عىلىمي ورتادا ء«ۇرجار حانشايىمى» دەگەن اتىمەن بەلگىلى ارحەولوگيالىق قۇندى قازىنامىز وسىدان جيىرما جىل بۇرىن اباي وبلىسى ءۇرجار اۋدانى اۋماعىن كوكتەي وتەتىن تاسكەسكەن – باقتى تاسجولىن جوندەۋ كەزىندە كەزدەيسوق تابىلعان ەدى. ياعني جاڭالىقتىڭ اشىلۋىن كەزدەيسوق جاعدايدا تۋىنداعان وقيعانىڭ جەمىسى دەۋگە بولادى.
مامان ارحەولوگتەر اتالعان جادىگەرگە ب.ز.د. IV-III عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن, بيلەۋشى اۋلەتتەن شىققان ايەل دەگەن انىقتاما بەرىپ وتىر. قازىنا تابىلعان قورعاننىڭ ورنالاسقان جەرى – التىنشوقى اۋىلدىق وكرۋگى. سەمەيلىك عالىم امانتاي يسين: «قازىنا تابىلعان جەردىڭ اتاۋىنا زەر سالساڭىز, ونىڭ تەگىن ەمەس ەكەنىن بايقايسىز. التىنشوقى «التىندى توبە» دەگەندى بىلدىرەدى», دەيدى.
العاشقى بولىپ قورعانعا 2013 جىلى قازبا جۇمىسىن جۇرگىزگەن تەمىر سماعۇلوۆ باسقارعان ارحەولوگتەر ۇلكەن ولجانىڭ ۇستىنەن تۇسەدى. ولار ديامەترى 16, بيىكتىگى ءبىر جارىم مەتر وبانى قازۋ بارىسىندا ونىڭ ەكى بولەك قۇرىلىمنان تۇراتىنىن انىقتادى. كولەمى 7 ح 0,6 مەتردى قۇرايتىن ءبىرىنشى نىساننان ەر ادامنىڭ ەكى مىڭ جىل بۇرىن كەپكەن مۇردەسىنەن باسقا ەشتەڭە تابىلعان جوق. ال اۋماعى 3,3 ح 5 مەتر, بيىكتىگى جارتى قۇلاش كەلەسى نىساندى قازعاندا, تەرەڭنەن تاسقابىر (ساركوفاگ) انىقتالىپ, ونىڭ ىشىنە جەرلەنگەن 30-35 جاستاعى ايەلدىڭ مۇردەسى تابىلادى.
تاس ساركوفاگتى اشۋ بارىسىندا بيلەۋشى ايەلدىڭ قاسىنان التىن سىرعا مەن قۇرباندىق شالۋعا ارنالعان تاستان جاسالعان بۇيىم انىقتالادى. سونىمەن بىرگە حانشايىمنىڭ سول جاعىنداعى شۇڭقىردان اعاش تاباق, ىشىنە قويدىڭ جامباسى سالىنعان كەراميكالىق قازان قاتارلى بۇيىمدار شىققان ەكەن.
ايەل ادامنىڭ قاڭقا سۇيەكتەرىندە كوك جانە جاسىل ءتۇستى ماتا قالدىقتارى ساقتالعان. ەڭ باستى قۇندىلىق – بيىكتىگى 28 سم كونۋس ءتارىزدى ايەلدىڭ التىن باسكيىمى. بۇل باسكيىم – وسىمدىك تارىزدەس ورنەكتەر جانە زوومورفتى ايشىقتارى بار قيال-عاجايىپ جانۋار بەينەلەرىمەن ادىپتەلگەن.
ساۋكەلەنىڭ ۇشار باسى التىن سىمداردان شيىرشىقتالىپ اشەكەيلەنسە, تومەنگى جاعىنداعى بۇيىمداردىڭ بەتى كەدىر-بۇدىرلى ىلمەكتەرمەن بادىزدەلىپتى. مۇنداي ۇلگىدەگى دۇنيەلەر ساق جاۋىنگەرلەرىنىڭ سالتاناتتى شارادا كيەتىن كيىمدەرى», دەيدى ماماندار.
جوعارىداعى قۇندى جادىگەردىڭ جاڭعىرتپاسىن جاساعان رەستاۆراتور قىرىم التىنبەكوۆ: «مۇرانى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن قولدا بار ارحەولوگيالىق ماتەريالداردى پايدالاندىم جانە پازىرىق مادەنيەتىنە قاتىستى ستيلدىك ۇلگىلەر دە جيناقتالدى», دەيدى. ءسويتىپ, ۇزىن كويلەكتى, ونىڭ ەتەگى قىرىققۇلاق جاپىراقتارىمەن كومكەرىلگەن, باسىندا قىزىل جىبەك جامىلعى, ونىڭ ۇستىندە كوك ماتامەن قاپتالعان ساۋكەلەسى بار, اياعىندا جۇمساق بىلعارى ەتىك, باسكيىمى فانتاستيكالىق قۇس بەينەلى ءھام كيىك ءپىشىندى التىن اشەكەيمەن بەزەندىرىلگەن, قۇستىڭ ەكى جاعىندا جەلپۋىش تۇرىندە قوس شاشاق ورنالاسقان...
«حانشايىمنىڭ بۇل رەتكى جاڭعىرتپا بەينەسى – ەجەلگى كوشپەلىلەر قوعامىنداعى ايەلدىڭ ورنى مەن ونىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسىن انىقتايتىن بىردەن-ءبىر مۇرا», دەيدى تاريحشىلار.