ۇلتتىق مەرەكەگە لايىق كۇن
1917 جىلدىڭ 5-12 جەلتوقسان كۇندەرى ورىنبوردا ءىى جالپىقازاق سيەزى ءوتتى. وسى ۇلى جيىندا الاش اۆتونومياسى جاريالاندى. ءبىز وسى تاريحي كۇندى نەگە ۇمىتتىق؟ 1917 جىلى رەسەيدە مونارحيالىق رەجىم كۇيرەگەن سوڭ, 28 مەملەكەتتىك قۇرىلىم ومىرگە كەلگەن ەكەن. سولاردىڭ ىشىندە ەڭ كوپ – 2, 3 جىل ءومىر سۇرگەنى الاشوردا اۆتونومياسى عانا.
ورىنبوردا وتكەن ءىى جالپىقازاق سيەزىندە الاشوردا ۇكىمەتى قۇرىلدى. ءالىمحان ەرمەكوۆتىڭ «سارىارقا» گازەتىندە جازعان ماقالاسىنا قاراعاندا, 12 جەلتوقسان كۇنى الاشوردا ۇكىمەتى يعلان ەتىلگەن. ۇكىمەت توراعالىعىنا 3 ازامات: ءاليحان بوكەيحان, باقتىگەرەي قۇلمانوۆ جانە ايدارحان تۇرلىباەۆتىڭ كانديداتۋراسى ۇسىنىلعان. ءاليحان بوكەيحان سايلاۋشىلاردىڭ جارتىسىنىڭ قولداۋىنا يە بولىپ, ياعني باسىم داۋىس الىپ, دەموكراتيالىق نەگىزدە الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ توراعاسى بولىپ سايلانعان. مىنە, وسى سەبەپتى دە مەن 12 جەلتوقساننىڭ ەلىمىزدەگى ۇلتتىق مەرەكە بولعانىن قالايمىن. تاۋەلسىزدىك تويىنىڭ ءدۇبىرى الاش ۇكىمەتى تۋعان كۇننەن باستالسا جاراسىمدى ەمەس پە؟
بىرەر جىل بۇرىن ەلىمىزدەگى مەدرەسەلەردە الاشتانۋ كۋرسى ەنگىزىلگەنىن ەستىگەنبىز. ال مەكتەپتەردە ول 2012 جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن باستاپ جۇرگىزىلەتىن بولىپ ەدى. بىراق وقۋلىعى دايىن بولماعاندىقتان, ءار مۇعالىم وزىنشە وقىتادى دەپ, باستالماي جاتىپ توقتادى. بىراق بۇگىندە مەكتەپتەردە الاش قوزعالىسى مەن الاشتانۋدان فاكۋلتاتيۆتىك كۋرس جۇرگىزىپ جاتقان ارىپتەستەرىمىز بار. الايدا سول كۋرستاردىڭ مازمۇنى جۇيەسىزدەۋ بولعاندىقتان, اسا كوڭىل توعايتا قويمايدى.
تاعى ءبىر ماسەلە بار. ايتايىن دەگەنىم, ءبىزدىڭ تاريحشى مۇعالىمدەردىڭ ءوزىنىڭ الاش قوزعالىسى, الاش قايراتكەرلەرى تۋرالى تەوريالىق ءبىلىمى تەرەڭ ەمەس. ەگەر وقۋلىعى جازىلسا, الاشتانۋدان فاكۋلتاتيۆتىك كۋرس جۇرگىزىپ جۇرگەن ارىپتەستەرىمىزگە كوپ كومەگى بولار ەدى.
كەيىنگى جىلدارى وقۋشىلاردىڭ جۇكتەمەسىن ازايتۋ وزەكتى ماسەلەگە اينالدى. سوندىقتان ءوز باسىم مەكتەپكە ءتۇرلى ساباقتىڭ ەنە بەرگەنىن قۇپتامايمىن. دەگەنمەن وقۋلىعى مازمۇندى ەتىپ دايىندالسا, الاشتانۋ كۋرسىن مەكتەپ وقۋشىلارىنا وقىتقاننان ۇتىلماس ەدىك.
سەرىك زياتوۆ,
تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى
باتىس قازاقستان وبلىسى,
سىرىم اۋدانى
قوعام تالابى – زاڭ ۇستەمدىگى
كەيىنگى كەزدە قوعامدا كورىنىس بەرە باستاعان كەلەڭسىز وقيعالار عالىمدار نازارىنان دا تىس قالىپ وتىرعان جوق. الەۋمەت اراسىنداعى زاڭ بۇزۋشىلىقتار – اۋىر قىلمىس جاساۋ, الاياقتىق, جەمقورلىق پەن پاراقورلىق جۇرتشىلىقتىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋدىرىپ وتىر. اسىرەسە بيلىك توڭىرەگىندەگىلەر مەن «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن وقىپ كەلگەن باز ءبىر ازاماتتاردىڭ ەل سەنىمىن اقتاۋدىڭ ورنىنا تەرىس ارەكەتتەرگە بارۋى قىنجىلتادى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ وسى ورايدا قوعامداعى زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى بولدىرماۋ شارالارىن قولعا الىپ, تەرىس قۇبىلىستارمەن بەلسەندى كۇرەسۋ قاجەتتىگىن قاداپ ايتتى. بۇل ىستە بارلىق جاۋاپكەرشىلىكتى تەك قۇقىق قورعاۋ ورىندارىنىڭ مويىندارىنا عانا ارتىپ قويماي, قوعام بولىپ قارسى تۇرۋ كەرەكتىگىن اتاپ كورسەتتى. ويتكەنى زاڭ تالاپتارى بارشاعا بىردەي.
باعامداپ وتىرساق, كەيبىر مينيستر بولعان, اكىم بولعان لاۋازىم يەلەرىنىڭ بىلگەندەرىن ىستەپ, ءتىپتى ادام شوشىرلىق اۋىر قىلمىستارعا بارۋلارى ەل نازارىنان تىس قالىپ وتىرعان جوق. ء«بىر قۇمالاق ءبىر قارىن مايدى شىرىتەدى» دەمەكشى, زيالى قاۋىمنىڭ وكىلى دەيتىن, كوپتىڭ كوز الدىندا جۇرگەن وسىنداي ادامداردىڭ بۇكىل قوعامعا كىر كەلتىرىپ وتىرعانىن ەش اقتاپ الا الماساق كەرەك.
وسى ورايدا ايتا كەتەتىن ءبىر جايت, اسىرەسە عالىمدار وسكەلەڭ ۇرپاقتى دۇرىس باعىتتا تاربيەلەۋ ءىسىن باستى نازاردا ۇستاۋى قاجەت دەپ بىلەمىز. مەكتەپتە, جوعارى وقۋ ورنىندا, ءبىلىم مەن تاربيە بەرۋدىڭ قاي سالاسىندا بولسىن, جاس بۋىنعا دۇرىس جول كورسەتىپ, ءجون سىلتەۋ باستى پارىز سانالۋعا ءتيىس.
ءاربىر ۇجىم, ءاربىر مەكەمە جارقىن بولاشاق ءۇشىن ءوز اراسىندا لايىقتى ورتا قالىپتاستىرىپ, دۇرىس باعىت ورناتا ءبىلۋى كەرەك. ءتارتىپ پەن تۇراقتىلىق بەرىك ورىن العان جەردە كەلەڭسىز كورىنىستەرگە ورىن قالمايدى. مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, زاڭ مەن ءتارتىپ قاعيداتى قوعامنىڭ تەمىرقازىعىنا اينالۋى كەرەك. عالىمدار مەن زيالى قاۋىم وسىنى قالايدى. سوندا عانا ەلىمىز باتىل قاداممەن العا باسادى.
ساياسات بەيىسباي,
فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ
ينستيتۋتىنىڭ باس ساراپشىسى
الماتى
سوزىندە تۇراتىن باسشىعا ەل ريزا
اپات ايتىپ كەلمەيدى. تابيعاتتىڭ الاپات داۋىلىنا قارسى تۇرۋ دا وڭاي ەمەس. توسىننان كەلگەن تاسقىن سۋ ەسەڭگىرەتىپ تاستادى, اۋىلدا بىرنەشە ءۇيدى قۇلاتىپ, تاسجولدى دا شايىپ كەتتى. قاتىناس ءۇزىلدى. كۇندىز-ءتۇنى كىرپىك قاقپاعان جاستار جان الىسىپ, جان بەرىسىپ, ارپالىسىپ جاتتى. وسى مەزەتتە تىكۇشاقپەن وبلىس اكىمى ەرالى توقجانوۆ كەلىپ قوندى. ول كەلە سالا حالىقپەن جىلى سالەمدەسىپ, سابىرعا شاقىرىپ, كۇش بىرىكتىرۋگە ۇندەدى. ىقىلاستان كۇش العان, ادال نيەتتى قۇپ العان جاستار جىگەرلەنە ءتۇستى. كوپ جۇمىلسا, الىنبايتىن قامال بولمايدى.
ەرالى لۇقپان ۇلى اۋىلدى اينالدىرا بوگەت سالۋ, سۋ الىپ كەتكەن جولدى ەكى مەترگە كوتەرۋ ءىسى قولعا الىناتىنىن ايتا كەلىپ, سۋ كىرگەن ۇيلەرگە كومەك بەرىلەتىنىن دە جەتكىزدى.
اكىم سوزىندە تۇردى. سۋ شايعان جولىمىزدى ەكى مەترگە كوتەرىپ, ساز, بور, شاقپاقتاس توسەپ قانا قويماي, تەپ-تەگىس اسفالت توسەتىپ بەردى. وسىندايدا ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ: «بالام دەگەن جۇرت بولماسا, جۇرتىم دەيتىن بالا قايدان شىقسىن؟» دەگەن ءسوزى ەسكە ورالادى. ۇلت مۇددەسىنە قىزمەت ەتىپ, جۇرتتىڭ ءسوزىن سويلەگەن, ەلگە ادال قىزمەت ەتكەن ەرالىداي ازاماتتى بەرسەەۆتىكتەر ەش ۋاقىتتا ۇمىتپايدى.
دامۋ مەن ىلگەرىلەۋدە, ەل ەكونوميكاسىن وركەندەتۋدە جولدىڭ الار ورنى ەرەكشە. ەشقانداي كەدەرگىسىز تەپ-تەگىس جولمەن جۇيتكىگەن ءار ادام ءوڭىر باسشىسىنا ىشتەي بولسا دا العىسىن جەتكىزەتىنى ءسوزسىز. كەزىندە تىرناق استىنان كىر ىزدەپ, ارتقى ەسىكتەن كىرگەن اكىمدى دە كورگەنبىز. ال توعجانوۆ ەل ىگىلىگىنە قىزمەت ەتتى, ونىڭ ەكونوميكالىق وي-تولعامدارى, ورتالىق اپپاراتتىڭ جۇمىسىن بيۋدجەتتەندىرۋ, قارجىلاندىرۋ جۇيەسىن وڭتايلاندىرۋ مەن جەتىلدىرۋ جولىنداعى يدەيالارى ومىرشەڭ ەكەندىگىندە داۋ جوق. ول شەشىلمەيتىن ماسەلە بولمايتىنىن, شەشە المايتىن باسشىلار عانا بولاتىنىن كورسەتىپ كەلە جاتىر.
ايتقاندايىن, ە.توعجانوۆ رەسپۋبليكا كولەمىندە «تارى فەست» فەستيۆالىنىڭ وتۋىنە مۇرىندىق بولا ءجۇرىپ, سپورت كەشەنىن سالۋعا دا ءوز ۇلەسىن قوستى.
سالامات شاڭعالا,
زەينەتكەر
اقتوبە وبلىسى,
ويىل اۋدانى,
قاراتال اۋىلى