سۇحباتتاردا قاتتالعان تاريح

سونداي ەستەلىكتەردىڭ ءبىرازى الماتى جانە ونىڭ توڭىرەگى تۇرعىندارىنان سۇحبات الۋ ءادىسى ارقىلى جينالدى. سۇحبات بەرۋشىلەردىڭ ءبارى دەرلىك سول زۇلمات جىلدارىنداعى جانداردىڭ تاعدىرى تۋرالى ەستىگەن-بىلگەندەرىن تەبىرەنە, تولعانا اڭگىمەلەپ بەردى. سۇحباتتاردا ورىلگەن تاريح – حالقى­مىز­دىڭ تاعدىرى, باستان كەشكەن اۋىر قاسىرەتى. جاقىندارىنىڭ جازىقسىز ەكەندەرىن ايتقان ۇرپاعى اتا-باباسىنىڭ ءتۇبى ءبىر اقتالار دەگەن ءۇمىت وتىن دا سوندىرگەن ەمەس.

 

اسحات مىرزاليەۆ,

الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىنى, تاۋ-كەن ينجەنەرى, 62 جاستا:

– 1918 جىلى ءاليحان بوكەيحان باستاعان قايراتكەرلەر «الاش» اتتى پولكىن قۇرۋدى قولعا الدى. اتتى اسكەر جەتىسۋ ولكەسىندە دە قۇرىلدى. قازاق جىگىتتەرىنەن جاساقتالعان پولك اتامان اننەنكوۆ, كولچاك, دۋتوۆ اسكەرلەرى جاعىندا بولشەۆيكتەرگە قارسى سوعىستى.

جەتىسۋ جەرى مەن شاۋەشەك قالا­سىن­دا الاش وردا جاساقتارىن قۇرۋ­عا باسشىلىق جاساعان سادىق امان­جو­لوۆ قىزىل اسكەرلەرمەن بولعان شاي­قاس­تاردىڭ بىرىندە اۋىر جارالانعان. جەتىسۋدا «الاش» اتتى اسكەرىن قۇرۋعا بەلسەنە اتسالىسقاندار مۇحامەتجان تىنىشباەۆ, وتىنشى ءالجانوۆ جانە اعىباي سۇتتىباەۆ ەدى. الاش اسكەرىن قۇرۋدان قاستەك ءوڭىرىنىڭ جىگىتتەرى, ونىڭ ىشىندە اتالارىم شەت قالماعان. اعىباي سۇتتىباەۆ – مەنىڭ ۇلكەن اتام.

قاستەك بولىستىعىنىڭ №2, 11, 19 اۋىلدارىنان جاساقتالعان اتتى اسكەر قۇرامىنا شالتاباي قۇدايبەرگەنوۆ, وماربەك جانتاەۆ, سماتاي ارسەكوۆ, اعىباي سۇتتىباەۆ سەكىلدى جىگىتتەر كىرگەن. الاش اسكەرى قاتارىندا بولعان جىگىتتەر قارۋلارىن الاش وردا تاراعاننان كەيىن دە تاستامادى. ولار 1919-دان 1935 جىلعا دەيىن قاستەك, قوڭىرتوبە, سۋىقتوبە, تالدىقورعان, بالقاش, الماتى ايماعىندا كەڭەستىك بيلىكتىڭ ىزعارلى سايا­ساتىنا قارسى جانقيارلىقپەن كۇرەستى.

1931 جىلى 18 قازاندا وماربەك جان­­تاەۆتىڭ 80 جىگىتى بابەشكونىڭ جاسا­عى­مەن شايقاسقا تۇسەدى. الاش وردا ۇكى­مە­تىنىڭ جويىلعانىنا قاراماستان, ونىڭ يدەو­لوگياسىنىڭ قۋاتى سونشاما, قاس­تەكتەگى «الاش» پولكىنىڭ جىگىتتەرى كوم­مۋنيستىك ساياساتقا قارسى­لى­عىن توق­تات­پاعان, ولاردىڭ سانى 400-500-گە دەيىن جەتكەن. قاستەك تۇبىندە قۇرىلعان اتتى اسكەردىڭ قاتارىندا بولعاندار 1946-1947 جىلدارعا دەيىن قارسىلىق كورسەتىپ كەلدى.

اعىباي سۇتتىباەۆ, ونىڭ اعاسى تۋلاق سۇتتىباەۆ 1916 جىلعى كوتەرىلىستىڭ دە بەلسەندى قولباسشىلارى بولدى, كەيىن «الاش» اتتى اسكەرىن قولداپ, قۇرامىندا شايقاستى, جىگىتتەردى كيىم-كەشەك, قارۋ-جاراقپەن, ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋگە جاردەمدەستى. 1916, 1919, 1928 جىل­دارى اۋىلدارىن قۇتقارىپ قالۋ ءۇشىن قىرعىز جەرىنە قاراي كوشىرىپ, باسساۋعالاتتى.

1928 جىلى كەڭەس وكىمەتى اعىباي سۇتتىباەۆتىڭ مال-جانىن, جەرىن تارتىپ الادى دا ءوزىن قىرعىزستانعا جەر اۋداردى. اعىباي سۇتتىباەۆ پەن اعاسى تۋلاق سۇتتىباەۆ پاتشا وكىمەتىنىڭ دە, كەڭەس وكىمەتىنىڭ دە قۋدالانۋىنا ۇشىراعان. 1916 جىلعى كوتەرىلىستەن كەيىن پاتشا وكىمەتى تاراپىنان قۋدالانىپ, تۇرپانعا ءوتىپ كەتىپ, امان قالادى. وندا بار قيىن­دىقتى باستان كەشىپ, 1917 جىلى پاتشا وكىمەتى قۇلاعاننان كەيىن ەلگە ورا­لادى. ولار الاش قايراتكەرلەرىن قول­دايدى. جەتىسۋداعى «الاش» پولكى قۇرامىنا قوسىلادى. بىراق كوپ ۇزا­ماي, بولشەۆيكتىك وكىمەت بيلىككە كەلىپ, ولاردى قۋعىنعا ۇشىراتادى. بۇرىن­عى بولىس, باي-ماناپتارعا «الاش وردانى قولداۋشىلار» دەگەن ايىپ تاعىلادى. 1919-1920 جىلدارى اعىباي سۇتتىباەۆتىڭ تۋىسقاندارى تۇت­قىن­دالىپ, سىبىرگە جەر اۋدارىلا باستايدى.

اتام اعىبايدىڭ بالاسى مىرزالى دا كوپ جاپا شەكتى. مىرزالى اعىباەۆ پەن اعاسى مۇساحان تۋلاقوۆتى باي بالالارى دەپ مەكتەپتەن شىعارىپ تاستايدى.

اعىبايدىڭ ۇلدارى: جاپاربەك, جاپارالى, ءومىرالى, نەسىپالى, ءجۇنىسالى, ءيمانالى – ءبارى سوعىستان قايتىپ ورال­ما­عان. ال مىرزالى اعىباەۆ پەن ءداۋىتالىنى تىل­دىڭ قارا جۇمىسىنا قالدىرادى. مىرزالى اعىباەۆ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن قىس­پاق كورىپ, قۋعىن-سۇرگىندى باستان كەشتى. وعان «حالىق جاۋىنىڭ ۇرپاعى», «الاش وردا تىڭشىسى» دەگەن ايىپ تاعىل­عان. قىزىل قىسپاقتىڭ كەسىرىنەن ءجيى كوشىپ-قونۋىنا تۋرا كەلگەن. ول 1903-1978 جىلدارى ءومىر ءسۇردى. قانشا قۋعىن-سۇر­گىن كورسە دە زاڭ جۇزىندە اقتالماعان.

1932 جىلى ەل اشتىققا ۇشىراعاندا كۇرەڭبەل اۋىلىن قۇنداقباي تىلەپدينوۆ, قاناپيا مۇقاشەۆ باستاعان ازاماتتار قىتايعا كوشىرەدى. وسىلايشا, كەڭەستىك سولاقاي ساياساتتىڭ ىڭعايىنا بەرىلمەي, قاسقايا قارسى كۇرەسكەن قاھارمانداردىڭ وزدەرى دە, ۇرپاعى دا قۋعىن-سۇرگىننىڭ تاۋقىمەتىن تارتتى. ولاردى بۇگىنگى كۇنى زاڭ جۇزىندە اقتاپ الۋ – بورىشىمىز, بابالار اماناتى.

 

قۋانىشبەك ەستاەۆ,

الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىنى, زەينەتكەر, 74 جاستا:

– ارعى اتام – سامەن باتىر, بەرگى اتام اتاقتى – ديحانباي بي. كىشكەنتاي كەزى­مىز­دەن اتالاردىڭ وتكەن ءومىرى, ەرلىك ىستەرى جاي­لى اڭگىمەلەردى تىڭداپ وستىك. كەڭەس وكى­­مەتىنىڭ قۋعىن-سۇرگىنىنە ۇشىراعان اتا­­لارىم – قارىنباي قاجى تاسىبەك ۇلى جانە سايدەك مولدا سامىلتىر ۇلى وتە باي, قۋاتتى بولعان. باي بولعاسىن كوزگە دە ەرەك­­شە تۇسسە كەرەك. كامپەسكەنىڭ كەزىندە ابا­يىلدا بي كەلگەنباي ۇلى سەكىلدى تۋىس­قاندارىنىڭ مالدارى تاركىلەنىپ, وزدە­رى جەر اۋدارىلعان. ال قارىنباي قاجى تاسىبەك ۇلى مەن سايدەك مولدا سامىل­تىر­ ۇلىن «باي», «كۋلاك» دەپ تۇرمەگە جاپ­قان.

قارىنباي اتامىز قاجى بولعاندىقتان ءدىن ادامى رەتىندە دە كوممۋنيست-اتەيس­تەر­گە جاقپاي قالعان. قارىنباي قاجى مۇسىل­ماندىق پارىزىن ورىنداپ, مەك­كە­گە قاجىلىققا بارىپ قايتقان كىسى. مۇسىل­مان­شا ساۋاتتى بولعان, حات تانىعان. شىق­قان تەگى دە وسال ەمەس. سامەن باتىر­دان قاپسالاڭ باتىر, ودان ديحانباي بي, ودان تاسىبەك. تاسىبەكتىڭ ءبىر ۇلى وسى قا­رىنباي قاجى. قاجى اتامىز 1916 جىل­عى­ كوتەرىلىستىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى ءارى بەل­سەندى قاتىسۋشىلارىنىڭ ءبىرى بولعان.

قارىنباي تاسىبەك ۇلى 1928 جىل­دا­عى كامپەسكە كەزىندە تۇرمەگە جابى­لىپ, سودان قايتىپ شىقپادى. ءالى كۇنگە دەيىن اقتالمادى. سايدەك سامىل­تىر ۇلى اۋليە بولعان كىسى. سايدەكتىڭ اكەسى سامىلتىر – 1916 جىلعى كوتە­رى­لىستىڭ قولباسشىلارىنىڭ ءبىرى. ال سامىلتىردىڭ اكەسى ديحانباي بي 1850 جىلعى ءۇشالماتى تۇبىندەگى شايقاستا تويشىبەك باتىرمەن بىرگە قول باستاعان باتىر. ارعى اتاسى قاپسالاڭ باتىر, ال قاپسالاڭ سامەن باتىردىڭ ۇرپاعى.

اشىمقۇل اقپەيىلوۆ اعامىز سايدەك مول­دا تۋرالى كوپ بىلەتىن. مۇتاش قاريا ابدىمالىك ۇلى مەن داريعا سايدەك­مول­داقىزىنان كوپ اڭگىمە ەستىگەن ەكەن. سول ەستىگەندەرىن بىزگە دە ايتىپ وتىرۋشى ەدى. سايدەك مولدا سامىلتىر ۇلىن, جۇماتاي بي جانە ابدىقايىم دەگەن كىسىلەردى «باي», «كۋلاك» دەپ الماتىداعى تۇرمەگە وتىرعىزادى. جۇماتاي بي مەن ابدىقايىم تۇرمەدە كوز جۇمادى. سايدەك مولدا تۇرمەنىڭ ىشىندە ولاردىڭ جانازاسىن شىعارادى دا, ءولىمنىڭ كوبەيىپ كەتكەنىن كورىپ, قاشۋعا بەل بايلايدى. ءسويتىپ, تۇرمە كۇزەتشىلەرىنىڭ كوزى كورە الماي قالاتىنداي ءىلىمىن وقىپ, قاشىپ شىعادى. تۇرمە كۇزەتشىلەرىنىڭ سايدەك مولدانىڭ كوز ارباۋىنا (گيپنوزىنا) اربالعانى سونشالىق, سايدەك مولدانىڭ قاسىنان ءوتىپ بارا جاتقانىن بايقاماي قالعان. ءسويتىپ, تۇرمەدەن قاشىپ شىعىپ, توقماق جاققا قونىستانعان. قىرعىز جەرىندەگى ءتۇپ ناعاشىلارىنا كەلىپ پانالاعان. ەكى باۋىرى ءابدىجاپار مەن مۇستاپا سول جاقتا اشتىقتان كوز جۇمىپ, سۇيەكتەرى قىرعىز جەرىندە قالعان. ال سايدەك مولدانىڭ ءوزى ءتاۋىپ بولىپ, ەلدى ەمدەپ كۇن كورگەن, بالا-شاعاسىن اسىراعان.

سايدەك مولدا كورىپكەل كىسى بولعان ەكەن. بىزگە كەڭەس وكىمەتى كەزىندە اقپەيىل اعامىز سايدەك مولدا «30-40 جىلدان كەيىن كەڭەس وكىمەتى قۇلايدى دەپ» ايتىپ كەتىپتى دەگەنىندە ءبىز «مۇمكىن ەمەس» دەگەن ەدىك. بىراق راس بولىپ شىقتى. مولدا, ءتاۋىپ, كورىپكەل ادامنىڭ قۋعىن-سۇرگىن كورىپ ومىردەن وتكەنى وكىنىشتى. مۇنداي ەرەكشە قاسيەت اركىمگە بەرىلە بەرمەيدى. اتالارىم تارشىلىق جاساماي, بارشاعا قايىرىمدى بولعان دەسەدى. قارىنباي قاجى تۇرمەدە كوز جۇمدى, ال سايدەك مولدا ولەر الدىندا ەلگە ورالىپ, اۋىرماي-سىرقاماي ءجۇرىپ كەتىپتى. مولاسى اقسەڭگەر اۋىلىنىڭ ماڭىندا.

 

مارال ىسقاقباي,

الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىنى, جازۋشى, 85 جاستا:

– قۋعىن-سۇرگىننىڭ اۋىر زاردابىن شەككەندەردىڭ ءبىرى – ءبىزدىڭ اۋلەت. قازاق دالاسىنا 1932 جىلعى ناۋبەت كەلگەن شاقتا اكە-شەشەم جالاڭاش دەپ اتالاتىن سايداعى وزدەرىنىڭ اتاجۇرتىندا تۇرادى ەكەن. ول جەر قورداي اسۋى دەپ اتالاتىن جازىقتىڭ تۇستىك جاعىندا, ونشاقتى شاقىرىم جەردە. اكەم ىسقاقبايدىڭ ايتۋىنشا, وتىز ەكىنىڭ قىسىنا ىلىككەن كەزدە اتالاس تۋىستارىمىز جەتپىستەي ءۇي بولعان. «سۇراپىل قىستان جەتى ءۇيدىڭ ساباعى عانا شىقتى», دەپ وتىرۋشى ەدى اكەم.

اكەم ءتورت اعايىندى. اكەمنىڭ تۋعان اعاسى ءىلياس امانجول ۇلى «باي», «كۋلاك» دەگەن جالامەن قۋعىنعا ۇشىراپ, تۇرمەدەگى ازاپقا شىداماي, كوز جۇمعان. ايەلى مەن ەكى قىزى اشتىق جىلدارى ءبىر ءۇزىم نان تاپپاي, ۇيىندە اشتان ءولىپتى. بۇل – ءبۇتىن ءبىر قازاق وتباسى سولاقاي ساياساتتىڭ قۇربانى بولدى دەگەن ءسوز.

اتامنىڭ ءىنىسى سەمىزباي شالىمبەت ۇلى كامپەسكە تۇسىندا قۋدالاۋعا ۇشىراپ, تۇر­مەگە جابىلادى. ۇلى جانعازى جەتىم­دىك­تىڭ كۇيىن كەشىپ, قاڭعىپ قالادى. كومەك قولىن سوزار اعايىننىڭ دا سولاقاي سايا­سات­تان توز-توزى شىعىپ كەتكەن كەزى, وزدەرى ءالى ەس جيا الماي جاتقان شاقتا وعان باس-كوز بولۋعا مۇرشاسى كەلمەيدى. جان­عا­زى­نىڭ تاعدىرى دا ايانىشتى اياقتالادى. جەتىم قالعان 9-10 جاسار جانعازى بالا­لار­ كولونياسىنا تۇسەدى, قۋ تاعدىر ونى دا ايامادى.

باي تۇقىمى دەپ ەگىزباي شالىمبەت ۇلى دەگەن اتاما دا كۇن بەرمەگەن. قالعان اعا­يىن اتالارىمدى دا باي تۇقىمى دەپ, قۋدالاۋعا سالعان. اكەمنىڭ ءبىر ءىنىسى ەرتەرەك قىرعىز اسىپ كەتىپ, اجال شەڭ­گە­لى­نەن قۇتىلعانىمەن, كەيىن 1943 جىلى قى­رىم­دا­ نەمىستەرمەن سوعىستا 41 جاسىندا ءولدى. ونى «قاراقويشى» دەپ اتايدى ەكەن.

اكەمنىڭ قارىنداسى ءسۇيىمحان امان­جول­قىزى قورداي ءوڭىرىنىڭ ءىرى بايلارىنىڭ ءبىرى ەرشىبىل دەگەن كىسىنىڭ كەلىنى بولعان ەكەن. قايىن اتاسى 1928 جىلى كامپەسكەگە ىلى­گىپ, جەر اۋدارىلعاندا كۇيەۋى ەكەۋى مال-م ۇلىكسىز قاڭعىپ قالىپ, قىرعىز جاق­قا اۋادى دا, كۇيەۋى ەكى بالاسىمەن جول­دا اشتان ولەدى. ءوزى ۇلكەن جولدىڭ بويىندا تەنتىرەپ جۇرگەن جەرىندە ءبىر قىرعىز جىگىت نانعا ءبىر تويدىرىپ, اشتىق­تان وزگە ءمىنى جوق جيىرمانىڭ ۇستىندەگى سۇلۋ كەلىنشەككە ۇيلەنىپ الادى. كوركىنە, كەلبەتىنە قىزىققان بولسا كەرەك. ءسويتىپ, اكەمنىڭ تۋعان قارىنداسى ءسۇيىمحان امانجولقىزى قىرعىزدان ءدام-تۇز بۇيىرىپ, امان قالادى. سۇيىمحانعا ۇيلەنىپ العان قىرعىز جىگىتى ىستىقكول ماڭىنداعى تورايعىر دەگەن اۋىلدان ەكەن. ءسۇيىمحان اپكەمىز قىرعىز جەرىندە جۇرگەندە توركىنىن ىزدەۋمەن بولادى. «نوعايباي دەگەن كىسىنى بىلەسىزدەر مە, سول اۋىلدىڭ قىزى ەدىم» دەپ ايتا بەرەدى ەكەن. بىراق بىلەم دەگەن جان جولىعا قويمايدى. ءسويتىپ جۇرگەندە ءسۇيىمحان اپكەمىزدىڭ قىرعىز كۇيەۋى مەن قاينىسى سوعىسقا اتتانادى. كۇيەۋى سول بويى سوعىستان قايتپايدى. ال قاينىسى كوزىنە وق ءتيىپ, سوقىر بولىپ ورالادى. سول قاينىسى ساۋاتتى جىگىت ەكەن, جەڭگەسىن ەرتىپ, ونىڭ توركىندەرىن تاۋىپ بەرمەكشى بولىپ, قوردايعا كەلەدى. قوردايداعىلار جوبالاپ ايتىپ, ءجون سىلتەگەننەن كەيىن ەكەۋى جاياۋ­لاتىپ ءجۇرىپ, قوردايدان شارباقتىعا جەتەدى, ودان ءارى ءبىزدىڭ اۋىلعا جەتەدى. وسىلايشا, اپكەمىزبەن ارادا جىلدار سالىپ, قايتا قاۋىشقان جايىمىز بار. سول اپكەمىز 90-عا جاقىنداپ بارىپ, قىرعىزدىڭ تورايعىر دەگەن اۋىلىندا, ءوزى كەلىن بوپ تۇسكەن ەلدە كوز جۇمدى.

ال اكە-شەشەم – ىسقاقباي مەن قالام­زيانىڭ 1932 جىلى الدى ونعا, ارتى تورتكە ىلىككەن ءتورت بالاسى بولعان. زۇلمات كەسىرىنەن بالالارىنىڭ بارىنەن ايى­رىلعان. قالىڭ قايعىعا ورانىپ, سوقا باستارى سوپايىپ قالعان ەكەۋى, وزگە اعايىندارى سەكىلدى جالاڭاشتى تاس­تاپ, پىشپەكتىڭ جولىنا تۇسەدى. زۇلمات جىل­دارى پىشپەك جاقتا قاڭعىپ ءجۇرىپ, كوپ ازاپ شەككەن. ولاردىڭ جولشىباي كور­گەن تاۋقىمەتىن مەن «پەندە عۇمىر» رو­ما­نىن­داعى ومىرزاق پەن كۇلپان باسىنداعى ترا­گەديا رەتىندە سۋرەت­تە­گەنمىن. ايتەۋىر ولمەي ءتىرى قالعان بەيشارا­لار 1934 جىلى عانا ەلگە قايتىپ ورالىپتى. بىراق قاڭىراپ قالعان باياعى جالا­ڭاشقا ەمەس, شەشەمنىڭ توركىندەرى «قالقوز» بوپ ۇيىسقان اۋىلعا كەلىپ ورىن تەبەدى.

انام قالامزيا ءبىر اكە, ءبىر شەشەدەن ون اعايىندى ەكەن. اكەسى كورپەش ەل ىشىندە بەلگىلى اقىن بولعان كىسى. جەتىسۋدىڭ اتاقتى ەكى سالىنىڭ ءبىرى – تاكەن سال وسى كورپەشتىڭ اكەسى كوشەردىڭ تۋعان ءىنىسى. مىنە, وسى كورپەش اقىن دا سول جىلى اشتان ولگەن. شەشەمنەن وزگە توعىز بالاسى دا وسى ناۋبەتتىڭ قۇربانىنا اينالعان. ولاردىڭ ءبارى دە ول كەزدە بالالى-شاعالى, ءۇيلى-باراندى جاندار. شەشەمنىڭ سول وشارلى تۋىس­تارىنان تىگەرگە تۇياق قالماي, تۇگەلدەي قىرىلعان. تەك ءبىر سىڭلىسىنەن ءبىر قىز ءتىرى قالعان ەكەن, ونى شەشەم وتىز ەكى جىلدان كەيىن 1964 جىلى ويدا جوقتا 40-50 شاقىرىم جەردەگى اقتەرەك دەگەن اۋىلدان تاۋىپ الدى. وعان ەكەۋىنىڭ ەگىزدىڭ سىڭارىنداي ۇقساستىعى سەبەپ بولادى, ايتپەسە ونىڭ كىم ەكەنىن قايدان ءبىلسىن. ءسويتىپ, ءوز كىندىكتەرىنەن ون بەس بالا وربىتكەن ەكى اتامنان – ەكى اۋلەتتەن, اينالىپ كەلگەندە, اكەم دە, شەشەم دە جالعىز قالىپتى.

ءسويتىپ, بالادان دا, باۋىردان دا تۇگەل ايىرىلىپ اڭىراپ جۇرگەن اكە-شەشەم 1935 جىلى قاراشانىڭ اياعىندا ءبىر قىز كورىپ, ەسىمىن ءلاتيپا قويىپتى. اراعا ەكى جىل سالىپ, 1938 جىلى قاقاعان قىستا – 2 اقپاندا مەن تۋىپپىن. ناۋرىز كەلىپ, كۇن جىلىنعاندا اكەم بايعۇس: « ۇلىمدى ءوز ۇيىرىنە اپارىپ قوسايىن» دەگەن قازاقى تىلەكپەن كوكقاپتال دەگەن جەردەگى اتالاس اعايىندارىنىڭ قاسىنا كوشىپ كەلىپتى. قازىر كوكقاپتالدا دا, كىندىك قانىم تامعان جەردە دە ەلدى مەكەن جوق, تۇرعىندارى 1950-جىلدارى قازىرگى كەنەن اۋىلىنا قونىستانعان. سولاقاي كەڭەستىك ساياساتتىڭ سالقىنى ءبىزدىڭ اۋلەتتىڭ تاعدىرىنا وسىنداي ازاپتى تاڭباسىن سالىپ كەتتى.

 

داۋلەتقۇل قولقامباەۆ,

الماتى وبلىسى, جامبىل اۋدانى, تارعاپ اۋىلىنىڭ تۋماسى, زەينەتكەر, 68 جاستا:

– قۋعىن-سۇرگىن ءۇش بىردەي اتامنىڭ – ءوز اتام قولقامباي بورتەەۆ, ونىڭ ۇلى نۇرمامبەت قولقامباەۆ جانە ناعاشى اتام قىدىرباي جاركىمباەۆتىڭ ءومىرىن جالمادى. ەكى اتام تاركىلەۋگە ۇشىراپ, جەر اۋدارىلعان. اتام قولقامباي بورتە ۇلىنىڭ 2 ايەلىنەن 6 ۇلى بولعان. ولار: نۇرمامبەت, جيرەنباي, جاقىپبەك, نۇربەك, ماقسۇت, مەدەت. العاشقى تورتەۋى ۇلكەن ايەلى سالتانات اجەمىزدەن, قالعان ەكى ۇلى كىشى ايەلى اقبالا اجەمىزدەن تۋعان.

اتامىز قولقامباي «باي», «كۋلاك» دەگەن جالامەن تۇرمەگە جابىلىپ, سول جەردە قايتىس بولعان. سول تۇرمەنى سۇراستىرىپ ءالى تابا الماي ءجۇرمىن. ءتىپتى ارحيۆتەرگە دە باردىم. ىزدەدىم, بىراق ناتيجە بولمادى. قايران, اسىل اتالارىم سۇراۋسىز كەتكەندەي بولدى-اۋ. وسى جوبا اياسىندا جيناق قۇراستىرىلىپ, قۋعىن-سۇرگىن كورگەندەردىڭ اتى-ءجونى بىرىڭعاي ۇلتتىق بازاعا تىركەلەتىنىن ەستىپ-ءبىلىپ, وشكەنىم جانعانداي كۇي كەشىپ وتىرمىن. ەندى ءبىر حابارىن بىلەرمىن دەگەن ءۇمىت وتى جاندى.

بىلەتىنىم – قولقامباي اتامنىڭ ۇلكەن ۇلى نۇرمامبەت قولقامباەۆ 1900 جىلى تۋعان. 1930 جىلى تايتورى بولىسىنداعى توبەت اۋىلىندا كامپەسكەلەنىپ, جازاسىن وتەۋگە باسقا وبلىسقا ايدالعان. ءدال قاي وبلىس ەكەنىن ايقىنداي المادىم. كەيىن تۇرمەگە جابىلىپ, سول جاقتا كوز جۇمعان, اقتالماعان. قاي جەرگە كومىلگەنىن دە بىلمەدىم. ول كىسى تۋرالى دا مالىمەت جوقتىڭ قاسى.

ال جيرەنباي, جاقىپبەك قولقام­باي­­ۇلدارى سوعىسقا بارىپ, قۋدالاۋدان امان قالعان. ايتپەسە ولارعا دا «بايدىڭ تۇقىمى» دەگەن جالا جابىلار ما ەدى, كىم ءبىلسىن؟! قولقامباي اتامنىڭ قالعان ۇل­دا­رى اشتىقتا قىرىلعان, اشتان ولگەن.

ناعاشى اتام كىدىرباي جاركىمباەۆ 1886 جىلى تۋعان. 1930 جىلى سەر­گەەۆ­سكوە اۋىلىندا, كاستەك بولىسىندا كام­پەس­­ك­ەلەنىپ, تۇتقىندالعان. سودان تۋعان-تۋىس كوز جازىپ قالعان, ءبىر حابارىن بىلە الماي, ءالى كۇنگە مالىمەت ىزدەپ كەلەمىن. ارتىندا ەكى قىز قالعان, قۇماربيبى – مەنىڭ انام.

 

ورازباي شارعىنوۆ,

الماتى وبلىسى, قاراساي اۋدانى, تۇرار اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, زەينەتكەر, 75 جاستا:

– مەن قىتايدا دۇنيەگە كەلدىم. بىراق اتا جۇرتىمىز كەگەن اۋدانىنىڭ كولباستاۋ دەگەن جەرى. اكەمنىڭ اتى – مەرگەنباي. مەرگەنبايدىڭ اكەسى ءنۇسىپ, ءنۇسىپتىڭ اكەسى قاراعۇل دەگەن كىسى. ارعى اتام قاراعۇل جاز جايلاۋ شالكودەدە مالىن جايىپ, ەل قاتارلى تىرشىلىك ەتكەن. باي دەيتىندەي بار, مالى بولعان, سول كەزدەگى اۋقاتتى ادامداردىڭ ءبىرى ەكەن. ەشكىمگە زيانى تيمەگەن. مالشىلارىن قاناماعان, قايتا وزىنە پانا ىزدەپ كەلگەن­دەر­دىڭ ەنشىسىن بەرىپ, اياقتان تۇرىپ كەتۋلەرىنە كۇش سالادى ەكەن. دۇنيە جالعان ەكەنىن, ادامداردىڭ بۇل ومىرگە بەس كۇندىك قوناق ەكەنىن بىلگەن عاجاپ ادامدار عوي, قۇدايعا قاراعان.

سوندىقتان قاراعۇل, ءنۇسىپ اتالارىم سياقتى كىسىلەردى سوگە جامانداپ, بايلار, قاناۋشىلار دەگەن بولمايدى. كەڭەستىك وكىمەت ءوز شارۋاشىلىعىن ءوزى جۇرگىزىپ كۇن كەشكەن اتام سياقتى قازاق بايلارىنا قىرعيداي ءتيدى ەمەس پە؟

اتام قاراعۇل ءوزى بىلەكتى دە جان بول­عان. «كۇش اتاسىن تانىمايدى» دەمەكشى, تالاي بالۋانداردىڭ كۇرەسىندە دە كوزگە ءتۇسىپ جۇرگەن. قاراعۇلدان ءنۇسىپ اتامىز تۋىلعان. ءنۇسىپتىڭ 3 ۇلى تەتەلەس وسكەن. ءنۇسىپتىڭ ۇلدارى: يگەنباي, مەرگەنباي جانە بەرداۋلەت.

ءنۇسىپ قاراعۇل ۇلى اتامدى كەڭەستىك بيلىك وكىلدەرى «باي», «كۋلاك» دەپ قۋعىنعا ۇشىراتىپ, اقمولانىڭ تۇرمەسىنە جابادى. اتامىز قارا كۇشتىڭ يەسى, ادۋىن كىسى بولسا كەرەك, جازىقسىزدان جازىقسىز جالاعا جابىلىپ, تۇرمەدە شىرىگىسى كەلمەيدى. قىزىل شەڭگەلدەن قالاي سىتىلىپ شىعۋدىڭ قامىن ويلاستىرادى. اقىرى قاسىنداعىلارمەن اقىلداسا كەلە, بۇدان قۇتىلۋدىڭ ءبىر جولى امالىن تاۋىپ, تۇرمەدەن قاشىپ شىعۋ دەگەن توقتامعا كەلەدى. ويتكەنى قىزىل وكىمەت سول كەزدە ۋىسىنا تۇسكەنىن اياماي, اق-قاراسىن اجىراتپاي جانشىپ تاستاۋعا دايىن تۇرعان ەدى. قاسىنداعى جولداستارىمەن بىرگە ورايىن تاۋىپ, تۇرمەدەن قاشىپ شىعادى دا ەلگە ورالادى. ءبىراز ەسىن جيىپ, تىنىعىپ العاننان كەيىن مۇندا قالۋ قاۋىپتى ەكەنىن سەزەدى. شەكارا اسىپ كەتۋدەن باسقا جولى دا, امالى دا قالماعاندىقتان ءتۇن جامىلىپ, سوڭىنا ەرگەن جۇرتىن جيىپ, قىتايعا ءوتىپ كەتەدى. اتام ءالى كۇنگە دەيىن اقتالماعان.

 

ايتكۇل ماحاەۆا,

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,

اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى