ءسابيدى ساۋىقتىراتىن باعدارلاما

ازىرشە دامۋىندا اقاۋ باي­قالعان, الەۋمەتكە بەيىمدەلۋى قيىن سابيلەر اقتوبەدەگى «اسىل ميراس» ورتالىعىندا ءۇش اي تۇزەتىلىم ساباقتارىنان ءوتىپ ءجۇر. بىراق بۇل جەردە دارىگەردىڭ جولداماسى بولسا دا, كەزەك كۇتۋگە تۋرا كەلەدى. جالپى, ەلىمىزدە «اسىل ميراس» ورتالىعى 2018 جىلى بولات وتەمۇراتوۆ قورىنىڭ قول­داۋى­مەن اشىلىپ, ونىڭ وڭىر­لەر­دەگى بولىمشەلەرى 2021 جىل­دان باس­تاپ وبلىستىق ءبىلىم باس­قار­ما­لارىنا وتكىزىلدى. اقتوبە وب­لىس­تىق ءبىلىم باسقارماسى جا­نىن­دا كوممۋنالدىق مەكەمە­ رە­­تىندە جۇمىس ىستەپ جاتقان «اسىل ميراس» ورتالىعىندا ەكى جىل ىشىندە 1-18 جاس ارا­لى­عىن­داعى 308 بالا وڭالتۋ دارىس­تەرى­نەن ءوتتى. ورتالىق ماماندا­رى رەسەيلىك نەيروفيزيولوگ ا.سو­رو­­­كين, دەۆيد گەففەن مەديتسينا مەكتەبى پسيحياترلارىنىڭ ادىس­تەمەلەرىن, بالانىڭ سويلەۋ ءتىلىن قالىپتاستىرۋدا دجەيمس پار­تينگتون باعدارلاماسىن, ەرتە قول­داۋ بويىنشا س.رودجەرس, دج. دوۋسون, دج. ۆيسماردىڭ تاجى­ري­بەلەرىن باسشىلىققا الادى.

«دارىگەرلەردىڭ جولداماسى­مەن كەلگەن بالاعا ءۇش اي بويى ءۇزى­لىسسىز پەداگوگيكالىق تۇزەتىلىم جۇ­مىستارى جۇرگىزىلەدى. ياعني بالا اپتاسىنا ءۇش رەت ءبىر ساعات­تان ءدارىس الادى. بىلتىر دامۋىندا تەجەۋى بار 293 بالا­مەن, بيىل جارتىجىلدىقتا 176 بالامەن جۇمىس ىستەدىك. ماماندارىمىزدىڭ تياناقتى جۇمىسىنىڭ ارقاسىندا 12 بالادان اۋتيزم دياگنوزى الىنىپ تاس­تال­دى. دامۋىندا تەجەۋى بار بالالار ءۇشىن «دەنۆەردىڭ ەرتە توپتىق ارا­لاسۋ ۇلگىسى» نۇسقاۋلىعى ءتيىمدى. بىلايشا ايتقاندا, ءسابي دامۋىن­داعى وزگەرىستى اتا-انالارى ەرتە بايقاپ كوررەكتسيالىق كومەككە جۇگىنسە, جاقسى ناتيجەگە تەز قول جەتكىزەدى. بىزدەگى «ەرتە قولداۋ» باعدارلاماسىنان وتكەن 3-7 جاستاعى بالالار كادىمگى بالا­­باق­­شالار مەن مەكتەپتەرگە قابىل­­داندى. بىراق ءبىراز ۋاقىت كور­­رەك­تسيالىق تۇزەتىلىمگە كەلىپ جۇرەدى. اۋتيستىك سپەكترى بۇزىل­عان, دامۋىندا تەجەلۋى بايقالعان ءار بالانىڭ, ءار انانىڭ وزىندىك سەبەبى بار. دەگەنمەن اتا-انا مەن ماماندار بىرلەسە ارەكەت ەت­كەن­دە بالانى قالىپتى ورتاعا قاي­تا­رامىز. ارنايى دارىستەر وسى بالالاردىڭ اتا-انالارىنا دا جۇر­گىزىلەدى. ولار ورتالىقتا ۇي­رەن­گەندەرىن ۇيدە قايتا­لاي­دى», دەيدى «اسىل ميراس» ورتا­لى­عى­نىڭ ديرەكتورى ايگۇل يسپا­نوۆا.

ورتالىقتا ءتورت جاستاعى ءسابيىن ون بەسىنشى دارىسكە اكەلگەن انامەن سويلەستىك. ادامعا نازارى تۇس­پەيتىن, ەسىمىن اتاپ شاقىرسا جىلاپ قاشاتىن بالا بىرنەشە دارىس­تەن سوڭ قاتتى وزگەرگەن. ەندى ول ەسىمىن اتاپ شاقىرسا, بۇرىلىپ قارايدى, قويىلعان سۇراقتارعا «بار» نە «جوق» دەپ جاۋاپ بەرەدى. ءۇش جاستان اسقان الەكسەي دە اناسىمەن بىرگە ورتالىققا كەلىپ ءجۇر. اناسى ەكى جاسقا كەلگەن بالا­سىنىڭ بىردەن تۇيىقتالىپ, سوز­دىك قورىن جوعالتقانىن ايتادى. ەسىمىن اتاپ شاقىرسا, نازار اۋدار­مايتىن بولعان.

«سەگىز ايلىعىندا ەڭبەكتەپ, ءبىر جاسىندا اياعىن باسىپ, سوزدەردى ايتا باستاعان ۇلىمدى جوعال­تىپ العانداي بويىمدى قور­قىنىش بيلەپ, كىمنەن اقىل سۇرارىمدى بىلمەدىم. دارىگەر­لەر­دىڭ جولداماسىمەن «اسىل ميراس» ورتا­لى­عىنا كەلىپ, ءۇش اي وڭالتۋ كۋرس­­تارىنان وتكەن سوڭ بالامدى قايتا تاپقانداي بول­دىم. قازىر لەشكا ەسىمىن اتاپ شاقىرسا, جاۋاپ­ قا­تادى, تيا­ناق­تى جانە سابىرلى بولا ءتۇستى. وعان دەيىن ءبىر ورىندا وتىرمايتىن ەدى. بالامدى قا­لىپتى ومىر­گە قايتارعان ورتا­لىق­­تىڭ مۇعا­لىمدەرى نازگۇل مەن گاۋ­­ھارعا العى­سىم شەكسىز», دەيدى الەك­سەيدىڭ اناسى.

دەنى ساۋ بولىپ دۇنيەگە كەلىپ, جاسىنا ساي دامىپ كەلە جاتقان تاعى ءبىر ءبۇلدىرشىن ەكى جاسقا كەلگەندە تاماقتان باس تارتىپ, سابيلەرگە ارنالعان قوسپانى قايتا سۇراي باستايدى. اناسى العاشقىدا ونىسىن ەركەلىك رەتىندە قاراپ, اسا ءمان بەرمەيدى. كەزەكتى دارىگەرلىك تەكسەرىستەن وتۋگە كەلگەندە بالاعا اۋتيزم دياگنوزى قويىلادى. وڭالتۋ ساباقتارىنان وتۋگە «اسىل ميراس» ورتالىعىنا كەلگەندە ءبىرىن­شى كۇنى ءسابي كوزىن قولىمەن جاۋىپ, سۇراققا جاۋاپ قاتپايدى. وسى جەردەگى بالالاردىڭ ءبىرى ايقايلاسا, جىلاپ قالاتىن. ءۇش ايدان سوڭ بالانىڭ بويىندا ەرەكشە وزگەرىستەر پايدا بولعان. ول جىلاۋدى دوعاردى, قاجەت نارسەنى سۇق ساۋساعىمەن كورسەتىپ سۇراپ الدى, بالالارمەن ويناپ, ءسوزدى تولىق ايتپاسا دا, جاڭا دىبىستار شىعارعان. ساباق كەزىندە بالالارمەن قوسىلىپ ءان ايتقان.

«ۇيدە ميرون بەلسەندى بولا ءتۇستى. ۇيىقتاۋعا جاتامىز دەسەم, تەرەزە پەردەسىن ءوزى جا­ۋىپ, جارىقتى ءسوندىرىپ, توسەگىنە بارىپ جاتادى. مۋلتفيلم كورگىسى كەلسە, ءپۋلتتى ماعان الىپ كەلەدى. كىشكەنتاي ويىن­شىق­تاردى ءوزى قۇراستىرادى. ارينە, الدىمىزدا كوپ جۇمىس تۇر. سوعان قاراماستان ءۇش ايدا كوپ جەتىستىكتەرگە جەتكەنىمىزدى ءتۇسىن­دىم. ءتورت جاستاعى بالامدى الەۋمەتكە بەيىمدەۋدە وسى ورتا­لىق ماماندارىنىڭ ەڭبەگى كۇشتى», دەيدى ميروننىڭ اناسى.

ءۇش جاستاعى ەرسۇلتاننىڭ اناسى دا تۇزەتىلىم ساباقتارىنىڭ پايداسى زور بولعانىن ايتادى. ءبىر جاسىندا ءجۇرىپ, جەكە سوزدەردى ايتا باستاعان ءبۇلدىرشىننىڭ ەكى جاسىندا تەجەلۋى بايقالعان. داۋىس­قا نازار اۋدارماي, وزى­نەن-ءوزى مازاسىزدانىپ جىلاي­ بەر­گەن. قوناققا بارعاندا ءبىر ورىندا وتىرماي, دالاعا شىعا­رىپ ويناتقاندا بالالاردان قاش­قان. اناسىنىڭ قاسىندا بار-جوعى ءبارىبىر ەكەن. ەكى جاس­تان اسقاندا پسيحولوگيالىق تەجەلۋى انىقتالىپ, وعان قوسا بويىندا اشۋ-ىزاسى بار دەگەن دارىگەرلىك قورىتىندىمەن «اسىل ميراس» ورتالىعىنا جىبەرىلگەن. ورىندىققا وتىرا المايتىن, «كەل, ءجۇر, تۇر» دەگەن سوزدەرگە ءمان بەرمەيتىن, ەسىمىن اتاپ شاقىرسا, ءۇنسىز قالاتىن بالا قازىر قاتتى وزگەرگەن. ۇشقالاقتىعى باسى­لىپ, سابىرلى بولا تۇسكەن, ويىن­شىق­تار­مەن ۇزاق وينايدى.

«الىستان كەلە جاتسام تاني­تىن بولدى. ۇيدە ءۇش جاس ەرەسەك اعا­سىمەن وينايدى. قاسىنان كە­تىپ بارا جاتسام, جىلايدى. قىس­قا­سى, ءۇش جاستاعى بالام قالىپتى ومىر­گە قايتىپ ورالدى», دەيدى ەرسۇل­تان­نىڭ اناسى.

اۋتيزم دياگنوزىمەن الەۋ­مەت­كە ەرتە بەيىمدەلۋ كۋرسىنان وتكەن بىرنەشە ءسابي وسىلاي­شا­ ءوز قاتارلاستارىن قۋىپ جەت­تى. ولار قازىر مەملەكەتتىك بالا­باق­شالارعا بارىپ ءجۇر.

جىل سايىن وڭىردە پسيحو­لو­گيا­لىق دامۋىندا كەمىستىگى بار بالا­لار كوبەيىپ كەلە جاتقانىن نازار­عا الساق, 900 مىڭعا جۋىق تۇرعىنى بار وبلىستا اۋتيزم دەر­تىنە شالدىققان سابيلەرگە ارنال­عان جالعىز تۇزەتىلىم ورتالىعى از­دىق ەتەتىنى انىق. ءسابي ءوز الەمىنە تىعى­لىپ قالسا, ونىڭ الەۋمەتتەن وگەي­لەنۋى ەرتە باس­تالادى. وسى كەزدە دامۋىندا تەجەلۋى بار دەگەن ۇكىم كەسىلەدى. سول ءۇشىن دە ەرەكشە بالالارمەن جۇمىس ىستەيتىن ورتالىقتار مەن بالاباقشالاردىڭ جۇمىسىن جاقسى جولعا قويۋ كەرەك. ويتكەنى ينكليۋزيۆتى ورتاداعى بالانىڭ قاجەتتىلىكتەرىن تۇسىنەتىن كاسىبي ماماندار عانا ءسابيدى تۇيىقتان الىپ شىعا الادى.

اقتوبە وبلىسى