سەگىز ءسۇت فەرماسى بار اۋدان

بۇل اۋداندا باسقا جەتىستىكتەرىمەن قاتار ءىرىلى-ۋاقتى 8 تاۋارلى-ءسۇت فەرماسى بار. اۋدان بۋلاەۆ اتىمەن 1932 جىلى قۇرىلىپ, ارتىنان ونىڭ اۋماعىنان 1944 جىلى – كونيۋحوۆسكي, 1967 جىلى ۆوزۆىشەن اۋداندارى ءبولىنىپ شىققان. الايدا 1963 جىلى كونيۋحوۆسكي, 1997 جىلى ۆوزۆىشەن اۋداندارى تاراتىلىپ, قايتادان بۋلاەۆ اۋدانىنا قوسىلدى. 2000 جىلى اۋدانعا وسى ءوڭىردىڭ تۋماسى, الاش اقىنى ماعجان جۇماباەۆتىڭ ەسىمى بەرىلدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا سولتۇستىككە 10 اكىم تاعايىندالعان ەدى, سونىڭ ەكەۋى عانا جەرگىلىكتى كادرلار بولسا, سول ەكەۋى دە وسى م.جۇماباەۆ اۋدانىنىڭ تۋمالارى. ماعجان وڭىرىنەن تۇلەپ ۇشقان سول كادرلاردىڭ ءبىرى – ايداربەك ساپاروۆ قازىر اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى. اۋدان حالقىنىڭ سانى – 30 مىڭداي, سونىڭ 30 پا­يىزدايى – قازاقتار.

اۋداننىڭ ەكونوميكالىق دامۋ قار­قىنى جوعارى, بيىلعى 11 ايدا بيۋدجەت 109,3 پايىزعا ورىندالعان. اۋدان بويىن­شا 2023 جىلعى ورتاشا اي­لىق جالاقى 247 مىڭ تەڭگە كولە­مىندە. ەكونوميكانىڭ نەگىزگى دراي­ۆەرى سانالاتىن اۋىل شا­رۋا­شىلىعى ءونىمىنىڭ جال­پى كولەمى – 69 ملرد تەڭگە, بىل­تىرعىمەن سالىستىرعاندا – 90,2 پا­يىز. اۋدان اكىمى قايرات وما­روۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جىل اياعىندا كۇتىلەتىن كولەم – 93,3 ملرد تەڭگە.

«بيىل ءبىز 448 مىڭ گا القاپقا ەگىن ەكتىك, ونىڭ ىشىندە 326 مىڭ گا – ءداندى داقىلدار, 89 مىڭ گا – مايلى داقىلدار, 32 مىڭ گا القاپقا جەمشوپ ءوسىرىپ شى­عار­دىق. قولايسىز اۋا رايىنا قارا­ماستان ءداندى داقىلداردىڭ ونىمدىلىگى 12,7 تس/گا بولىپ, جالپى جينالۋى 415 مىڭ توننانى قۇرادى, مايلى داقىلدار بويىن­شا ونىمدىلىك 4,5 تس/گا, جالپى جينالۋى 40,5 مىڭ توننا بولدى», دەيدى ول.

اۋداندا مال باسىنىڭ ءوسۋى مەن ساقتالۋى دا جاقسى قارقىندا. بيىل قارا مال سانى – 37 مىڭعا, جىلقى سانى – 12 مىڭعا, قوي سانى 3 مىڭعا جەتكەن. مۇنىڭ ۇستىنە 287 مىڭ باس قۇس وسىرىلەدى. جوعارىدا ايتىلعانداي, مۇندا 8 تاۋارلى-ءسۇت فەرماسى بار, سونىڭ ىشىن­دە «نوعايباي», «قىزىلجار متس», «نۇرسەن اگرو», «ۇلگىلى», «پولۋدەن» جشس فەرمالارى اسا ىرىلەرگە جاتادى. بيىلعى 10 ايدا 10 مىڭ تونناداي ءسۇت ساۋىلعان. ال الىنعان ونىمدەر كولەمى – بىلتىرعىدان 45%-عا جوعارى. كەلەسى جىلى «سوۆەت» اۋىلىندا 1 200 تۇياققا شاقتالعان تاعى ءبىر تاۋارلى-ءسۇت فەرماسىن اشۋ جوس­پارلانىپ وتىر.

اۋدان ينفراقۇرىلىمىن دا­­مىتۋعا جەكەمەنشىك شارۋا­شى­لىقتار دا ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ كە­لەدى. مىسالى, «چيستوۆ» جشس ءوز قارا­جاتىنا كەنت ىشىندەگى جولداردى جاسادى. ەندى مادەنيەت ءۇيىن جوندەپ جاتىر. «نوعايباي» جشس اۋىلىنا دەمالىس ورتالىعىن تۇرعىزدى, كەنت ىشىندەگى جولداردى جوندەدى, جارىق تارتتى, ءوز جۇ­مىسكەرلەرىنە ۇيلەر, دۇكەن جانە قوعامدىق مونشا سالىپ بەردى.

ونەركاسىپ سالاسىنىڭ ونىمدەرى بىلتىرعىمەن سالىستىرعاندا 105 پايىزعا ارتتى. جىلدىڭ اياعىندا بارلىعى 6,3 ملرد تەڭگەنىڭ ءونىمى الىنادى دەپ كۇتىلەدى. ونەركاسىپ سالاسى كاسىپورىندارىنىڭ اراسىندا ءسۇت ونىمدەرىنىڭ 13 ءتۇرىن شىعاراتىن «پالچيك» ماي زاۋىتى, ەشكىنىڭ سىرى مەن ىرىمشىگىن, قۇرت ماي جانە قايماق ءوندىرىپ, ونى پەتروپاۆل قالاسى نارىعىنا شىعاراتىن «تاماشا-2050» جشس بار.

اۋدان اۋماعىندا جول ۇزىن­دىعى – 700 كم. بيىلعى جىلى اۆتوموبيل جولدارىن جوندەۋگە 3,6 ملرد تەڭگە ءبولىندى. سونىڭ ىشىندە «بۋلاەۆ-چيستوە» رەسپۋب­ليكالىق جول ۋچاسكەسىنىڭ 12 شاقىرىمى جوندەلدى. ال كەلەسى جىلى بۇل جۇمىستار «قاراقوعا» وتكىزۋ پۋنكتىنە دەيىن جالعاسادى, بۇل تاعى 12 شاقىرىمعا جۋىق. وبلىس­تىق ماڭىزى بار جولدار ارا­سىنان «قاراقوعا-نادەجكا» جانە «بۋلاەۆ-سوۆەت» جولدارى جوندەلگەن. اۋىلدارعا كىرەبەرىس جولداردى جوندەۋگە بيۋدجەتتەن 1,4 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, بايتەرەك, گانكين, نوۆوترويتسك, پولتاۆكا, سارىتومار اۋىلدارىنىڭ جولدارى جوندەلىپ, بۋلاەۆ قالا­سىنىڭ اينالما جولى سالىنعان.

كەنت ىشىندەگى جولداردى جون­دەۋگە 1,2 ملرد تەڭگە بولىنگەن. وعان جاستار, بايتەرەك, لەبيا­جە, قاراعاندى, سۋلىشوق, نوۆو­ترويتسك, نادەجكا, ۇزىنكول, ۆوز­ۆىشەن, قاراقوعا, تامان اۋىل­دارىنىڭ جانە بۋلاەۆ قالا­سىندا ورتاشا جانە اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارى جۇر­گىزىلدى. جالپى, 2023 جىلى اۋدان بويىنشا جاقسى جانە قاناعات­تانار­لىق جاع­­­دايداعى اۆتوموبيل جول­دارى­­نىڭ ۇلەسى 78 پايىزعا جەتتى.

تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى بويىنشا بيىل 9,1 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. 3 قاباتتى 45 پاتەرلى نەسيە ءۇيىنىڭ قۇرىلىسى جىل اياعىنا دەيىن اياقتالماق. بۇل «وتباسى بانك» باعدارلاماسى, تۇرعىن ءۇي قۇنى 1 شارشى مەتر ءۇشىن 160 مىڭ تەڭگەدەن اسپايدى.

بۇگىنگى تاڭدا اۋىلداردىڭ 99 پا­يىزى تازا اۋىز سۋمەن جاب­دىق­تالۋدىڭ ورتالىق­تاندى­رىل­عان جۇيەلەرىن پايدالانادى. 2023 جىلى سۋمەن جابدىقتاۋ جۇ­مىس­تارىنا 2,3 ملرد تەڭگە بو­لىنگەن. وسى جىلى سۋمەن جاب­دىقتاۋ نىساندارىن سالۋ جانە جاڭ­عىرتۋمەن پيسارەۆ, جاستار, مولو­دوگۆاردەيسك, الەك­ساندروۆ, نوۆوترويتسك سياقتى 8 ەلدى مەكەن قامتىلعان. ال تامان, وكتيابر, قارا­عاندى اۋىلدارىنداعى جوبالار كەلەسى جىلى اياقتالادى. جەر­گىلىكتى بيۋدجەتتەن 15 ەلدى مە­كەن­دى سۋمەن جابدىقتايتىن جون­دەۋ جۇمىستارىنا 168 ملن تەڭگە بولىنگەن.

بۇگىنگى تاڭدا 26 اۋىل تولىق جا­رىقتاندىرىلعان. جىل بويى اۋىل­داردى ەلەكترمەن جابدىقتاۋ جانە كوشەلەردى جارىقتاندىرۋعا اۋداندىق بيۋدجەتتەن 57 ملن تەڭگە ءبولىنىپ, جارىقتاندىرۋ جۇ­مىس­تارى 25 ەلدى مەكەندە جۇر­گىزىلگەن.

بيىلعى 18-22 قاراشا كۇندەرى اۋا رايىنىڭ توتەنشە اپاتىنىڭ سالدارىنان 63 ەلدى مەكەن ەكى كۇن بويى ەلەكتر قۋاتىنسىز قالدى. اپاتتى جويۋعا وبلىس باسشى­لى­عىنىڭ تىكەلەي پارمەنى بولىپ, گەنە­راتورلاردىڭ كۇشىمەن الەۋ­مەتتىك نىسانداردا جارىق ۇزىلگەن جوق. قازىر جاعداي تولىق دۇرىستالدى.

بيىل اۋداندا بارلىعى 1 523 ادام جۇمىسقا ورنالاستىرىلعان, سونىڭ ىشىندە 658 ادام جاڭا اشىلعان تۇراقتى جۇمىس ورىندارىنا تۇرعىزىلدى. الەۋمەتتىك-ءالسىز توپتاردى قولداۋعا 30 ملن تەڭگەنىڭ 28 گرانتى بەرىلدى. سو­نىڭ ىشىندە ەلەنا اگوفونوۆا وزىنە بەرىلگەن 1,3 ملن تەڭگەگە بۋ­لاەۆ قالاسىنىڭ شەتكەرى اۋدانىندا شاشتاراز اشتى.

ماعجان اۋدانىنىڭ مەكتەپ­تەرىندە 4,5 مىڭ وقۋشى بار. ولارعا ساباق بەرەتىن جانە قىز­مەت كورسەتەتىن ءبىر مىڭنان ارتىق قىز­­مەتكەر ەڭبەك ەتەدى. بيىل 390 ملن تەڭگەگە بۋلاەۆ قا­­لاسىنداعى №2, سونداي-اق سو­ۆەت, ۇزىنكول, مەدۆەجە, وك­تيابر ورتا مەكتەپتەرىن كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى اياقتالدى. ال سارتومار, باتىر بايان, بە­نياش مەكتەرىنە 55 ملن تەڭگەگە اعىم­داعى جوندەۋلەر جۇرگىزىلدى.

بيىل اۋدان اتى بەرىلگەن ۇل­تىمىزدىڭ اقيىق اقىنى ماع­جان جۇماباەۆتىڭ 130 جىلدىعى تۋعان جەرىندە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە اتالىپ ءوتتى. سار­تو­ماردا بولعان ءتۇرلى مادەني شا­راعا رەسپۋبليكامىزدىڭ ادەبيەتسۇيەر قاۋىمىمەن قاتار الىس-جاقىن شەتەلدەردەن دە عا­لىمدار, اقىن-جازۋشىلار كەلدى. ءسويتىپ, ماعجان ەسىمى حالىقتىڭ جۇرەگىندە جاڭا ەكپىنمەن جاڭعىردى.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى,

م.جۇماباەۆ اۋدانى