كەيبىر ادامداردىڭ «اۋىل تۇرعىندارى كىر جۋىپ, كىندىك كەسكەن تۋعان جەرلەرىن تاستاپ نەگە كوشەدى؟» دەپ تاڭعالاتىنى بار. ارينە, اركىمگە ءوزى تۋىپ-وسكەن, اتا-باباسىنىڭ قۇتتى قونىسى قىمبات. ايتسە دە قازىعىن سۋىرىپ, ۇدەرە كوشۋدىڭ سەبەبى از ەمەس.
سونىڭ ءبىرى – اۋىز سۋ. ونداعان جىل بويى وڭىردەگى اۋىل-ايماقتى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى قانشاما جوبا جاسالىپ, قىرۋار قاراجات ءبولىندى. بار ناتيجەسىن جوققا شىعارماساق تا, كوزدەن تاسا, كوڭىلدەن جىراق قالىپ جاتقان ەلدى مەكەندەر دە بار. ءتىپتى ارىز-شاعىمى ەستىر قۇلاققا جەتە بەرمەيتىن جىراقتا جاتقان اۋىل ەمەس, ءدال ەلوردانىڭ تۇبىندەگى ەلدى مەكەن. ەركىنشىلىك اۋىلىنىڭ ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشىپ تۇرعان كەزىندە ۇزىن-ىرعاسى 5 مىڭنان اسا تۇرعىنى بولعان. اۋىز سۋدىڭ ازابى جاندارىنا باتقاننان كەيىن مىڭعا جۋىق ادام كوشىپ كەتكەن. ەگەر ماسەلە جۋىر ماڭدا شەشىلمەسە, جان باعۋعا جايلى جەر ىزدەپ ەلەڭدەپ وتىرعاندار از ەمەس.
مۇنداعى حالىقتىڭ كۇنكورىسى – نەگىزىنەن ءتورت ت ۇلىك مالى. وزگە جەرلەردەگىدەي جايىلىمنىڭ ءشوبى سۇيىلىپ, شابىندىقتىڭ قۇنارى كەمىپ, كولەمى دە تارىلعان. «جىعىلعانعا – جۇدىرىق» دەگەندەي, مال اۋرۋى دا ءتورت ت ۇلىكتىڭ تولىنەن ءوسىپ, توسكەيدى تولتىرۋىنا مۇمكىندىك بەرمەي تۇر. وتكەن جىلى قارا مال اۋسىلمەن اۋىرىپ, قىرۋار شىعىنعا ۇشىرادى. مالساق قاۋىمنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, دەر ۋاقىتىندا اۋرۋدىڭ الدىن الاتىن ەكپە ءدارى ۋاقتىلى جەتكىزىلىپ, ەگىلمەگەن. سونىڭ سالدارىنان اق ادال مالدارىنان ايىرىلىپ, قورالارى بوساپ قالعاندار دا بار.
مەملەكەت تاراپىنان اۋىلداعى اعايىننىڭ مال وسىرۋىنە مول مۇمكىندىك بەرىلۋدە. جەڭىلدەتىلگەن نەسيەگە دە قول جەتكىزۋگە بولادى. اۋىل تۇرعىندارى قولدارىنان كەلەتىن نەگىزىنەن وسى شارۋا بولعان سوڭ اتاكاسىپتى دامىتۋعا بەل بۋعان. ەل ىشىندە نەسيە العاندار از ەمەس. قىرۋار قاراجاتقا نەگىزىنەن قارا مال الىپ, مال باسىن ءوز ءتولى ەسەبىنەن كوبەيتۋدى مۇرات تۇتقانىمەن, ءبىر جاعى جۇگەن-قۇرىق تيگىزبەي تۇرعان مال اۋرۋى مۇمكىندىك بەرمەي, ەكىنشى جاعىنان سۋ تاپشىلىعى العا باسقان ادىمىن اشتىرماي تۇر.
وسى ۋاقىتقا دەيىن ەتەك-جەڭى كەڭ پىشىلگەن اۋىلدى اۋىز سۋمەن قامتىپ كەلگەن ەسكى ۇڭعىمانىڭ تۇبىندەگى سارقىنشاق سۋ وسىدان ەكى اي بۇرىن سىزدىقتاي شىعىپ, كەيىن مۇلدەم توقتاپ قالدى. بالكىم, جەراستى سۋىنىڭ ارناسىندا وزگەرىس بولدى ما ەكەن, جوق الدە سۋ كوزى بىتەلىپ قالدى ما؟ ول اراسى اۋىل تۇرعىندارىنا بەيمالىم. قاراپ وتىرعانمەن كۇنكورىس تۇزىلە قويا ما, تىربانىپ ەكى قۇدىق قازعان. ايتكەنمەن جاڭا قازىلعان قۇدىقتارداعى سۋ قورى از ءارى ەرەسەن تۇزدى بولىپ شىقتى. ىشۋگە مۇلدەم جارامسىز. سۋ ساپاسى تومەندەگەن سايىن اۋىل تۇرعىندارى اراسىندا ارقيلى اۋرۋ پايدا بولا باستادى. اسىرەسە اسقازان, ىشەك اۋرۋلارى, ونى از دەسەڭىز, كەيبىر تۇرعىنداردىڭ ءۇستى-باسىن جارا باسىپ كەتتى.
كولىگى بارلار اۋىز سۋدى ىرگەدەگى ەڭبەك اۋىلىنان تاسىمالداپ كۇن كورىپ وتىر. ايتسە دە ول اۋىلداعى قۇدىقتىڭ دا سۋ قورى مول ەمەس. از ۋاقىت امالداعانىمىزبەن, قىس تۇسە قىرۋار مال قولعا قاراعان كەزدە ءبىر قاسىق سۋعا زار بولارمىز دەگەن ۋايىم اۋىل تۇرعىندارىن كۇندىز كۇلكىدەن, تۇندە ۇيقىدان ايىرعان. سوڭعى قۇدىقتاردى 60 مەتر تەرەڭدىكتەن قازىپتى. قىرۋار قارجى, كۇش-جىگەر جۇمسالعانىمەن, ءۇمىت ەتكەن سۋ شىقپاعان. ەكىنشى قۇدىقتىڭ تەرەڭدىگى 90 مەترگە جۋىق. كوز جاسىنداي مولدىرەپ سۋ شىققان, بىراق قاس قىلعانداي بۇل دا تۇزدى. اۋىل تۇرعىندارى شامامەن تاۋلىگىنە 400 تەكشە مەتر سۋ پايدالانادى ەكەن. بارلىعى بىردەي, ارينە, الىستان تاسىمالداپ ىشۋگە مۇمكىندىكتەرى جوق. ال اۋىل دۇكەندەرىندە اۋىز سۋ ساتىلمايدى.
وسى ءبىر حالىقتى ابدەن قاجىتىپ تۇرعان ماسەلەنى وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى بەكىم اكىموۆ كوپتەن بەرى كوتەرىپ ءجۇر. اتالعان ماسەلەنى شەشۋگە اۋداندىق بيۋدجەتتىڭ قاۋقارى جەتپەيدى. جالعىز امال – وبلىستىق بيۋدجەتتەن قوسىمشا قارجى قاراستىرىلۋى. اۋىز سۋدى ەركىنشىلىكتەن بەس شاقىرىم جەردەگى ەڭبەك اۋىلىنان جەتكىزسە, بۇل ەلدى مەكەندە 2018 جىلى جەراستى سۋلارىن بارلاۋ كەزىندە جەتكىلىكتى سۋ قورى بار ەكەنى انىقتالعان. ەندىگى شارۋا – سۋ قۇبىرىن تارتۋ. مىنە, سول كەزدە جىلدار بويى قوردالانىپ قالعان, قانى شىعىپ تۇرعان ماسەلە ءبىر ساتتە شەشىلىپ قالۋى ىقتيمال. اۋدان اكىمدىگى ەڭبەك اۋىلىنان سۋ تارتۋ ستانساسىن ورناتىپ, ءبىر ايدىڭ ىشىندە سۋ جەتكىزۋ تۋرالى اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلارداي ءسۇيىنىشتى حاباردى دا جاريالاعان. كەيىن بار شىعىندى ەكشەپ, تارازى باسىنا تارتا كەلە, ۇڭعىما قازۋ ۇتىمدى دەگەن قورىتىندى جاساعان.
قالاي بولعان كۇندە دە ەركىنشىلىكتەگى ەن جۇرتتىڭ ساعى سىنىپ تۇر. ۇڭعىما قازىلعانىمەن, بۇل توڭىرەكتەگى جەراستى سۋى ىشۋگە جارامسىز بولۋى ابدەن ىقتيمال. بۇرىنعىسى سولاي بولدى ەمەس پە؟ كەيىن قازىلعان ەكى قۇدىق تا تۇزدى بولىپ شىقتى. دەمەك, تىعىرىقتان شىعارار توتە جول – تازالىعى, ىشۋگە جارامدىلىعى كورىنىپ تۇرعان كورشىنىڭ قۇدىعىنا يەك ارتۋ. بىراق سول اقجارىلقاپ كۇن قاشان تۋار ەكەن؟
اقمولا وبلىسى,
ەرەيمەنتاۋ اۋدانى