ءار ۇلت قاي زاماندا دا داستۇرىمەن, مىنەزىمەن, بولمىسىمەن, مادەنيەتىمەن ەرەكشەلەنەدى. ءار حالىقتىڭ تاريحتان تامىر تارتاتىن ۇلتتىق بوياۋى, ايشىقتى مۇرالارى بولاتىنى دا ءسوزسىز. بۇل مۇرالار – سول ەلدىڭ مادەني بايلىعى.
ماسەلەن, بۇگىندە قازاقتىڭ مادەني قۇندىلىقتارى كۇللى الەمگە ايان. ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەننەن كەيىن بۇل سالاعا ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ, تاريحي-مادەني مۇرالارىمىزدى ساقتاۋ, دامىتۋ, ناسيحاتتاۋ جۇمىستارى قارقىندى جۇرگىزىلگەنى بەلگىلى. مۇنى حالىقارالىق دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا الەمدىك كونۆەنتسيالارعا قوسىلىپ, ناتيجەسىندە يۋنەسكو-نىڭ مادەني مۇرالار ءتىزىمىن ءوز مۇرالارىمىزبەن تولىقتىرىپ كەلەمىز.
ايتالىق, وسى ۋاقىتقا دەيىن يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرا تىزىمىنە ەلىمىزدەن وننان اسا تاريحي ەسكەرتكىش جانە ادامزاتتىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇراسىنىڭ كورنەكى تىزىمىنە دە بىرقاتار رۋحاني مۇرا ەنگىزىلدى.
قازىرگى تاڭدا دا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستاننىڭ تاريحي-مادەني مۇراسىنىڭ بىرەگەي وبەكتىلەرىن يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرا تىزىمىنە نوميناتسيالاۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزۋدى باستى نازاردا ۇستاپ وتىر. وسى ورايدا كۇنى كەشە عانا پاريجدەن «جىل قۇسىنداي جاڭالىق» جەتكەنىن دە ايتا كەتەيىك. مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قاريننىڭ مالىمدەۋىنشە, ەلىمىز 2023-2027 جىلدارعا دۇنيەجۇزىلىك مۇرالار كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلاندى.
«يۋنەسكو باس كونفەرەنتسياسى جۇمىسىنىڭ سوڭعى كۇنى قازاقستان 2023-2027 جىلدارعا دۇنيەجۇزىلىك مۇرالار كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلاندى. قۇرامىنا 21 مەملەكەت كىرەتىن دۇنيەجۇزىلىك مۇرالار كوميتەتى ─ يۋنەسكو-نىڭ اسا ماڭىزدى ءارى بەدەلدى باسقارۋشى ورگانى. بۇل كوميتەتتىڭ نىسانداردى دۇنيەجۇزىلىك مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزۋگە جانە الىپ تاستاۋعا ايرىقشا قۇقىعى بار», دەلىنگەن جازبادا.
ەلىمىزدىڭ دۇنيەجۇزىلىك مۇرالار كوميتەتىنە مۇشە بولىپ سايلانۋى, ەڭ الدىمەن, بىرەگەي مادەني جانە تابيعي مۇرالارىمىزدى ساقتاۋعا قاتىستى بەلسەندى جۇمىسىمىزدى حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ مويىندايتىنىن كورسەتەدى. سونداي-اق بۇعان دەيىن يۋنەسكو-نىڭ الماتىداعى كەڭسەسىنە ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنەن بولەك, اۋعانستان, پاكىستان جانە يران مەملەكەتتەرىن قامتيتىن كوپسەكتورلى ايماقتىق كەڭسە (بيۋرو) مارتەبەسىن بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان بولاتىن.
القيسسا
ۋاقىت ارناسىنان ءسال كەيىنگە شەگىنسەك, سوناۋ 1972 جىلى يۋنەسكو ۇيىمى دۇنيەجۇزىندەگى مادەني جانە تابيعي مۇرالاردى قورعاۋ تۋرالى قارار قابىلداعان بولاتىن. 2010 جىلى بۇل قاراردى بۇۇ-عا مۇشە 187 مەملەكەت راتيفيكاتسيالادى. سونىڭ ىشىندە قازاقستان دا بار. سودان بەرى جىل سايىن تۇراقتى تۇردە الەمدىك مۇرا كوميتەتى سەسسياسى ءوتىپ, «الەمدىك مۇرا مارتەبەسىن بەرۋ» ماسەلەسى تالقىعا سالىنادى. نەگىزگى ءتىزىم اياسىندا الەمدىك مۇرا رەتىندە جوعالۋ قاۋپىندەگى ەسكەرتكىشتەر بار. ەلىمىز بۇل ۇيىمعا تمد ەلدەرىنىڭ (بالتىق بويى ەلدەرىن ەسەپتەمەگەندە) اراسىنان ءبىرىنشى بولىپ ەندى. ياعني 1992 جىلى 22 مامىردا مۇشە بولىپ, يۋنەسكو-مەن بەلسەندى ارىپتەستىككە قول قويدى. 1993 جىلى ۇيىممەن ءوزارا قارىم-قاتىناستا نەگىزگى باعىتتاردى انىقتايتىن ءسىم جانىنان يۋنەسكو ءىسى بويىنشا ۇلتتىق كوميسسيا قۇرىلعانىن دا بىلەمىز.
وسى رەتتە حالىقارالىق قاۋىمداستىق الدىنداعى مىندەتىن ورىنداۋ ماقساتىندا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى «مادەنيەتتەردى جاقىنداستىرۋ ورتالىعى» مەملەكەتتىك مۋزەيى» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك قازىنالىق كاسىپورنىن قۇردى. بۇل ورتالىق جۇمىسى ۇلتتىق مۇرانى ساقتاۋ جانە پايدالانۋ سالاسىنداعى جوبالاردى, قولدانبالى جانە عىلىمي زەرتتەۋلەردى جۇزەگە اسىرۋعا, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا باعىتتالعان.
«الەم ەستەلىگىنە» نەلەر ەندى؟
سونىمەن, يۋنەسكو-نىڭ «الەم ەستەلىگى» حالىقارالىق قۇجاتتىق مۇرا رەەستەرىندە قازاقستاننان قوجا احمەت ياساۋي جانە ونىڭ شاكىرتتەرىنىڭ قولجازباسى, «نەۆادا-سەمەي» يادروعا قارسى حالىقارالىق قوزعالىسىنىڭ ارحيۆتىك ماتەريالدارى, سونداي-اق «ارال تەڭىزىنىڭ ارحيۆتىك قورلارى» بار. 2012 جىلى ا.ءفيردوۋسيدىڭ «شاحناما» قولجازباسىنىڭ تۇرىك نۇسقاسى ۇسىنىلدى. قازاقستاننىڭ ۇسىنىسىمەن ۇيىم «مادەنيەتتەردىڭ 2013-2022 جىلدارعا ارنالعان حالىقارالىق ونجىلدىعى» اتتى جوسپارىن قابىلدادى. ەلىمىزدە يۋنەسكو-نىڭ قورعاۋىنا الىنعان تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ قاتارىنا قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنەن باسقا تاڭبالى ارحەولوگيالىق لاندشافىنداعى پەتروگليفتەر, «جىبەك جولى», سارىارقا جانە سولتۇستىك قازاقستاننىڭ دالاسى مەن كولدەرى ەنگىزىلدى. ناقتىراق ايتساق, «جىبەك جولىنىڭ» قازاقستاندىق بولىگى بويىنشا الماتى, جامبىل وبلىستارىنىڭ اۋماقتارىنداعى قويلىق, قارامەرگەن, تالعار, اقتوبە, اقىرتاس, قۇلان, قوستوبە, ورنەك سەكىلدى ورتاعاسىرلىق سەگىز نىسان ەنگىزىلدى. سارىارقا دالاسى مەن سولتۇستىك قازاقستاننىڭ كولدەرى جالپى اتاۋىنىڭ ىشىندە قورعالجىن جانە ناۋرىزىم قورىقتارى دا تىزىمگە كىردى. ال ماتەريالدىق ەمەس قۇندىلىقتار تىزىمىنە دومبىرامەن تارتىلعان كۇيلەر, قازاق پەن قىرعىزدىڭ كيىز ۇيلەرىن تىگۋ شەبەرلىكتەرى قوسىلعان ەدى. الەمدىك اۋقىمداعى تاريحي قۇندىلىقتارعا ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ ۇسىنىسىمەن «حالىقتاردىڭ العاشقى ۇلى كوشكىنى» كونفەرەنتسيالار ءتىزىمى ەنگىزىلىپ, ول ادامداردىڭ عالامشارداعى قازىرگى قونىستانۋ ەرەكشەلىكتەرىنە دەيىنگى كەزەڭدى قامتيتىن بولدى. 2014 جىلعى قاراشادا ادامزاتتىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇراسىنىڭ رەپرەزەنتاتيۆتىك تىزىمىنە العاشقى ۇلتتىق ءوتىنىم «دومبىرا كۇيىن ورىنداۋ ونەرى» جانە قىرعىزستانمەن بىرلەسكەن «كيىز ءۇيدى جاساۋ ماشىقتارى» اتالىمى ەندى. 2015 جىلعى 2 جەلتوقساندا رەپرەزەنتاتيۆتىك تىزىمىنە قازاق-قىرعىز بىرلەسكەن «ايتىس/ايتىش, سۋىرىپ سالما ونەرى» اتالىمى كىردى. ودان بولەك, ەلىمىزدە يۋنەسكو-نىڭ قورعالۋىنا الىنعان ماتەريالدىق ەمەس قۇندىلىقتاردىڭ قاتارىنا «قازاق كۇرەسى» سپورتى, «ناۋرىز» مەرەكەسى, «سۇڭقارمەن اڭ اۋلاۋ» سەكىلدى ساياتشىلىق ونەرى, اسىق اتۋ ويىنى جانە باسقا دا ۇلتتىق ناقىشتار ەندى.
وسىدان بىرەر جىل بۇرىن «قورقىت اتا» تۇركى ەپوسى يۋنەسكو-نىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرالار تىزىمىنە قوسىلعانى دا ءمالىم. بۇل شەشىم ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرانى ساقتاۋ جونىندەگى ۇكىمەتارالىق كوميتەتىنىڭ ماۆريكي رەسپۋبليكاسىنداعى پورت-لۋي قالاسىندا وتكىزگەن وتىرىسىندا قابىلداندى. ال بيىل التىن ەمەل مەن بارساكەلمەستىڭ ءشولدى ەكوجۇيەلەرى يۋنەسكو-نىڭ دۇنيەجۇزىلىك مۇرا تىزىمىنە ەندى. سونداي-اق ماروككودا وتكەن 17-وتىرىستا قازاقتىڭ «ورتەكە» مۋزىكالىق-قۋىرشاق ونەرى مەن قوجاناسىر تۋرالى ءازىل-وسپاق اڭگىمەلەرىن يۋنەسكو تىزىمىنە ەنگىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.
بۇگىن مەن ەرتەڭ: جوسپار مەن جوبا
بۇگىندە ەل پرەزيدەنتىنىڭ «ادىلەتتى قازاقستان: ءبارىمىز جانە ارقايسىمىز ءۇشىن. قازىر جانە ءاردايىم» سايلاۋالدى باعدارلاماسىنىڭ «قازاقستاننىڭ تاريحي-مادەني مۇراسىنىڭ بىرەگەي وبەكتىلەرىن يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرا تىزىمىنە نوميناتسيالاۋ بويىنشا» 116-تارماعىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا بىرقاتار جۇمىس اتقارىلىپ وتىر. مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى مادەنيەت كوميتەتىنىڭ توراعاسى كۇمىس سەيىتوۆانىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىز 1989 جىلى باستالعان ەجەلگى ۇلى جىبەك جولىنىڭ تاريحي-مادەني مۇراسىن جاڭعىرتۋ جونىندەگى يۋنەسكو باعدارلاماسىنا بەلسەندى قاتىسىپ كەلەدى. جوباعا اۋماعى بويىنشا جىبەك جولى وتكەن جانە سونىڭ ارقاسىندا ازيا مەن ەۋروپانىڭ ءتۇرلى ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسى, مادەنيەتى جانە جالپى ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىعى وركەندەگەن بارلىق ەل قاتىسادى. جالپى, اتالعان جوبا ءارتۇرلى ەلدەردىڭ تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرا تىزىمىنە ۇسىنۋ ماقساتىن كوزدەيدى.
«مينيسترلىك 2007 جىلى «جىبەك جولى ورتالىق ازيا مەن قىتايدا» سەريالىق نوميناتسياسىن يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرا تىزىمىنە دايىنداۋ بويىنشا جۇمىستارىن باستادى. مۇنىڭ باستاپقى ناتيجەسى – 2014 جىلى « ۇلى جىبەك جولى: چاناننان تيانشانعا دەيىن» ترانسۇلتتىق نوميناتسياسى شەڭبەرىندە قازاقستان, قىتاي جانە قىرعىزستان تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىن يۋنەسكو تىزىمىنە ءساتتى ەنگىزۋ بولدى. قازىرگى ۋاقىتتا «سىرداريا» وزەنىنىڭ ىرگەلەس اۋماعىندا ورنالاسقان جانە ۇلى جىبەك جولىنا «فەرعانا-سىرداريا ءدالىزى» رەتىندە جاتاتىن تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرى بويىنشا نوميناتسيالىق قۇجاتتار ازىرلەنىپ جاتىر. بۇل ترانسۇلتتىق نوميناتسياعا 4 ەلدەن 30-عا جۋىق وبەكت كىرەدى: قازاقستان, قىرعىزستان, تاجىكستان جانە وزبەكستان», دەيدى كوميتەت باسشىسى.
سونداي-اق ول «فەرعانا-سىرداريا ءدالىزى» نوميناتسياسى بويىنشا ەلىمىزدىڭ ەكى وبلىسىندا ورنالاسقان 6 نىسان – قىزىلوردا وبلىسىنان جانكەنت, سىعاناق قالاشىقتارى, جەتىاسار ءوازيسىنىڭ ەسكەرتكىشتەرى, تۇركىستان وبلىسىنان ياسسى-كۇلتوبە, ساۋران, وتىرار قالاشىقتارى كىرەتىنىن ايتتى.
«2023 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قاراستىرىلعان قاراجات شەڭبەرىندە ياسسى-كۇلتوبە, ساۋران قالاشىقتارى بويىنشا عىلىمي قۇجاتتامالارى دايىندالىپ جاتىر. 2024 جىلى ازىرلەنگەن قۇجاتتامانى يۋنەسكو-نىڭ ستاندارتتارىنا سايكەستەندىرۋ, قىرعىزستان, تاجىكستان جانە وزبەكستان وبەكتىلەرىنە بارۋمەن جالپى كارتوگرافيالىق قۇجاتتى دايىنداۋ, نوميناتسيانى باعالاۋ ءۇشىن يۋنەسكو-نىڭ ساراپشىلارى شاقىرىلادى. ال 2025 جىلى يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرا ورتالىعىنىڭ قاراۋىنا نوميناتسيانى ەنگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر», دەدى كۇمىس سەيىتوۆا.
سونداي-اق الداعى جىلدارى قازاقتىڭ كورنەكتى تۇلعالارى بەردىبەك سوقپاقباەۆ پەن نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ مەرەيتويى يۋنەسكو كولەمىندە اتالىپ وتپەك. اقجولتاي حاباردى جۋىردا عانا مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قارين جاريالاعان ەدى.
«يۋنەسكو باس كونفەرەنتسياسىنىڭ 42-سەسسياسىندا يۋنەسكو-نىڭ اتاۋلى كۇندەرى تىزبەسىنە 2024 جىلى تانىمال جازۋشى ب.سوقپاقباەۆتىڭ جانە 2025 جىلى ايگىلى كومپوزيتور, كۇيشى ن.تىلەنديەۆتىڭ 100 جىلدىعىن ەنگىزۋ تۋرالى قازاقستاننىڭ ۇسىنىسى قولداۋ تاپتى. قازاقستان, ازەربايجان, قىرعىزستان, تۇركيا, تۇرىكمەنستان جانە وزبەكستاننىڭ «ديۋاني لۇعات ات-تۇرك» اتتى تۇركى تىلدەرىنىڭ تۇڭعىش ەنتسيكلوپەديالىق سوزدىگىنىڭ 950 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ تۋرالى بىرلەسكەن ۇسىنىسى دا قابىلداندى. سوزدىكتى ماحمۇد ءال-قاشقاري 1074 جىلى جازعان. يۋنەسكو باس كونفەرەنتسياسىنىڭ بۇل شەشىمدەرى قازاق مادەنيەتىنىڭ دۇنيەجۇزىندە دارىپتەلۋىنە سەپتىگىن تيگىزەرى ءسوزسىز», دەپ جازدى ە.قارين.
ۇلت مادەنيەتىنىڭ مايەگى سانالاتىن تۇلعالار مەن ەڭبەكتەردىڭ الەمدىك دەڭگەيدە باعالانىپ, ناسيحاتتالىپ جاتقانى – ۇلكەن ولجا. ءالى دە بولسا, قازاقتىڭ مىڭ بوياۋلى مادەني ايشىقتارىن, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن حالىقارالىق الاڭدا تانىتا ءتۇسىپ, ادامزاتتىق وركەنيەتكە قوسا الۋىمىز قىرۋار جۇمىستى قاجەت ەتەدى. حالقىمىزدىڭ رۋحاني-مادەني جاڭعىرۋ كەزەڭى جاڭا لەپ, جاڭا تىنىسپەن جالعاسا بەرمەك.