كەڭەستىك توتاليتارلىق جۇيەگە قارسى شىققان جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ ءبىر قاھارمانى شىمكەنتتە تۇرادى. اتى-ءجونى – ءسابيت يسابەك. جەلتوقسانشى ءوزىنىڭ باسىنان وتكەرگەن قيىندىقتارى تۋرالى اڭگىمە بارىسىندا بايانداپ بەردى.
جەلتوقسان كوتەرىلىسى الەۋمەتتىك, ساياسي تەڭسىزدىكتەن تۋىندادى. ەلدىڭ ءبىرىنشى باسشىسى قوناەۆتى ورنىنان الىپ تاستاۋى ونسىز دا ءپىسىپ تۇرعان جارانىڭ جارىلۋىنا تەك تۇرتكى بولدى دەپ باستادى اڭگىمەسىن اعامىز.
«اتام ىلگەرىدە ۇجىمشار توراعاسى بولعان. دومالاق ارىزدىڭ كەسىرىنەن ول كىسى قىزمەتىنەن بوساپ, مايدانعا الىنادى. ايتپەسە, ۇجىمشار توراعالارىن تىلدا قالدىراتىن. اكەمنىڭ اتىن باۋىرلارى كىشكەنتاي كەزىندە قىزىلشادان شەتىنەي بەرگەن سوڭ ىرىمداپ قالدىكوز دەپ قويىپتى. جاس ۋاعىندا ەڭبەكقور كىسى بولعان. بىراق ورىسشا بىلمەگەندىگىنىڭ كەسىرىنەن وقۋعا تۇسە المايدى. سودان بولار كەنجەسىنەن بولەك, 6 بالاسىنىڭ بارلىعىن دا ورىسشا وقىتتى. كەڭەس وداعىندا قازاق مەكتەبىندە وقىعان ازاماتتاردى ەكىنشى سورت رەتىندە قارايتىن. 10-سىنىپتى تامامداعان سوڭ, مەكتەپتە لابورانت بولىپ جۇمىس ىستەدىم, بەلسەندى بولدىم. ءسويتىپ, كەڭەس اسكەرىنە الىنىپ, بورىشىمدى باتىس ۋكراينادا وتەپ قايتتىم. اسكەردە دە ورتالىق ازيادان بارعان ازاماتتاردى ەكىنشى دەڭگەيلى ادام رەتىندە قابىلدايتىن. سول ءۇشىن اسكەردە تالايىمەن سوزگە كەلىپ, توبەلەستىك تە. مىنە, سول تۇستا مەنىڭ ويىم تۇبەگەيلى وزگەردى. بويىمدى نامىس بيلەدى. قالايدا جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇسۋ كەرەك دەپ شەشتىم. بىراق وقۋعا قۇجاتتارىمدى كەش تاپسىرىپ تۇسە المادىم. امال جوق, ۇيدەگىلەرگە دايىندىق كۋرسىندا وقيتىنىمدى ايتىپ, ءوزىم «الما اتا جيلستروي سمۋ-30» دەگەن مەكەمەگە جۇمىسقا تۇردىم. ناۋاي كوشەسىندەگى جاتاقحانادا وڭشەڭ وقۋعا تۇسە الماعان قازاق جاستارى تۇراتىن ەدى. اڭگىمەلەسە كەلە بىلگەنىم بارلىعى دا ورىس ءتىلىن جەتكىلىكتى بىلمەگەن سوڭ, وقۋعا تۇسە الماعان. اسكەرگە بارىپ ورىس ءتىلىن مەڭگەرگەن ازامات رەتىندە مەنى مەكەمەدە كومسومول ۇيىمىنىڭ حاتشىسى ەتىپ سايلادى.
1986 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قوناەۆتىڭ ورنىنان الىنعانىن, سودان جاستار كوتەرىلىسكە شىققانىن ەستىدىك. ول كەزدە اۋىلدىڭ جاستارىن قالاعا تۇراقتى تىركەۋگە قويمايتىن. قازاق ازاماتتارىنىڭ قىزمەتكە ىلىگە المايتىنى سودان-تۇعىن. قوناەۆتىڭ ورنىنا باسقا جاقتان كولبيندى اكەپ قويعانى ىشتەگى قىجىلدى ودان بەتەر قوزدىرىپ جىبەردى. 17 جەلتوقسان كۇنى جاتاقحاناعا ۇلكەن اعالار كەلدى. ولار الاڭدا نە بولعانىن ايتىپ, ءمان-جايدى باياندادى. سودان ەرتەسىنە الاڭعا باراتىن بولىپ كەلىستىك. الايدا تاڭەرتەڭ جاتاقحانامىزدى اسكەر قورشاپ تۇردى. بىراق ارتقى ەسىكتەن قاشىپ شىقتىق. الاڭدا ەڭ الدىمەن كوزگە تۇسكەنى – جاستار مەن قولدارىنداعى پلاكاتتار. بۇرىن تەلەديداردان عانا تاماشالايتىن شەتەلدەگى ەرەۋىلدەردى ەندى كوزىممەن كوردىم. بۇرىنعى مير كوشەسىندەگى پۋشكين كىتاپحاناسىنان جوعارى كوتەرىلە بەرگەنىمىزدە, ميليتسيالار قولىنداعى سويىلدارىمەن ۇرا باستادى. كەيىن شەگىنە بەرگەندە سولدات سوققىعا جىعىپ جاتقان قىزدى اراشالاۋعا ۇمتىلدىم. قىزدىڭ باسى جارىلىپ, مەنىڭ دە قولىم قان بولدى. سويىلعا قارسى تاياقپەن قورعاندىم. سول ءسات سۋرەتكە ءتۇسىپ قالىپتى. جينالعان قاراقۇرىم حالىقتىڭ اراسىندا پولكوۆنيك قازاق كىسى: «ايتار شاعىمدارىڭىز بولسا, مىنبەگە كوتەرىلىڭىزدەر» دەدى. «مەن سويلەيمىن» دەپ شىقتىم. ءبىر كەزدە گەنەرال شەندى بىرەۋ «بۇل ماسكۇنەمدەردى كىم اكەلدى, نەمەنەگە بۇلارمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋمىز كەرەك!», دەپ ايقايدى سالدى.
الماتىدا ءبىر-اق قازاق مەكتەبى مەن بالاباقشاسى بار ەكەنىن بۇعان دەيىن بىلمەپپىن. ەرەۋىلدە ءبارى ءمالىم بولدى عوي. ونىڭ ءوزىن قازاقستانعا ىسساپارمەن كەلەتىن ءتۇرلى ەل باسشىلارىنا «ۇلتتىق مەكتەپتەرىڭ كانە» دەگەندە, «مىنە» دەپ كورسەتەتىن جاي ۇلگى رەتىندە عانا ۇستاپ وتىرعان. مىنبەدە تۇرىپ: «ايدالادان بىرەۋدى اكەلگەنشە, نەگە قازاقستانعا ءوز ىشىنەن ءبىر ادامدى باسشى ەتىپ قويمايدى» دەگەنىمدە, سول كەزدەگى مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى: «بۇل جوعارى جاقتان شەشىلىپ قويعان ماسەلە, ونى ەشكىم وزگەرتە المايدى», دەدى.
ال «قازاقتىڭ ۇلدارى مەن قىزدارىن بوستان-بوسقا نەگە ۇرىپ-سوعاسىزدار, سوندا ءبىز قاراپ تۇرۋىمىز كەرەك پە؟» دەگەن سۇراعىما ەشكىم دە جاۋاپ بەرە المادى. كەيىن ءبىزدى قايتادان ورنىمىزعا الىپ باردى. وسى ارادا سولداتتار توپىرلاي كەلىپ, ساپەرلىك كۇرەكتەرىمەن جيىلىپ تۇرعان جاستاردى سوققىعا الىپ, ىعىستىرا باستادى. كۇرەكتىڭ ءبىر ۇشى مەنىڭ باسىما ءتيدى. كوزىمنەن وت جارق ەتىپ, ەس-ءتۇسسىز جەرگە قۇلادىم. ءسال ۋاقىتتان سوڭ كوزىمدى اشسام, ەكى كۋرسانت اياعىمنان سۇيرەلەپ اكەتىپ بارا جاتىر ەكەن. باسىم بولسا تاسقا سوعىلدى. ءبىر ۋاقىتتا تۇرعىزىپ الدى. ءبىر وفيتسەر كەلىپ, «ون ەششە جيۆوي» دەپ تاعى دا سول جەردە سوققىعا الدى. تەرگەۋ يزولياتورىنداعى كىشكەنتاي عانا كامەرادا وڭشەڭ باسى جارىلعان, قول-اياعى سىنعان قازاق جىگىتتەرى بولدىق. سوندا جيرەن شاشتى لەيتەنانت شەنىندەگى قىزدىڭ: «نەمەنە وزدەرىڭدى باتىر سەزىنىپ كەتتىڭدەر مە؟ سەندەرگە ءبارىبىر ەمەس پە, ءبىرىنشى باسشىلىققا كىمدى قويسا دا؟ سەندەر ناعىز حالىق جاۋىسىڭدار!» دەگەن كەكەسىن-مازاعى ءالى كۇنگە دەيىن ەسىمنەن كەتپەيدى», دەدى اعامىز.
...جەلتوقسانشى قاھارمان تەرگەۋ اباقتىسىندا مارقۇم قايرات رىسقۇلبەكوۆپەن كورشى كامەرادا جاتىپ, ءتىپتى ءبىر-بىرىمەن تىلدەسكەن دە ەكەن. ءسابيتتى ساۆيتسكيدى جابىلىپ ولتىردىڭدەر دەگەن جالامەن سوتتاماقشى دا بولعان. ونى مىنبەدە شىعىپ ءسوز سويلەگەنى قۇتقارىپ قالعان. دەگەنمەن ول جالادان قۇتىلا الماي, ءتورت جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى. تۇرمەدە دە ءبىراز ازاپ كورگەن. اباقتىداعى اۋىر جۇمىس پەن قيىن تىرشىلىكتىڭ سالدارىنان وكپە اۋرۋىنا شالدىعىپ, دەنساۋلىعىنان ايىرىلعان. مەرزىمىنەن ەرتە بوساپ شىققان سوڭ ءسابيت يسابەك قازاقتىڭ اقيىق اقىنى, قوعام قايراتكەرى مۇحتار شاحانوۆ باسقاراتىن ارنايى كوميسسيا قۇرامىندا جۇمىس ىستەگەن. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك الىپ, كەڭەس وداعى كەلمەسكە كەتكەن شاقتا جەلتوقسانشىلار وزدەرىن اقتاۋ جونىندە زاڭنىڭ كۇشىنە ەنۋىن تالاپ ەتەدى. بۇل جولى قويعان تالاپتارى ورىندالىپ, اقىر سوڭىندا ادىلدىك سالتانات قۇردى.
قازىر كەيىپكەرىمىز ۇلىن ۇياعا, قىزىن قياعا قوندىرىپ, وزدەرى اڭساعان ەگەمەن ەلدە باقىتتى دا باياندى عۇمىر كەشىپ جاتىر. وسىعان دا تاۋبە دەيدى.
«بىراق كەيدە قازاقتىڭ بالالارى ءبىر-بىرىمەن ورىسشا شۇلدىرلەپ جاتقانىن كورىپ: «قاراقتارىم, قازاقشا سويلەسىڭدەر» دەسەم, ء«وزىمىز بىلەمىز» دەگەندەي جاقتىرماعان كەيىپ تانىتقاندا, شىركىن رۋحاني ازاتتىقتىڭ ءدامىن سەندەر ءالى بىلمەيسىڭدەر عوي دەيمىن ىشىمنەن», دەپ اعىنان جارىلدى اعامىز.
شىمكەنت