ەلىمىزدىڭ ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرۋ الەۋەتى وتە جوعارى. ءداستۇرلى ستانسالاردى ايتپاعاندا, كەيىنگى ۋاقىتتا دەن قويىلعان بالاما باعىتتاردىڭ ءوزى ۇلكەن باسىمدىققا يە. دەسەك تە بۇل سالادا ءتۇيىنى تارقاماعان ماسەلە دە شاش-ەتەكتەن. سولاردىڭ ءبىرازىنا تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ەلىمىزدىڭ قۇرمەتتى ەنەرگەتيگى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى داۋرەن احمەتباەۆپەن بولعان اڭگىمەدە كەڭىنەن توقتالدىق.
– داۋرەن سادىق ۇلى, ەلىمىزدىڭ قۇرمەتتى ەنەرگەتيگى, بىلىكتى عالىم رەتىندە وتاندىق ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىنىڭ قازىرگى جاعدايىنا قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز؟
– بىزدە بۇل سالا جاقسى دامىعان. اسىرەسە ەلەكتر قۋاتىن وندىرەتىن ستانسالار ۋاقىتىندا وزىق تەحنولوگيامەن سالىندى. دەسە دە سول ستانسالاردىڭ دامۋى قازىر ءبىرشاما تەجەلىپ قالدى. مۇنداعى تەحنولوگيالاردى ودان ءارى جەتىلدىرۋ كەرەك. وندىرىلگەن قۋاتتى تۇتىنۋشىلارعا تاراتاتىن ەلەكتر جەلىلەرى جۇيەسىنىڭ دە الەۋەتى جوعارى. اسىرەسە بىزدەگى 220, 500 كيلوۆولتتىق جۇيەلەر ەلىمىزدى كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ەلەكتر جۇيەسىنە قوسا الادى. بۇل ەلەكتر ەنەرگياسىن ەكسپورتتاۋعا جول اشاتىن تاماشا مۇمكىندىك. اتالعان باعىت ءالى دە دامىپ كەلەدى. سولتۇستىك پەن وڭتۇستىكتى بايلانىستىرۋ ماقساتىندا 500 كيلوۆولتتىق جەلىلەردىڭ سالىنۋى – سونىڭ دالەلى.
ستانسالاردى دامىتۋ ءۇشىن بىلىكتى ماماندار كەرەك. ءدال قازىر ءبىزدىڭ اقساپ تۇرعان تۇسىمىز دا – وسى. مىسالى, سولنەچنىي كەنتىندەگى ەكىباستۇز گرەس-2 ستانساسىن دامىتۋ ماقساتىندا ەنەرگوبلوكتەردىڭ سانىن ارتتىرۋ قولعا الىندى. ءاۋ باستا بۇعان 8 بلوك سالىنادى دەپ جوسپارلانعان. بىراق قازىر ەكى بلوك قانا جۇمىس ىستەپ تۇر. ەندى وسىعان قوسىمشا ارقايسىسى 650 مەگاۆاتت بولاتىن ەنەرگوبلوكتەردى ىسكە قوسپاق. مىنە, ءبىزدىڭ مامانداردىڭ بىلىكسىزدىگى دە وسى جەردەن كورىنىپ وتىر. ولار جاڭا بلوكتەرگە قىتايدىڭ ءونىمىن ورناتپاق.
ال بۇرىنعىسى رەسەيدىڭ پودولسك قالاسىندا وندىرىلگەن. ءبىر اۋماقتاعى ەكى ءتۇرلى تەحنولوگيامەن سالىنعان ەنەرگوبلوكتار ەندىگى جەردە ءبىر-بىرىنە بوگەت جاسايدى. نەگىزى تەحنولوگيانىڭ ءبىر ءتيپتى بولعانى ماڭىزدى. بىزگە ءتيىمدىسى – پودولسكىنىڭ ءونىمى. سەبەبى ەكىباستۇز گرەس-2-ءنىڭ ىرگەسىندە تۇرعان گرەس-1 ستانساسى ءدال وسى تەحنولوگيامەن ۇزاق جىل بويى قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ كەلەدى.
ايتپاعىم, بىزدە بىلىكتى ماماندار تاپشىلىعى وزەكتى ماسەلەگە اينالدى. كەزىندەگى مىقتى مامانداردىڭ ءبىرازى ومىردەن ءوتتى, ءبىرازى ەلدەن كەتتى, ءبىرشاماسى زەينەتكە شىقتى. ال ولاردىڭ ورنىن باساتىن جاستاردىڭ ۇلەسى تىم از. وكىنىشكە قاراي, تاۋەلسىزدىك العان 30 جىلدىڭ ىشىندە ەلەكتر جانە جىلۋ ەنەرگەتيكتەرىن تەك تەوريا جۇزىندە عانا دايارلادىق. وسى ءبىر ماڭىزدى باعىتقا باسا ءمان بەرىلمەدى. قۇداي بەتىن اۋلاق قىلسىن, بىراق الداعى ۋاقىتتا وسىنىڭ زاردابىن تارتۋىمىز ىقتيمال. ويتكەنى وتاندىق ەنەرگەتيكا ەنتىگىپ تۇر.
– وسى كۇنگە دەيىن جەرگىلىكتى ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن كوللەدجدەردە قانشاما مامان دايارلاندى. سوندا وسىنىڭ ءبارىن جوققا شىعارعىڭىز كەلە مە؟
– مۇنىڭ ءبارى وقۋ جۇيەسىنىڭ وزگەرۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولىپ وتىر. ناعىز كەرەك پاندەر قىسقارتىلىپ كەتتى. ال, شىن مانىندە, ءبىز تاجىريبە تۇرماق, تەوريانىڭ ءوزىن دۇرىس وقىتا المادىق. ويتكەنى بۇرىن 5 جىلدا دايارلاناتىن ەنەرگەتيكتەر مەن ينجەنەرلەردى قازىر 4 جىلدا دايارلاپ ءجۇرمىز. بۇرىن مۇنداي مامانداردى تەحنيكۋمداردىڭ ءوزى ءتورت جىل وقىتاتىن. قازىر تورتجىلدىق باكالاۆرياتتا ستۋدەنتتەر سالانىڭ كىرىسپەسىن عانا مەڭگەرىپ شىعادى.
– بىراق الەم جىلدام دامىپ جاتىر عوي. تيىسىنشە, مامانداردى دايارلاۋ ۋاقىتى دا قىسقارا ءتۇستى ەمەس پە؟
– ءدىنى جۋان اعاشتى بىردەن قۇشاعىڭا سىيدىرا المايسىڭ عوي, وقۋ دا سول سەكىلدى. ايتالىق, ماتەماتيكانىڭ بىرنەشە ءبولىمى بار. قازىر سونى ينجەنەرلەر ءبىر-اق سەمەستر وقيدى. كەي جەردە ەكى سەمەستر وقىتادى. دەمەك, ستۋدەنت ماتەماتيكانى تولىق مەڭگەرمەيدى. سول سەكىلدى فيزيكانى بۇرىن ەكى سەمەستر وقىتسا, قازىر بۇعان ءبىر-اق سەمەستر ارنالعان. ماتەماتيكا مەن فيزيكانى دۇرىس مەڭگەرمەگەن ينجەنەر قالايشا باسەكەگە قابىلەتتى بولادى. ەلەكتر تەحنيكانىڭ تەورياسىن, بولاشاق ەلەكتر ەنەرگەتيكتەردىڭ نەگىزگى ءپانىن بۇرىن ءۇش سەمەستر وقىتاتىن, قازىر ءبىر, بولماسا ەكى سەمەستردە ستۋدەنت ساناسىنا ءسىڭىرىپ ءجۇرمىز. بىزدەگى ينجەنەرلىك سالانىڭ ءبارى وسىنداي داعدارىسقا ۇشىراپ وتىر.
– داعدارىستان شىعۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
– الدىمەن وقۋ جۇيەسىن وزگەرتۋ كەرەك. وقۋ جۇيەسىنىڭ ايناسى – ونىڭ باعدارلاماسى. قازىر قولدانىستاعى قازاق تىلىندەگى دايىندىق باعدارلامالارى جالپىلاما سوزدەن عانا تۇرادى. ءبىز دە ستۋدەنت بولدىق. كەزىندە ەكىنشى, ءۇشىنشى كۋرستاردا وتكەن, پراكتيكا جۇزىندە ۇيرەنگەن دۇنيەلەرىمىزدى قازىرگى ينجەنەرلەر كىتاپتان عانا وقيدى. شىنىنا كەلسەك, تەوريانىڭ ءوزىن قاتىرعانىمىز شامالى. مىسالى, ارنايى بەكىتىلگەن باعدارلامادا «ترانسفورماتوردىڭ بوس ءجۇرىسى» دەگەن تەرمين بار. ترانسفورماتور بوس جۇرەتىن كىسى مە ەدى؟ ادام عانا بوستەكى جۇرەدى. ال ەندى وسىنى وقىعان ستۋدەنت ترانسفورماتوردىڭ بوس جۇرەتىندەي اياعى بار ما دەپ باس قاتىرادى. بۇل ءبىر عانا مىسال. قىسقاسى, بىزگە باعدارلامانى دۇرىستاۋ كەرەك جانە ول ينجەنەرلىك سالاعا باعىتتالۋى قاجەت. كەڭەس وكىمەتىنەن بەرى كەلە جاتقان باعدارلامانىڭ وزىعىن الىپ, توزىعىن تاستاۋ كەرەك. بۇل رەتتە ءبىر ينجەنەرگە بارلىق باعىتتى قاتار ۇيرەتۋدىڭ قاجەتى شامالى. ماسەلەن, فيزيكا بولىمدەرىنىڭ ىشىندە بالانىڭ وي-ساناسىن دامىتاتىنى – مەحانيكا. مەحانيكانى تۇسىنگەن, مەڭگەرگەن ستۋدەنت دەنەگە تۇسەتىن كۇشتى, قوزعالىستى وپ-وڭاي ەسەپتەي الادى. مەحانيكا ارقىلى كەز كەلگەن سالانى ەش قيىندىقسىز تۇسىندىرۋگە بولادى. عىلىمنىڭ, ءبىلىمنىڭ باستى ماقساتى – ءتۇسىنۋ. ال تۇسىندىرەتىن – فيزيكا. تۇسىنگەن دۇنيەنى جۇزەگە اسىرۋعا ماتەماتيكا كەرەك. ماتەماتيكا – ءبىلىمنىڭ قۇپياسىن اشاتىن كىلت. مىنە, مەحانيكا, ماتەماتيكا سەكىلدى نەگىزگى باعىتتاردى تاڭداپ الۋ ماڭىزدى.
– «كەڭەس وكىمەتى كەزىندەگى باعدارلامانى پايدالانۋ كەرەك» دەگەن وي ايتتىڭىز. بۇل كەلمەسكە كەتكەن دۇنيەنى كوكسەۋ ەمەس پە؟ جالپى, ءبىز نەلىكتەن كەڭەستىك باعدارلامانى ۇلگى ەتۋىمىز كەرەك؟ نەگە امەريكانىڭ وزىق باعدارلاماسىن پايدالانباسقا؟
– امەريكانىڭ باعدارلاماسى دۇرىس بولسا, بۇل سالادا بىزدەن الدەقاشان وزىپ كەتەر ەدى. ونداعى ەنەرگەتيكا عىلىمىنىڭ نەگىزى دە كەڭەستىك باعدارلامادا جاتىر. مۇنى الەم الدەقاشان مويىنداپ قويعان. ەندەشە, الەم مويىنداعان دۇنيەدەن ءبىز نەگە باس تارتۋىمىز كەرەك؟ قايتا كەرەگىن الىپ, پايدالانايىق. كەرەك ەمەسى قالسىن.
– تۇسىنىكتى. اعا, رەداكتسيامىزعا ەلەكتر ەنەرگياسىن تاراتۋ ماسەلەسىنە قاتىستى وقىرماندار بىرنەشە رەت حابارلاسقان بولاتىن. اسىرەسە قاراعاندى, ۇلىتاۋ وڭىرىندەگى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ستانسالار وندىرگەن ەلەكتر ەنەرگياسىن ورتا جولدان ساتىپ الىپ, جەر-جەردەگى تۇتىنۋشىلارعا تاراتاتىن دەلدال كومپانيالار كوپ ەكەنىن ءارى بۇلاردىڭ ويىن ەرەجەسى ءسات سايىن وزگەرەتىنىن ايتىپ شاعىمدانعانى ەسىمىزدە. وسى قانشالىقتى دۇرىس؟
– بۇل – اۋادان اقشا جاساۋدىڭ امالى. ءبىز كەڭەس وكىمەتىنىڭ جۇيەسىنەن الىستاپ, كاپيتاليزم جولىنا ءتۇسۋدى ماقسات ەتتىك. كاپيتاليستىك قوعامدا ءبىر عانا ماقسات بار – بايۋ. شىن كاپيتاليستەر بىرەۋدىڭ دۇنيەسىن تارتىپ الىپ بايىمايدى. ولار وزدەرىنىڭ وي-يدەياسىمەن, ءىس-ارەكەتىمەن كاسىپ جاساۋ ارقىلى داۋلەتكە كەنەلەدى. ال ءبىز كاسىپتى ءناسىپ ەتپەي-اق كاپيتاليست بولعىمىز كەلەدى. ءسىزدىڭ ايتىپ وتىرعان ماسەلەڭىز دە – سول. باسقا ەشتەڭە دە ەمەس. مۇنداي دەلدال كومپانيالار بىزگە قاجەت ەمەس. ەگەر ونداي كومپانيا ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى بەلدى ويىنشىعا اينالامىن دەگەن نيەتپەن گەرمانيانىڭ, امەريكانىڭ, قىتايدىڭ وزىق تەحنولوگياسىن ەلگە اكەلىپ, ەلەكترتەحنيكالىق زاۋىت سالسا, ءسويتىپ ەلەكترگە قاجەتتى ءتۇرلى جابدىقتار شىعارۋدى جولعا قويسا, وندا اڭگىمە بولەك. بىراق ءبىز مۇنىڭ ءبىرىن دە ىستەي الماي وتىرمىز. ويتكەنى شەتەلدەر وزىق تەحنولوگياسىن ەشقاشان ساتپايدى. قالعان-قۇتقانىن عانا بەرەدى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ەكىباستۇزداعى گرەس-1-دە امەريكالىقتار جۇمىس ىستەگەن جىلدارى سول ستانسادا مەن دە ەڭبەك ەتتىم. سولاردىڭ قاتارىندا يكبال سىددىق دەگەن پاكىستاندىق ازامات بولدى. ورىسشاعا سۋداي. سويتسەم, ماسكەۋدەگى مەن وقىعان ەنەرگەتيكالىق ينستيتۋتتا ءبىلىم الىپتى. ءبىر كۇنى الگىدەن ء«بىزدىڭ ستانسانى دامىتۋ ءۇشىن نە ىستەپ جاتىرسىزدار, قارجىنى قايدان الاسىزدار؟» دەپ سىر سۋىرتپاقتادىم. بەتىمە قاراپ كۇلدى دە: «ەشبىر كاپيتاليست ساعان ءبىر تيىن دا ۇستاتپايدى. كەرىسىنشە, ءبىز اقشا تابۋعا كەلدىك», دەدى. سودان بۇلار اقشانى قانداي جولمەن تابادى دەپ ويلاندىم. اقىرى جاۋابىن تاپتىم. ولار كاسىپورىنداعى مىڭداعان قىزمەتكەردى قىسقارتتى. ۇنەمدەلگەن اقشانى قالتاعا باستى. ءسويتىپ, ستانسادان ۇنەمدەلگەن اقشانى سول ستانسانىڭ وزىنە جۇمسادى, ءوز قالتاسىنان ءبىر تيىن دا شىعارمادى. ال, شىن مانىندە, ەكىباستۇزدىڭ گرەس-1 ستانساسىن سول كەزدە امەريكالىقتار ەمەس, ءوزىمىزدىڭ ينجەنەرلەر كوتەردى. ءبىر بلوكپەن عانا قالعان ستانسانى قۋاتتى كاسىپورىنعا اينالدىردى. قازىر مۇندا 7 ەنەرگوبلوك جۇمىس ىستەيدى, 8-ءسى ەندى قوسىلماق, بۇيىرسا. مۇنى تاپتىشتەپ ايتىپ وتىرعانىم ءبىزدىڭ قوعامدا «ستراتەگيالىق نىسانداردى جەكەمەنشىككە بەرۋ كەرەك» دەگەن وي ءجيى ايتىلادى. شىندىعىندا, جەكەمەنشىك مۇنداي نىساندارعا دۇرىس قاراي المايدى, كەرىسىنشە وسىنىڭ ەسەبىنەن تەك پايدا تابۋدىڭ قامىن عانا كۇيتتەيدى. سوندىقتان ستراتەگيالىق نىسانداردىڭ بارلىعى مەملەكەتتىڭ تىكەلەي باقىلاۋىندا بولۋى كەرەك. ماسەلە مىنادا. جوبا جاسالعان كەزدە ءاربىر كۇردەلى جوندەۋ, اعىمداعى جوندەۋ سەكىلدى ءتۇرلى ماقساتقا دەپ سالىقتار سالىنادى. مىسالى, تازا تابىستىڭ 3,3 پايىزى قىزمەت كورسەتۋگە, 2 پايىزى جاڭارتۋ جۇمىستارىنا, 4 پايىزى كۇردەلى جوندەۋگە جۇمسالادى دەلىك. جەكەمەنشىك كومپانيالار وسى تالاپتاردى كوپ جاعدايدا ورىندامايدى. كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزەتىن ۋاقىت تاياسا دا, «جۇمىس ىستەپ تۇر عوي» دەپ قوندىرعىنى توقتاتپايدى. ابدەن ىستەن شىققاندا عانا جانتالاسىپ جاتادى. ءمىنىپ جۇرگەن كولىگىمىزدىڭ ءوزىن جىلىنا ءبىر رەت تەحنيكالىق بايقاۋدان وتكىزەمىز عوي. بۇل دا سول سەكىلدى. مىنە, جەكەمەنشىكتىڭ وسىنداي قيتۇرقىسى بار. ستراتەگيالىق نىسانداردىڭ بارلىعى مەملەكەت مەنشىگىندە بولۋى كەرەك دەيتىنىم سوندىقتان.
– ەندەشە, «مەملەكەت – ناشار مەنەدجەر» دەگەن ءتامسىلدى نەگە العا تارتىپ ءجۇرمىز؟
– جاۋاپتى ورىندا بىلىكسىز ادامدار وتىرسا, ناشار مەنەدجەر بولماعاندا قايتەدى؟ ەنەرگەتيكانى دارىگەر نە مال دارىگەرى باسقارسا, ناشار بولماعاندا نەسى قالدى. بىزدە ەنەرگەتيكانى ەنەرگەتيك باسقارمايدى, دۇرىسى باسقارتپايدى. سەبەبى ول جۇمىستىڭ جايىن بىلەدى. ال مۇنداي ادام بيلىكتەگىلەرگە قاشاندا كەدەرگى كەلتىرەدى. سوندىقتان مۇنداي ماسەلەگە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ ماڭىزدى. ءمينيستردى جوعارىدان توپ ەتكىزىپ قويا سالماي, تومەننەن جوعارىعا قاراي ساتىلاپ دايارلاۋ كەرەك. ايتپەسە, كەڭسەدەن شىقپاعان ادامعا شيكى نان دا جاقسى, پىسكەن نان دا جاقسى ەمەس پە؟
– جۋىردا استانا حالقى بىرنەشە ساعات جارىقسىز قالدى. ءىرى مەگاپوليستە وسىنداي كەلەڭسىز جاعدايدىڭ ورىن الۋى قالىپتى دۇنيە مە؟
– جوق, البەتتە. بۇل – ۇلكەن كەمشىلىك. ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى جۇيەسىندە ءتۇرلى ماماندار جۇمىس ىستەيدى. ءبىرى جوندەۋمەن اينالىسسا, ەكىنشىسى ىسكە قوسۋعا جاۋاپتى, ءۇشىنشىسى جالپى ۇدەرىستى قاداعالايدى دەگەندەي. ال بىزدە ءجونى ءتۇزۋ ءبىر «رەلەيششيك» شىقسا مۇرنىمدى كەسىپ بەرەيىن. مىسالى, مەن «رەلەيششيك» ەمەسپىن. ونى دايىنداۋمەن اينالىسپايمىن دا.
– «رەلەيششيك» دەگەنىڭىز كىم؟
– ەنەرگەتيكاداعى قورعانىسپەن, قاۋىپسىزدىكپەن اينالىساتىن مامان. بۇرىن وسىنداي ماماندىق بولعان, قازىر جوق. ونىڭ مىندەتى – ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى جۇيەسىندە ورنالاسقان ەلەكترلىك قوندىرعىلاردى قورعايتىن جۇيە قۇرۋ. ءسىز بەن ءبىزدىڭ ومىرىمىزدەن بولەك, تەحنولوگيالىق ۇدەرىستى دە قورعايتىن جۇيە بار. ايتالىق, ولار قىسقا تۇيىقتالۋ بولعان كەزدە جۇيەنىڭ قالاي جۇمىس ىستەۋ كەرەكتىگىن الدىن الا رەتتەپ قويادى. سونىڭ ناتيجەسىندە, قىسقا تۇيىقتالۋ بولعاندا قاجەتتى ايىرعىش وزدىگىنەن ەلەكتر تىزبەگىن اجىراتادى, قالعاندارى جۇمىس ىستەپ تۇرا بەرەدى. مىنە, وسى جۇيە جۇمىس ىستەمەسە اپات ودان ءارى ۇلعايا بەرەدى. مۇنىڭ سوڭى جۇيەلىك اپاتقا ۇلاسادى. بۇل رەلەلىك قورعانىستىڭ دۇرىس جولعا قويىلماعاندىعىنان. استانادا ورىن العان اپات بىزگە وسىنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ءارى ەلدەگى جاعدايدىڭ قانشالىقتى كۇردەلى ەكەنىن تاعى ءبىر مارتە بايقاتتى. بۇل جەردە دە كادر ماسەلەسى الدىمىزدان شىققانىن ەسكە سالايىق. بۇرىن الماتىدا ەنەرگەتيكتەرگە ارنالعان بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ ينستيتۋتى جۇمىس ىستەدى. جەرگىلىكتى ماماندار وسى جەرگە كەلىپ ارنايى كۋرستاردان وتەتىن, بىلىكتىلىگىن شىڭدايتىن. قازىر اتالعان ينستيتۋت جوق, جابىلىپ قالعان. تمد توڭىرەگىندە مۇنداي ينستيتۋت قازىر سانكت-پەتەربۋرگتە عانا بار. بۇعان بارۋعا اركىمنىڭ شاماسى كەلمەيدى. سوندىقتان بىلىكتى ەنەرگەتيكتەردى دايارلاۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ ەل تۇپكىلىكتى وزگەرىستەر جاساۋى كەرەك, ۇلكەن رەفورما قاجەت.
– الەمدىك ترەندتەن قالماي ءبىز دە كۇن, جەل, سۋ ەلەكتر ستانسالارىنا جاپپاي كوشىپ جاتىرمىز. «جاسىل ەنەرگەتيكا» دەگەن ۇعىمنىڭ سانامىزعا ءسىڭىپ كەتكەنىنە دە ءبىرشاما ۋاقىت بولدى. ءبىز اتاعان جاڭاشىلدىقتار جاقسى ناتيجە بەرە الا ما؟
– ەگەر كۇن, جەل, سۋ ەلەكتر ستانسالارىنا قاجەتتى جابدىقتاردىڭ ءبارىن وزىمىزدە شىعارساق بۇلاردىڭ پايداسى شاشەتەكتەن. ويتكەنى ءتيىمدى ءارى ارزان. سونداي-اق بۇل قادامىمىز وزگە مەملەكەتتەرگە ونەگە بولار ەدى. ال ءبىز ءدال قازىرگى ۋاقىتتا بۇلاردىڭ ءبىرىن دە وزىمىزدە وندىرمەيمىز. سىرتتان ساتىپ اكەلەمىز. مۇنداي جاعدايدا ءتيىمسىز, ارينە. قىپ-قىزىل شىعىن. سەبەبى يمپورتتىق ءونىمنىڭ باعاسى قاشاندا قىمبات. ونىڭ ۇستىنە وزىق دۇنيەسىن ەشكىم دە ۇستاتا سالمايدى. مىسالى, ەرەيمەنتاۋدىڭ اينالاسىندا اينالىپ تۇراتىن ۇلكەن جەل گەنەراتورلارىن الايىق. ەگەر سونى تۇگەلدەي ەلىمىزدە قۇراستىرساق, كوپ دۇنيەدەن ۇتار ەدىك. ال مۇنداي جوبالار بىزدە بار. تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مارات قامباروۆتىڭ جوڭعار قاقپاسىنا ارناپ جاساعان 40 مەتر/سەكۋندتىق داۋىلدى جەلگە شىدايتىن, كەزىندە استاناداعى ەحرو كورمەسىنە قويىلىپ, جوعارى باعالانعان جەل قوندىرعىسىن پايدالانۋعا بولادى. وسى ارقىلى قۋاتتىلىعى 1-5 مەگاۆاتقا دەيىن جەتەتىن وتاندىق جەل ستانساسىن سالىپ, سونىڭ يگىلىگىن كورۋگە مۇمكىندىك بار. الايدا الگى جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن عالىمنىڭ بارماعان جەرى, اشپاعان ەسىگى جوق. قولداۋ تاپپادى. ءبىر قىزىعى, اتالعان جوبا ەلىمىزدە وتكەن عىلىمي كونكۋرستا ءۇشىنشى ورىن الدى, ال قىتايدا 100-دەن اسا مەملەكەت باق سىناعان بايقاۋدا ءبىرىنشى ورىندى, لوس-اندجەلەستەگى الەمدىك كونكۋرستا دا باس جۇلدەنى يەلەنگەن.
– دەمەك, ءداستۇرلى ەنەرگەتيكادان باس تارتۋعا بولمايدى عوي؟
– البەتتە. ءدال قازىرگى ۋاقىتتا مۇنداي قادامعا بارۋعا استە بولمايدى. كەرىسىنشە ەلەكتر ستانسالارىنىڭ جانىنان كومىردى تەرەڭ وڭدەيتىن وندىرىستەر اشۋ كەرەك. مىسالى, ەكىباستۇزدىڭ كومىرىن وتىن رەتىندە عانا پايدالانباۋىمىز قاجەت. تەرەڭدەتە وڭدەسەك سول كومىردەن بەنزين, سولياركا, مازۋت, گاز الۋعا بولادى. سونداي تەحنولوگيالاردى ورناتىپ, كومىردى تەرەڭ وڭدەۋدەن وتكىزىپ بارىپ ۇسىنسا, ەلەكتر ستانسالارىنان ەكولوگياعا ەشقانداي زيان كەلمەيدى. ءيا, مۇنداي ءوندىرىستى ورناتۋ ءۇشىن قىرۋار قارجى كەرەك. بىراق بولاشاعىمىزدى ويلاساق, وسىنداي قادامعا بارۋعا ءتيىسپىز. سوندا اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋدىڭ دا قاجەتى بولمايدى. وڭتۇستىك وڭىرگە ەلەكتر ستانساسىن سالىپ, ەكىباستۇزدىڭ وڭدەلگەن كومىرىن پايدالانساق تا ءبىراز ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى تارقار ەدى. ءارى بۇل اتوم ستانساسىمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا ارزانعا شىعادى.
– ەلىمىزگە اتوم ستانساسى كەرەك پە؟
– ءدال قازىر كەرەك دەپ ايتا المايمىن. ەنەرگيا كوزىن سالۋ ءۇشىن ءوندىرىس قۋاتتارىن دامىتۋىمىز كەرەك. اگەرەكي اتوم ستانساسىن سالۋ قاجەتتىلىگى تۋا قالسا, ونى بالقاش كولىنەن ارىرەك ورناتقانىمىز ابزال. كولدى لاستاماعان ءجون. ءبىر مىسال كەلتىرەيىن. پاۆلودار وڭىرىندەگى اقسۋ قالاسىندا ورنالاسقان ەلەكتر ستانساسى اۋەلدە قاتە سالىنعان. ونىڭ پايدالانىلعان سۋى ەرتىس وزەنىنە قۇيىلادى. ەرتىستىڭ ءبىر جاق بولىگى ساقىلداعان سارى ايازداردا دا قاتپاي, بۋى بۇرقىراپ جاتاتىنى سوندىقتان. بۇل ەكولوگياعا زيان, ارينە. ەرتىستىڭ جاعدايى وسىدان بۇزىلدى. ءاۋ باستا بۇل ستانسانى وزەننەن شامامەن 10 شاقىرىمداي الىستاۋ جەرگە ورناتىپ, ەكىباستۇزداعى گرەس-1 ستانساسىنىڭ اۋماعىنداعى سەكىلدى سۋ ساقتايتىن تەرەڭ قويما سالۋ كەرەك ەدى. سوندا قازىرگىدەي ماسەلەمەن بەتپە-بەت كەلمەس ەدىك. ءسوز جوق, كەز كەلگەن وندىرىستەن شىققان سۋ ەكولوگياعا زيان. بالقاش تا وسىنداي كۇيگە ۇشىراماسا ەكەن دەيمىز. جالپى, جىلۋ ستانساسى مەن اتوم ستانساسىنىڭ ءبىر عانا ايىرماشىلىعى بار. العاشقىسىندا كومىر جاعىپ, سۋدى قايناتىپ, بۋ ارقىلى تۋربينامەن گەنەراتوردى اينالدىرىپ ەلەكتر قۋاتىن الامىز. ەكىنشىسىندە اتوم پايدالانىلادى. ول يادرولارعا بولىنەدى, ودان جىلۋ شىعادى, ءارى قاراي سۋ قاينايدى. ودان كەيىنگى تسيكل جىلۋ ستانساسىنىكىمەن ۇقساس.
– اڭگىمە اۋانىن عىلىمعا قاراي بۇرساق. ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىنا عىلىم قانشالىقتى كەرەك؟ ايتپەسە, مۇنى «ەكى سىمدى جالعاۋ» دەپ تۇسىنەتىندەر ءالى دە كوپ.
– ەنەرگەتيكا ەكى ۇلكەن سالادان تۇرادى. ءبىرى – جىلۋ ەنەرگەتيكاسى, ەكىنشىسى – ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى. جىلۋ ەنەرگەتيكاسى – ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىنىڭ نەگىزى. جىلۋدى تۇرلەندىرۋ ارقىلى ەلەكتر قۋاتىن الامىز. قازىر كۇن ەنەرگەتيكاسىن پايدالانۋعا دەن قويىلىپ جاتىر. اسىرەسە كۇن ساۋلەسىن تىكەلەي تۇرلەندىرۋ ارقىلى ەلەكتر قۋاتىن الىپ ءجۇرمىز. كۇن پانەلدەرىن ايتىپ وتىرمىن. ولار كۇننىڭ ساۋلەسىن بىردەن ەلەكتر قۋاتىنا اينالدىرادى. بىراق ولاردىڭ پايدالانۋ كوەففيتسيەنتتەرى وتە تومەن. ماقتاعاندا ونىمدىلىگى 30-35 پايىزعا جەتەر. ايتپەسە, 12-20 پايىزدان اسپايدى. ەگەر وسىعان ءبىرجولا بەت بۇرامىز دەسەك, وندا ۇلكەن اۋماق كەرەك. مال اياعى جەتپەيتىن, سايىن دالاعا سالساق, پايداسىن كورۋگە بولار ەدى. ايتالىق, قىزىلوردا مەن جەزقازعاننىڭ اراسىنداعى ادام اياعى باسپايتىن بەتپاقدالاعا ورناتساق بولادى. الايدا مۇنداي پانەلدەردىڭ ءوزى ارزان تۇرمايدى. شىعىندالىپ شەتەلدەن الدىرساق, قارىزىن بالامىزدىڭ بالاسى وتەيتىن سەكىلدى عوي. ال ەگەر بۇل پانەلدەردى ءوزىمىز شىعارساق, بۇل ەندى باسقا اڭگىمە. جوعارىدا «جاسىل ەنەرگەتيكا» دەپ ايتتىڭىز عوي. بۇل ازىرشە بىزگە ءتيىمسىز. بىرىنشىدەن, بۇعان قىرۋار قارجى كەرەك. ەكىنشىدەن, گەرمانيا تاجىريبەسىنەن ساباق الۋىمىز قاجەت. نەمىستەر «جاسىل ەنەرگەتيكامەن» بەلسەنە اينالىسقانى سول, جىلۋسىز, ەلەكتر قۋاتىنسىز قالدى ەمەس پە؟ ەندى قايتادان كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن ءداستۇرلى جىلۋ-ەلەكتر ستانسالارىنا كوشىپ جاتىر. سوندىقتان دۇرمەككە ەرىپ, دۇڭكىلدەي بەرۋگە بولمايدى. سول سەكىلدى جەل ەلەكتر ستانسالارىنىڭ دا زيانى بار. ءبىرىنشى كەزەكتە ۇشقان قۇسقا, جورتقان اڭعا زيان. ودان كەيىن ستانسادان ۇزدىكسىز شىعىپ تۇراتىن شۋىلدىڭ دا زاردابى بار. وكىنىشتىسى, بۇلاردىڭ مۇنداي كەمشىلىگىن ەشكىم ايتا بەرمەيدى. وسىنىڭ ءبارى عىلىمي زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى.
– ءوز تاراپىڭىزدان وتاندىق ەنەرگەتيكانى دامىتۋعا قانداي دا ءبىر جوبا ۇسىنىپ كوردىڭىز بە؟
– ارينە. ءتىزىپ ايتسام ماقتانعانداي بولامىن عوي. ونىڭ ۇستىنە ءبىز ۇسىنعان جوبالار ۇكىمەت تاراپىنان قولداۋ تاپپادى. قازىر كۇنىمىز بيزنەسكە قاراپ تۇر. ال ولار بىزدەن قارجى تالاپ ەتەدى. عالىمداردا قارجى قايدان بولسىن. ماسەلەنىڭ ءبارى قارجىعا تىرەلەدى. سوندىقتان «ۇكىمەت – عىلىم – بيزنەس» ۇشتىگى تىزە قوسۋى كەرەك. سوندا ءبىراز دۇنيە تىندىرۋعا مۇمكىندىك بار. ايتپەسە, وتاندىق عالىمداردا جوبا دا, ازىرلەمە دە جەتكىلىكتى. ماسەلەن, جۋىردا ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىن جىلدام ەسەپتەۋگە ارنالعان ءبىر جوبام دۋبايدا 69 مەملەكەتتىڭ وكىلدەرى قاتىسقان عىلىم بويىنشا وتكەن الەم چەمپيوناتىندا كۇمىس جۇلدەگەر اتاندى. جالپى ەسەپتە 14-ورىندى يەلەنگەن ەلىمىزدىڭ ءوز عالىمدارى دايىنداعان, تيىسىنشە جەر-جاھاننىڭ عىلىمي قاۋىمداستىعى وڭ باعالاعان جوبالار شىنىمەن ەرەكشە. تەك الەمدە مويىندالعان سول جوبالارعا ءوز ەلىمىزدە مويىن بۇرىلمايتىنى وكىنىشتى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
فارحات قايرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»