ەل الدىنداعى باستى مىندەت – تابىستى قايتا ءبولۋ كەرەكتىگى كەيىنگى جىلدارى اشىق ايتىلىپ, باسىم باعىتتاردىڭ بىرىنە اينالدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ وسىعان دەيىن بۇل ماسەلەنى بىرنەشە رەت ايتتى. جۋىردا «Egemen Qazaqstan» گازەتىندەگى سۇحباتىندا ايتىلعان ۇسىنىستاردىڭ وزەگى دە وسى بولدى.
بۇل جولعى سۇحباتتا ءبىراز ساۋالدىڭ جاۋابى اشىق ايتىلدى. بۇل ءۇردىس سۇحبات بەرۋدى ەسەپ بەرۋمەن شاتاستىرىپ الاتىن كەيبىر شەنەۋنىكتەرگە ساباق بولادى دەپ ۇمىتتەنەمىن. تەك مەملەكەت باسشىسى ەمەس, ۇكىمەتتىڭ كەز كەلگەن بلوگىن باسقارىپ وتىرعان تۇلعالاردىڭ باسپاسوزگە شىعۋى سول سالانىڭ جاي-كۇيىنەن حابار بەرەتىن جاعدايعا جەتكىزۋىمىز كەرەك.
مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ايتىلعان ۇسىنىستاردىڭ كەم دەگەندە 10 پايىزى ورىندالسا, ەكونوميكالىق كورسەتكىشىمىز قازىرگى دەڭگەيدە بولماس ەدى. مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ايتىلعان ۇسىنىستار الدىن الا ساراپتامالىق كەڭەستەن وتپەيتىنى, باسقاشا ايتقاندا حالىققا بەرىلگەن ۋادەنى ورىنداۋعا ەكونوميكالىق مۇمكىندىگىمىز كوتەرە مە دەگەن ماسەلە الدىن الا زەردەلەنبەيتىنى ايتىلعان ۇسىنىستاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا كەدەرگى بولىپ كەلگەن ەدى. كەيىنگى بىرەر جىلدا بۇل باعىتتا ءبىراز ىلگەرىلەۋشىلىك بار. حالىقتىڭ تالابىمەن ساناسۋ قاجەتتىگى بيلىك وكىلدەرىنە شىندىقتى اينالىپ وتەتىن جولدى جاۋىپ تاستادى. سىرت كوزگە بىردەن بايقالا قويماسا دا وڭ وزگەرىستەر بار.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قىركۇيەكتەگى كەزەكتى جولداۋىندا ەل ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى بويىنشا كورسەتكىشتەر وسكەنىن, بىلتىر قازاقستاننىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 104 تريلليون تەڭگە بولعانىن ايتتى. 28 ميلليارد دوللار تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسياسى تارتىلعانى دا – رەكوردتىق كورسەتكىش.
ءبىر قاراعاندا كورسەتكىش كوڭىل قۋانتادى. ەل ەكونوميكاسىنىڭ نىعايعانى, ۇدايى تۇراقتى ءوسىم كورسەتكەنى جاقسى. دەگەنمەن, بۇل جاڭالىققا كەرەعار مالىمەتتەر دە بار. مىسالى, وتكەن ايدا ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ جاريالاعان زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا, بيىلعى ەكىنشى توقساندا ەلدەگى كەدەيشىلىك دەڭگەيى 5,1% كولەمىندە بەلگىلەنگەن. بۇل كورسەتكىش ءبىرىنشى توقساندا 4,8%-دى قۇراعان ەدى. سونداي-اق «Ranking.kz» مالىمەتىنشە, ەلىمىزدە ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن تومەن تابىس تاباتىن 177,8 مىڭ ءۇي شارۋاشىلىعى بار, بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 9,4%-عا ارتىق. باسقاشا ايتقاندا, ەل ەكونوميكاسى وسكەنىمەن, حالىق كەدەيلەنىپ جاتىر.
وسىدان كەلىپ قوعام مەن بيلىك اراسىنداعى سەنىمگە سەلكەۋ تۇسەدى. سەبەبى, 2022 جىلى ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى جاريالاعان زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا, بيىلعى جىلدىڭ ەكىنشى توقساندا ەلدەگى كەدەيشىلىك دەڭگەيى – 5,1%. بۇل كورسەتكىش ءبىرىنشى توقساندا 4,8%-دى قۇراعان ەدى. دەمەك, ءبىزدىڭ ەلدە ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن تومەن تابىس تاباتىن 177,8 مىڭ وتباسى بار. بۇل – 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 9,4%-عا ارتىق. وسى ماسەلەنى مەملەكەت باسشىسى دا ءجيى ايتادى. بۇل – مەملەكەتىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە تونگەن ۇلكەن قاتەر. مۇنىڭ ءبارى قوعامنىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك, ارتىنان ساياسي جاعىنان قاق بولىنۋىنە اكەلىپ سوقتىرۋى مۇمكىن. باسقاشا ايتقاندا, ەلدەگى باي مەن كەدەيدىڭ اراسى كوز الدىمىزدا الشاقتاپ بارادى.
جالپى, قابىلدانعان ماكروەكونوميكالىق مەجەنىڭ ورىندالۋىن جۇمىس ورىندارى, قولايلى تۇتىنۋشىلىق ينفلياتسيا, تابىستى ءادىل ءبولۋ, ەكونوميكالىق ءوسۋ دەڭگەيى ءتارىزدى فاكتورلار قامتاماسىز ەتەدى. ءبىزدىڭ ۇلتتىق ەكونوميكامىزدىڭ دەڭگەيىنىڭ قانداي ەكەنى بارىمىزگە تۇسىنىكتى. ال ەكونوميكاداعى السىزدىك سوزىلمالى جۇمىسسىزدىق سيندرومىن قالىپتاستىرادى. بۇل – كەز كەلگەن قوعام ءۇشىن تراگەديا. ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىمىزدى ەكونوميكانىڭ, ورتاشا جالاقىنىڭ وسۋىمەن ەمەس, ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيى مەن تۇتىنۋ بيۋدجەتىمەن, الەۋمەتتىك ينفراسترۋكتۋرانىڭ دامۋى ءتارىزدى فاكتورلارمەن باعالاۋ كەرەك.
قازىر بىزدە نارىق زاڭىنا مۇلدەم قايشى قۇبىلىستار ءجيى بايقالادى. ءىجو ءوسىم بەرە باستادى. بىراق حالىقتىڭ تولەم قابىلەتى تىم تومەن. حالىقتىڭ نەسيەگە ءومىر ءسۇرۋى دە قالىپتى قۇبىلىسقا اينالدى.
كەيىنگى ونجىلدىقتاردا الەمنىڭ بارلىق ەلىندە دەرلىك تابىس تەڭسىزدىگى ءوستى. بىراق ءارتۇرلى قارقىنمەن. مىسالى, تاياۋ شىعىستا ەڭ جوعارى تابىسى بار حالىقتىڭ 10%-ى ۇلتتىق تابىستىڭ 61%-ىن يەمدەنگەن. قىتايدا – 41%, رەسەيدە – 46%, اقش-تا – 47%. ەڭ تومەنگى تەڭسىزدىك دەڭگەيى ەۋروپادا تىركەلگەن – 37%. ال KPMG دەرەگىنشە, قازاقستان بايلىعىنىڭ تەڭ جارتىسىن بار-جوعى 162 ادام (ەل ازاماتتارىنىڭ 0,001 پايىزى) يەلىك ەتەتىنىن ەسكەرسەك, كەدەيلىك دەڭگەيىنەن كوش باستاپ تۇرعانىمىز انىق.
تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەۋ ارقىلى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا باعا بەرۋگە بولمايدى, مۇنداي قۇبىلىستىڭ قارجىلىق داعدارىستارعا اكەلەتىنى بارلىق سانالى ادامعا تۇسىنىكتى بولۋى كەرەك. بۇل جەردە ماسەلە تەك بانكتەردىڭ تابەتىنە بايلانىستى ەمەس, ماسەلە تابىس تەڭسىزدىگىنىڭ قۇرساۋىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىمىزدا. تابىستى تەڭ بولۋدەگى تەڭسىزدىك تەك كەدەيلىكتىڭ ەمەس, نارىققا قاجەتتى مامانداردىڭ ەلدەن سىرتتاپ كەتۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن تەتىككە اينالىپ كەتتى.
مەن اقىلعا قونىمدى ليبەراليزمدى ۇستانامىن جانە كەز كەلگەن ەكونوميكالىق ماقساتتارعا قول جەتكىزۋدى ەشبىر باعامەن ەمەس, ساقتىقپەن جۇرگىزۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. باسقاشا ايتقاندا, وتكەننىڭ قاتەلىگىنەن ساباق الماي, العا جىلجۋ مۇمكىن ەمەس.
ەدۋارد پولەتاەۆ,
ساياساتتانۋشى