«تۋرا ءسوزىن ايتا الماي...»

مەيلى, اركىم ءوز پىكىرىنە يە. عاريفوللا ەسىمدى شامداندىرعان – «پيفاگور» دا, بەنەكە دە, جالپى باتىس تا, ءتىپتى ءوزى 25 جىل دياماتتان ءدارىس وقىعان ماتەريا­ليزم دە, جالپى ابايتانۋ تاعدىرى دا ەمەس, اتالعان ماقالاداعى مىنا پىكىر: «ابايتانۋ ءىلىمى پايدا بولعاننان بەرگى ءجۇز پالەنباي جىل بولعانىنا, اباي­دىڭ تەك قانا فيلوسوفيالىق-پسيحولوگيا­لىق كوزقاراسىنا قاتىستى وتىزدان استام دوكتورلىق جانە كانديداتتىق ديس­­سەر­تاتسيا قورعالعانىنا قاراماس­­تان, (بۇلاردا فيلوسوفتاردىڭ, سونىڭ ىشىن­­دە ع.ەسىمنىڭ دە اتى-ءجونى, ەڭبەگى كور­سە­تى­لەدى. – اۆت.), ولاردىڭ بىردە-بى­رەۋى اباي انىقتاپ تۇرىپ اتاپ وتكەن «جان­ قۋاتىن»: «پودۆيجنوي ەلەمەنت», «سيلا پري­تياگاتەلنايا ودنورودنوگو», «ۆپەچات­لي­تەلنوست سەردتسا» دەپ ۇشكە بولگەن انىق­تامانى كىم جازعانىن, اباي بۇل تۇيىن­سوزدەردى قايدان العانىن, وندا نە ايتىل­عانىن كورسەتىپ بەرە الماعان. زادى, في­لوسوف عالىمدار دايەكسىز سوز­دەن دار­مەنى تاۋسىلىپ, شاراسىزدىعىن مو­يىن­داعان سياقتى... بۇل ءۇش تەرميننىڭ-ءتۇيىن­سوزدىڭ توركىنىن تاپپاستان, وندا اباي­دىڭ فيلوسوفيالىق, پسيحولوگيا­لىق كوز­­قاراسى تۋرالى قانداي پىكىر تال­داۋى بو­لۋى مۇمكىن؟ فيلوسوفتار­دىڭ ءبىراۋىز­دان «اباي – فيلوسوف ەمەس, يسلا­ميست, جاي ويشىل» دەپ قىسقا قايىرا سال­عا­نى­نا ءبىز دە تۇسىنبەي كەلىپ ەدىك. «تۇگەل ءسوز­دىڭ توركىنىن بىلمەي», قا­­لاي دوك­­تورلىق, كانديداتتىق ديسسەرتا­تسيا قور­عاپ, وقۋلىق جازىپ, اكادەميك اتا­نىپ, مەم­لەكەتتىك سىيلىق الۋعا بولادى؟..».

بۇگىن ءبىز وسى پىكىردى قايتالاپ ايتۋعا بارمىز. سەبەبى ونىڭ نەگىزى – شىندىق. فيلوسوفيا مەن پسيحولوگيا ىلىمىنەن 30-عا جۋىق كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان فيلوسوفتارعا ابايدىڭ «جان قۋاتى» تۋرالى ناقتى كورسەتىپ بەرگەن فيلوسوفيالىق ءۇش ۇعىم-تەرميندى كىم, قاشان, قاي ەڭبەگىندە, قانداي پا­يىم­مەن ايتقانى بەيمالىم ەدى. ع.ەسىم­نىڭ ءوزى: «اباي جان قۋاتىنىڭ ءۇش ەلەمەن­تىن ايتقان. ءسىرا, ونىڭ وقىعان كىتابى ورىس تىلىندە بولسا كەرەك, سوندىقتان ول ءۇش ەلەمەنتتى بىلايشا اتاعان: «پود­ۆيجنوي ەلەمەنت» – تەز ۇعىنۋ دەگەن ءسوز; «سيلا پريتياگاتەلنايا ودنورودنوگو» – ۇقساس نارسەلەردىڭ ءبىر-بىرىنە تارتىلۋى; «ۆپەچاتليتەلنوست سەردتسا» – مۇندا ءتورت نارسەگە مۇقيات بولۋ كەرەك, ولار – ماقتانشاقتىق, پايداكۇنەم­دىك, جەڭىلدىك, سالعىرتتىق. بۇلاردان جۇ­رەك تازا بولعاندا, ءار نارسەنىڭ ساۋلەسى جۇرەكتىڭ ايناسىنداي انىق راۋشان بولىپ تۇسەدى. ولاي بولماعاندا...» دەپ (اباي تۋرالى فيلوسوفيالىق تراكتات. الماتى: قازاق ۋنيۆەرسيتەتى, 2004. – 192 ب.), بۇل تەرميندى ورىسشا وقىعان كىتاپتان العانىن ءداپ باسىپ, ءارى قاراي اقىننىڭ ايتقانىن ۇزىن-سونار بايانداپ بەرەدى.

عىلىم مەن عالىمنىڭ مىندەتى وسى ما؟ ال ءبىز, ءپالساپاشى ايتقانداي, «فيلوسوفيا ىلىمىنەن ساۋاتسىز» بولساق تا, ابايدىڭ فيلوسوفيالىق كوزقاراسىنان ارنايى كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان ءبىر قاۋىم فيلوسوف-عالىم تابا الماعان, دۇرىسى قارى­مى جەتپەگەن وسى ءۇش ۇعىمدى اباي كىم­نەن جانە قاي ەڭبەگىنەن العانىن, ءوزارا وي ساباقتاستىعىن, ياعني اقىن ىزدەنىپ, تاپقان وي ءورىسىن انىقتاپ, جۇرتشىلىق­قا قۋانا جەتكىزىپ وتىرمىز. سول ءۇشىن ادەپتى, ساۋاتتى ءبىلىم يەسى جالعان نا­مىس­تانباي, ىشتارلىق تانىتپاي, «اباي­دىڭ جان قۋاتى تۋرالى فيلوسوفيالىق كوزقاراسىن ەندى سالىستىرا تالداۋدىڭ رەتى كەلدى. بۇل بۇرىن ءبىزدىڭ كوزىمىزگە تۇسپەگەن دەرەك كوزى ەدى. ەندى بەنەكە­نىڭ وسى ەڭبەگىن قاپەرگە الامىز» دەپ, وتاندىق فيلوسوفتارعا قاراتا ايتىل­عان پىكىرگە وكپەسى بار ەكەنىنە ەمەۋرىن تانىتسا, ەشقانداي ءزىلسىز, تۇسىنىستىك­پەن قابىلدار ەدىك. بۇل جەردە ءوزى ءومىر بويى سۋ ىشكەن باتىس فيلوسوفياسىن تەرىستەۋدىڭ, عىلىمدى اللانىڭ ءبىر اتى رەتىندە تانىعان ابايدى «فيلوسوفيانى مويىندامادى» دەپ جاڭساق پا­يىمداۋدىڭ قاجەتى جوق.

سونىمەن, سىنشىمىز تاقىرىپقا قاتىستى «تۋرا ءسوزىن ايتا الماعان» (اباي). ايتپەسە, نەمىس عالىمى ە.بەنە­كەنىڭ ابايعا جاقسىلىعىنان باسقا زيا­نى تيگەن جوق. اباي مەن بەنەكەنىڭ وي ساباقتاستىعى, عاريفوللا مىرزا قالاي ما, قالاماي ما, قالايدا زەرتتەلەتىنى كامىل. ءبىز وسى ماقالامىزدا عىلىمي دىتتەگەن ماقساتىمىزدى ورىنداپ, وقىر­مانعا جەتكىزدىك. ىزدەنىسكە, وي-پايىمعا شەك قويىلمايدى. ءدىني ۇستانىم مەن قۇندىلىق تۋرالى كوزقاراسىمىزعا كەل­سەك, ول جاعىن ەڭبەگىمىزبەن تانىس جۇرت­شىلىق جاقسى بىلسە كەرەك.

تۇرسىن جۇرتباي,

سۇلتان ىبىراي