عۇلامانىڭ عالامدىق جولى

ەڭبەكتە مۇحاممەد حاي­دار ءدۋلاتيدىڭ (1499-1551) مۇراسى تاريحي-في­لولوگيالىق, تانىمدىق-فيلوسوفيالىق باعىتتا تۇڭعىش رەت جۇيەلەنىپ زەرتتەلىنگەن. تۇلعا مەملەكەت قايراتكەرى, قولباسشى, جازۋشى, سۋرەتشى, عۇلاما دەڭگەيىنە قالاي جەتكەنى زەردەلەنگەن. شىندىعىندا, مۇحاممەد حايدار – جان-جاقتى ەنتسيكلوپەديست. ونىڭ كلاسسيكالىق «تاريح-ي راشيدي» اتتى ەڭبەگىندە 40-تان استام عىلىم سالاسىنىڭ ماسەلەسى قوزعالعان. زەرت­تەۋشى م.قازىبەك بەيمالىم دەرەكتەر مەن تانىمدىق-تا­ريحي ماتەريالدار نەگى­زىندە ءبىرتۋار قايراتكەر عۇ­لا­مانىڭ ءومىرى مەن شى­عار­ماشىلىعىن قاتار قا­راستىرادى.

ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ۇلى جەڭىسى مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدى قازاق ەلىمەن قايتا قاۋىشتىردى. سوڭعى شيرەك عاسىردا قايراتكەر عۇلامانى ەلىمىز بەن الەمگە تانىتۋعا بايلانىستى ءتۇرلى شارالار ءوتتى. مۇراسى جاريالانىپ, كونفەرەنتسيالار ۇيىمداستىرىلدى. ەلىمىزدەگى ءىرى ۋنيۆەرسيتەت م.ح.دۋلاتي ەسىمىمەن اتالادى. سوناۋ ءۇندىستان جەرىندە وتكەن حالىقارالىق ءىس-شارالار اتقارىلدى. بۇل – شۇكىر دەۋ­گە لايىقتى شارالار.

مۇحاممەد حايدار ءدۋلا­تيدىڭ تاريحي ءرولى ەرەكشە. ەگەر ول دەر كەزىندە حات­تاماسا, موعولدار مەن مو­عول­ستانعا قاتىستى تاريحي وقيعالار مەن مالىمەت-دەرەكتەر ءىز-ءتۇسسىز جوعالىپ كەتەر ەدى. عۇلاما تاريحي مالىمەتتەردى كونەكوز قا­ريالاردان, ەل باسقارعان امىر­لەردەن, سەنىمدى كىسى­لەر­دەن العانى ءسوزسىز. ول مو­عولدار باستان كەشكەن تاريحي وقيعالاردى ەرىنبەي جيناۋمەن, جازۋمەن بولدى. م.ح.دۋلاتي مۇراسى – ءوز كەزەڭىنىڭ مىندەتتەرىنە عانا جاۋاپ بەرەتىن كەزەڭدىك دۇنيە ەمەس, زامانالار سىنىنان, داۋىرلەردىڭ تەزىنەن وتكەن ەسكىرمەس قازىنا.

زامانداستارىنىڭ جا­زۋىن­شا, مۇحاممەد حاي­دار – ادەبي دارىنى اي­شىقتى ءارى جازۋشى, ءارى اقىن. ونىڭ جازۋ ءستيلى, قا­لامگەرلىك قولتاڭباسى اب­دەن مويىنداعان. بۇگىنگى ادە­بيەتشىلەر «تاريح-ي را­شيدي» شىعارماسىن مەمۋار دەپ باعالايدى. بۇل رەتتە شىعىستانۋشى اكادەميك, مارقۇم ءا.دەربىسالى مەن پرو­فەسسور ن.كەلىمبەتوۆ, قازۇۋ پروفەسسورى ج.دا­دە­باەۆ پىكىرى ماڭىزدى. م.قا­زىبەك جانرىن «ادەبي-مە­مۋرالىق رومان» دەپ انىق­تاي­دى. زەرتتەۋشى «تا­­ريح-ي ءرا­شيديدىڭ» تو­عى­لىق تە­مىرگە, قاسىم حانعا, دوس مۇ­حام­مەد حانعا قا­تىستى تا­راۋ­لارىن كوركەم شىعارما ىس­پەتتەس دەپ باعا­لاپ, تاريحي تەگەۋرىنىن, ساياساتتانۋشىلىق سالماعىن, جاعرافيالىق اۋقى­مىن, فيلوسوفيالىق الەۋە­تىن مەيلىنشە اشا تۇسەدى.

اۆتور تاريحي تۇلعا تاع­دى­رىن حV-ءحVى عاسىردا­عى ءىرى ساياسي, مادەني وقيعا­لارمەن ساباقتاستىقتا قا­راس­تىرادى. مۇراسىنىڭ الەم­دىك ماڭىزىن بايىپتايدى.

عالىمدار مەن ءبىلىم الۋ­شىلارعا قالامگەر, زەرت­تەۋشى مۇحتار قازى­بەكتىڭ بۇل كىتابىنىڭ پايداسى مولىنان تيمەك.

جامبىل تىلەپوۆ,

مادەنيەتتانۋشى