ەلوردادا ورتالىق ازيا ەلدەرى ايەلدەر ديالوگىنىڭ حالىقارالىق كونفەرەنتسياسى ءوتتى. القالى جيىنعا «وڭىردەگى گەندەرلىك زورلىق-زومبىلىققا قارسى كۇرەس: ءتيىمدى جانە تۇراقتى بىرلەسكەن شەشىمدەردى ىزدەۋ» تاقىرىبى ارقاۋ بولدى. بيىل ورتالىق ازيا ايەلدەرى ديالوگىنە قازاقستان توراعالىق ەتتى. وسى ورايدا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى ەرلان قوشانوۆ شەتەلدىك مەيماندارعا ديالوگ اياسىنداعى بەلسەندىلىگى ءۇشىن العىسىن ءبىلدىردى.
تالقىلاۋعا قازاقستان جانە وزبەكستان پارلامەنتتەرىنىڭ سپيكەرلەرى, پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ مۇشەلەرى, قىرعىزستان, تاجىكستان, تۇرىكمەنستان پارلامەنتشىلەرى, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسشىلارى, ۇكىمەتتىك ەمەس جانە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, ديپلوماتيالىق كورپۋستىڭ وكىلدەرى قاتىستى.
ءماجىلىس سپيكەرى ەرلان قوشانوۆ ەلىمىزدىڭ ورتالىق ازيا ەلدەرى ايەلدەرىنىڭ ديالوگىنە 2023 جىلعى توراعالىعىن قورىتىندىلاي كەلە, وسى ۋاقىت ىشىندە يننوۆاتسيالار مەن تەحنولوگيالاردى, جاھاندىق اسپەكتىدەگى بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى دامىتۋ, كليماتتىڭ وزگەرۋى, تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە قارسى كۇرەستە ايەلدەر مەن جاستاردىڭ ءرولى سياقتى وزەكتى ماسەلەلەر كوتەرىلگەنىن اتاپ ءوتتى.
– قازاقستان ادام قۇقىقتارى, ايەلدەر قۇقىعى, گەندەرلىك تەڭدىك جانە باسقا دا كوپتەگەن حالىقارالىق كونۆەنتسيانى راتيفيكاتسيالادى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن بيىل تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك كۇشەيتىلدى. ءبىز ءوتىنىش بەرۋ تارتىبىنەن انىقتاۋ تارتىبىنە كوشتىك. بۇگىندە زاڭ شىعارۋشى رەتىندە جۇمىستى تەرەڭدەتە تۇستىك. دەپۋتاتتار وسى سالاداعى زاڭنامالىق تۇزەتۋلەردىڭ جاڭا پاكەتىن ازىرلەۋگە كىرىستى. ەڭ اۋەلى ءبىز تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتى بەلگىلەۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇل ماسەلەدە يدەولوگيالىق جۇمىستى دۇرىس جۇرگىزۋ قاجەت. وتباسىنداعى ەرلەردىڭ تولىق ۇستەمدىگى تۋرالى بۇرمالانعان يدەيا وتكەننىڭ ەنشىسىندە قالۋى كەرەك. مەكتەپ قابىرعاسىنان باستاپ جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا دۇرىس قۇندىلىقتاردى ءسىڭىرۋ قاجەت. حالىق اراسىندا قۇقىقتىق مادەنيەت قالىپتاستىرىپ, تۇرمىستىق ءۆانداليزمنىڭ كەز كەلگەن تۇرىنە توزبەۋشىلىك تانىتقان ءجون. مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, ادىلدىكتى جانە زاڭ ۇستەمدىگىن قاتاڭ ۇستانۋعا ءتيىسپىز, – دەدى سپيكەر.
ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى دانيا ەسپاەۆا بيىلعى كونفەرەنتسيانىڭ «گەندەرلىك زورلىق-زومبىلىققا قارسى بەلسەندىلىكتىڭ 16 كۇنى» اياسىندا ءوتىپ جاتقانىن, بۇل ورتالىق ازيادا زورلىق-زومبىلىقتىڭ كەز كەلگەن تۇرىنەن ازات اۋماق قۇرۋعا دەگەن ۇمتىلىستى ايقىن كورسەتەتىنىن ايتتى. ىزىنشە وزبەكستان رەسپۋبليكاسى ولي ءماجىلىسى سەناتىنىڭ توراعاسى تانزيلا نارباەۆاعا ءسوز بەردى. ول ءوز كەزەگىندە گەندەرلىك زورلىق-زومبىلىقپەن كۇرەستەگى وزبەكستاندىق تاجىريبەمەن ءبولىستى. بيىل وندا اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك كۇشەيتىلىپ, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق سالاسىنداعى زاڭناما قايتا قارالعان.
– ءبىز ورتالىق ازيا كوشباسشىلارى ايەلدەرى ديالوگىن 2020 جىلى قۇرعان بولاتىنبىز. وسى ۋاقىتتان بەرى ديالوگ بارىسىندا تاجىريبە الماسىپ كەلەمىز. ءبىرىنشى كەزەكتە زاڭ شىعارۋ اياسىندا. شىنىندا دا, قازىرگى كەزدە ەڭ ماڭىزدىسى – گەندەرلىك تەڭدىك اياسىندا قۇقىقتىق نەگىز قۇرۋ. ءبىز نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق نەگىزدى جاقسارتىپ, ايەلدەرىمىزدىڭ دامۋىنا جاعداي جاساپ جاتىرمىز. وزبەكستاندا گەندەرلىك تەڭدىك بويىنشا قۇرىلىم جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ جۇمىسىنا ديالوگتە قاراستىرىلاتىن ماسەلەلەر ەنگىزىلەدى. ءبىز ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق وزبەكستان كوشباسشى ايەلدەرىنىڭ ديالوگىن قۇردىق. ونىڭ اياسىندا وزەكتى ماسەلەلەردى قاراستىرامىز. ايەلدەردىڭ زاڭدى مۇددەلەرىن كۇشەيتۋ, ولاردىڭ قوعامداعى جانە مەملەكەتتىك تۇرعىداعى ءرولىن كۇشەيتۋ بويىنشا جۇمىس ىستەيمىز. بىرقاتار نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتى قابىلداندى. ولار ايەلدەردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋعا باعىتتالعان. قازاقستان گەندەرلىك تەڭدىك باعىتىندا ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرە الدى. ايەلدەر ماسەلەسىنە قاتىستى زاڭ جوبالارىنا, ۇكىمەتتىك شەشىمدەرگە پارلامەنت تاراپىنان باقىلاۋ بولدى. وسى رەتتە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ دا ىقپالىن ارتتىرۋ قاجەت, – دەدى تانزيلا نارباەۆا.
قىرعىزستاننىڭ جوگوركۋ كەنەش توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ءجاميليا يساەۆا ورتالىق ازياداعى گەندەرلىك زورلىق-زومبىلىقتى زاڭنامالىق دەڭگەيدە قىلمىس دەپ تانىعان ءبىرىنشى ەل قىرعىزستان ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ال جيىنعا قاتىسۋشى دەپۋتاتتار قازاقستاندا زورلىق-زومبلىقپەن كۇرەس جۇرگىزۋ بارىسىندا قانداي باستامالار كوتەرىپ جاتقانىن باياندادى.
– قىركۇيەك ايىندا مەملەكەت باسشىسى وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى جازانى كۇشەيتۋگە تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. مەن «اmanat» فراكتسياسىنىڭ دەپۋتاتىمىن. بىزدەر وسى باعىتتا زاڭ جوباسىن ازىرلەپ, ۇكىمەتكە جولدادىق. بۇل قۇجاتتان وڭ قورىتىندى كۇتىپ وتىرمىز, – دەدى ءماجىلىس دەپۋتاتى جۇلدىز سۇلەيمەنوۆا.
فورۋم سوڭىندا دەلەگاتتار ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ايەلدەر ديالوگى كونفەرەنتسياسىنا قاتىسۋشىلاردىڭ «وڭىردەگى گەندەرلىك زورلىق-زومبىلىققا قارسى ءىس-قيمىل: ءتيىمدى جانە ورنىقتى بىرلەسكەن شەشىمدەر ىزدەۋ» مالىمدەمەسىن قابىلدادى. ديالوگ مۇشەلەرى ءوز مالىمدەمەسىندە ايەلدەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىقتىڭ كەز كەلگەن ءتۇرىن ايىپتايدى جانە ايەلدەردى قورعاۋ مەن قولداۋدىڭ ءتيىمدى زاڭنامالىق جانە قۇقىقتىق تەتىكتەرىن قۇرۋدى قولدايدى.
ەلىمىزدىڭ 2023 جىلعى ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ايەلدەر ديالوگىندەگى توراعالىعى تۇسىندا بىرقاتار ءىس-شارا ءوتتى. دانيا ەسپاەۆا وسى وڭىرلىك الاڭدى ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان نىعايتۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلعانىن اتاپ ءوتتى. ماسەلەن, بيىل ماۋسىم ايىندا استانادا وتكەن «يننوۆاتسيالار مەن تەحنولوگيالاردى دامىتۋداعى ايەلدەردىڭ ءرولى» كونفەرەنتسياسىندا ايەلدەردىڭ يننوۆاتسيالىق جوبالارى مەن جاڭا تەحنولوگيالارى تانىستىرىلعان. «TechnoWomen ورتالىق ازيا» ايەلدەر قاۋىمداستىعىن قۇرۋ باستاماسى قولداۋ تاۋىپ, ناتيجەسىندە تەڭدىك ۇرپاعى فورۋمى اياسىندا قازاقستان «گەندەرلىك تەڭدىككە ارنالعان تەحنولوگيالار مەن يننوۆاتسيالار» ءىس-ارەكەت كواليتسياسىنا قوسىلدى.
بۇعان قوسا قازان ايىندا الماتىدا ازاماتتىق قوعامنىڭ, بەلسەندىلەردىڭ جانە حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن «ايەلدەر, بەيبىتشىلىك جانە قاۋىپسىزدىك» حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىندا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى قارارلارىنىڭ قاعيداتتارىن ىسكە اسىرۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. ديالوگ مۇشەلەرى مەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ازاماتتىق قوعام وكىلدەرىنىڭ ەۋروپارلامەنت قۇرىلىمدارىنىڭ جۇمىسىمەن تانىسۋ ءۇشىن 2023 جىلعى قاراشاداعى بريۋسسەلگە ساپارى جوعارى باعالاندى.
ايتا كەتەيىك, ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ايەلدەر ديالوگى ايماقتاعى ايەلدەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ مەن نىعايتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تالقىلاۋعا ارنالعان بەيرەسمي الاڭ بولىپ سانالادى. بۇل «بۇۇ-ايەلدەر» ۇيىمىنىڭ, بۇۇ ورتالىق ازياداعى پرەۆەنتيۆتى ديپلوماتيا جونىندەگى وڭىرلىك ورتالىعىنىڭ (UNRCCA) جانە بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ (بۇۇدب) قولداۋىمەن قۇرىلدى. ديالوگ 2020 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا باستالعان. ديالوگكە 2021 جىلى وزبەكستان جانە 2022 جىلى تۇرىكمەنستان توراعالىق ەتتى. ال بيىل ورتالىق ازيا ايەلدەرى ديالوگىنا قىرعىزستان توراعالىق ەتەدى.