەسيە مولشەرلەمەسى – 5, باستاپقى جارنا – ءۇي باعاسىنىڭ 20 پايىزى.