ەلدىك نەگىزى

تاۋەلسىزدىك مەرەكەسى اياسىندا بۇگىنگى جۇرت ماقساتىن ءبىر بايىپتاپ الساق. پرەزيدەنت ق.ك.توقاەۆ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى باعدارلامالى ماقالاسىندا ەلدىكتىڭ الداعى مىندەتىن – «قۋاتتى ەلدىڭ يەسى جانە كەمەل حالىق بولۋ» دەپ ايقىنداپ, وسى باعدارداعى ءىس-شارالار جۇيەسىن – «ساياسي-ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جانە سانانى جاڭعىرتۋ ۇدەرىسىن جالعاستىرىپ, زامان تالابىنا بەيىمدەلگەن ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرۋدان» باستاۋدى ۇسىندى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەل قۋاتىن ارتتىرۋ مەن سانانى جاڭعىرتۋ جولىنداعى سايا­سي رەفورمالارى قوعامدىق قۇندىلىقتار جۇيە­سىن جاڭارتىپ, ازاماتتىق بەلسەندىلىك پەن جاۋاپ­كەرشىلىكتى سەرپىلتتى. قوعام مەن مەملەكەت اراسىنداعى سۇحباتتاستىق پەن ارىپتەستىك سەنىم جۇيەسىن قالىپتاستىرا باستادى. ەل دامۋىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنە قاتىستى تالقىلاۋلار مەن شەشىمدەردە جۇرتشىلىق پىكىرى ادىلەتتىك پەن پاراسات اياسىندا ەسكەرىلىپ كەلەدى. ۇلتتىق بىرە­گەيلىكتى ءتۇيسىنۋ, قابىلداۋ, قورىتۋ قوعام­نىڭ ۇيلەسىمىنە ىرگەتاس بولىپ قالاندى. ەڭ­بەك قۇندىلىعى مەن ادالدىق قاعيداتى وتكەن­نىڭ, بۇگىننىڭ, بولاشاقتىڭ ولشەمى رەتىندە ورنىقتى. بىزدىڭشە, بۇل – توقمەيىلسۋ ەمەس, الەم دامۋىنىڭ كۇردەلى كەزەڭدە قازاقستاننىڭ ءارى جاۋاپكەرشىلىگى, ءارى باتىل ءىس-قيمىلى.

ءبىز تاۋەلسىزدىكتى ساياسي-تانىمدىق ۇعىم, اتاۋلى كۇن, تاريحي قۇبىلىس رەتىندە ايتقاندا, 25 قازان – ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانى جاريالاعان رەسپۋبليكا كۇنىن تەمىرقازىق ەتىپ الامىز. وسى ءرامىزدى بەلەستىڭ قايتا جاندانىپ, ءوز تۇعىرىنا قونۋى – تاريحي ءھام ادامي ادىلەتتىلىكتىڭ كورىنىسى بولدى. باسقا-باسقا, مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن ۇلتىمىز ءۇشىن ادام قۇ­قى­نىڭ نەمەسە قاقىنىڭ ورنى بولەك. ونىڭ نەگىزىن – قادىر-قاسيەت پەن تەڭدىك ۇعىمى قۇرايدى. ادى­لەتتەن قاعىلىپ, قورلانعاندا حالىق دانالارى: «قارنىمنىڭ اشقانىنا ەمەس, قادىرىمنىڭ قاش­­قا­نىنا جىلايمىن» دەگەن. ال تەڭسىزدىككە «كەڭەس­­تى جەردە كەمدىك جوق, كەڭەسسىز جەردە تەڭ­­دىك جوق» دەپ ناقتى باعا بەرگەن. ءالى ەسىمىز­دە, 80-جىلدارى ىلۋدە ءبىر باتىل زيالى بۇۇ جارعى­سىنداعى «ۇلتتار تەڭدىگى جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ قاعيداتىن» العا تارتىپ, مىنبەردەن كىبىرتىكتەپ قانا سويلەگەنىن كورگەنبىز. وسى ويدى حاتقا ءتۇسىرىپ, پىكىرى ءۇشىن ازاپ شەككەن ءبىرلى-جارىم ازاماتتىڭ اۋىر تاعدىرى تاريحتا قاتتالعان.

ساياسي ەگەمەندىككە دەيىن, عاسىرلار بويى الەمنىڭ ورازدى ۇلتتارى سەكىلدى ءبىزدىڭ دە ەتنيكالىق سانامىزدا ەركىندىك, وزگەنى سىيلاۋ, كىسىنى الالاماۋ, توزىمدىلىك, ادىلدىك, جاۋاپكەر­شىلىك ت.ب. سەكىلدى جالپىازاتتىق ۇعىمىنىڭ باستى شارتتارى قالىپتاسىپ ورنىقتى. ءتىپتى سىننان ءوتتى دەسە دە بولادى.

دەموكراتيانىڭ جاھاندىق ۇستىن-تۇلعالارى ايتقان ء«تۋابىتتى ەركىن, تەڭ, تاۋەلسىز ادام ءوزىنىڭ كەلىسىمىنسىز بىرەۋگە باسىبايلى باعىنا المايدى» دەگەن دانالىق بارشا ەلگە باعىشتالعانى اقيقات. نەمەسە فرانتسيانىڭ ادىلەت, سوت عيماراتتارى قابىر­عاسىنداعى «ازاماتتىڭ جانە ەلدىڭ قۇقى – ەر­كىندىك, مەنشىككە قول تيگىزبەۋ, قاۋىپسىزدىك, ەزۋ­گە قارسىلىق» دەپ التىن ارىپپەن جازىلعان نا­قىل – ەگەمەندىكتىڭ اينىماس زاڭى. بۇل – اۋا جايى­لۋدىڭ شارتى ەمەس, ەۋروپا عۇلامالارى ايت­قان­داي, «ەركىندىك دەگەنىمىز – ءوز-ءوزىڭدى باسقارۋ».

ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى جۇرت كەمەل­دىگىمەن عانا ۇستاپ تۇراتىن ەلدىك پەن پارا­سات­تىڭ پارقىن ءبىراۋىز سوزگە سىيدىرىپتى: «ادامنىڭ وزىندە كامىلدىك بولماعان سوڭ, ىسىندە دە كامىلدىك جوق». مۇنى سارى ۋايىم دەمەي, كوزى اشىق, جاۋاپتى ازاماتتاردى قايراۋ دەگەن دۇرىس.

قازىر تاۋەلسىزدىك كۇنى – ەلىمىزدىڭ مەملەكەت­تىك مەرەكەسى. بۇل مەجە – قازاق حالقىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىندا ءرولى بار قاعاناتتار مەن مەملەكەتتىك بىرلەستىكتەردىڭ, حاندىقتار مەن امىرلىكتەردىڭ ەلدى جاۋدان قورعاۋ جولىنداعى شايقاستارىن, بودان كەزەڭدەگى ازاتتىق پەن تەڭدىك ءۇشىن كۇرەستەردى ەسكە الۋ كۇنى رەتىندە ورنىعارى ايقىن. ەندى ازاتتىق مەرەكەسىندە قوعامدى الالاماي, ۇيىستىرا تۇسەتىن تاعى ءبىر ماڭىزدى ادامشىلىق پارىز ۇمىتىلماسا. ول – حح عاسىردا ساياسي ساحناعا قانداي تۇسپەن شىقسا دا, قاي شەپتە جۇرسە دە, ەلىن, ۇلتىن ويلاعان, سول بۇرالاڭ جولدا مەرت بولعان تۇلعالاردى ەسكە الۋ.

ازاتتىق اسقاقتاعان كۇنى جانە ءبىر پايىمدى ورتاعا سالساق دەيمىز. الەمدە افريكانى ايتپاعاندا, قاعاناعى قارىق امەريكا, كانادا, نيدەرلاند, جاپونيا, قىتاي, كورەيا ت.ب. ەلدەر دە ءتۇرلى دەڭگەيدە ءوز تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەستى. سونىڭ قايسىسى بۇگىن مەملەكەت اتاۋى­­نىڭ الدىنا «تاۋەلسىز» دەپ جازىپ ءجۇر؟ ەندەشە, قارعىباۋدى قىزىقتاي بەرمەي, الىم­­ساق ەلىمىزدىڭ نىسپىسىنداعى ەركىن, ازات قالىپپەن بۇگىنىمىز بەن ەرتەڭىمىز ءۇشىن قام جەيىك. ماسەلەنى كەڭىرەك قاراساق, جاپوننىڭ ايگىلى مەيدزي كەزەڭى ءپاتۋاسىنداي, 550 جىلدىق (شارتتى) ەمەس, اكادەميك-انتروپولوگ ورازاق سماعۇل دالەلدەپ جۇرگەن 3-5 مىڭ جىلدىق اياسىندا ءرامىزدى تاريحتى, دەربەستىكتى نۇسقايتىن «مەملەكەتتىڭ نەگىزى قالانعان كۇن» تۋرالى ويلاۋ ماڭىزدىراق.