ماڭىزدى فورۋم وتەدى

شاراعا قاتىسقان «اتامەكەن» كپ باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى مۇرات امرين, ۇكپ وڭدەۋ ونەركاسىبى كو­ميتەتىنىڭ توراعاسى تاحمينا ناعى­مانوۆا, «تاۋ-كەن مەتاللۋرگيالىق كاسىپ­ورىندارىنىڭ رەسپۋبليكالىق قاۋىم­داستىعى» تمكق اتقارۋشى ديرەك­تو­رىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ماكسيم كونونوۆ حالىقارالىق فورۋمنىڭ ءمان-جايى مەن ماقساتى تۋرالى ايتىپ, تىل­شىلەر تاراپىنان قويىلعان بىرقاتار سۇراققا جاۋاپ بەردى.

«اعىمداعى ايدىڭ 16-سى كۇنى ونەر­كا­سىپ جانە قۇرىلىس مينيسترلىگى مەن «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى بىرلەسىپ, «قازاقستاندىق قامتۋ 2.0» حالىقارالىق فورۋمىن وتكىزەدى. فورۋم «Expo» كونگرەسس ورتالىعىندا بولاتىنىن حابارلايمىز. وندا تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا (تمك) سالاسىنىڭ وكىلدەرى, وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر ء(وتو), مەملەكەتتىك ورگاندار, ينۆەستورلار مەن حالىقارالىق ساراپشىلار ءبىر الاڭدا جينالادى. وسى سالاداعى جەرگىلىكتى قامتۋ ۇلەسىن ۇلعايتۋ, ەلىشىلىك قۇندىلىقتى ەسەلەۋ, سونداي-اق حالىقارالىق كومپانيالاردىڭ وزىق تاجىريبەلەرىن تالقىلايمىز. اتالعان ماسە­لەلەر مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2023 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى «ادىلەتتى قا­زاق­ستاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق ءىس-شارالار جوس­پارىندا كورسەتىلگەن. بۇل رەتتەلەتىن ساتىپ الۋلارداعى ىشكى قۇندىلىقتى دامىتۋ تاپسىرماسىنىڭ جوعارى ساياسي ماڭىزدىلىعىن راستايدى», دەدى م.امرين.

تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا ونەركاسىبى ەكو­نو­ميكاداعى جۇيە قۇراۋشى سالا­لار­دىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىنىن جانە ەلدەگى ءىجو-دەگى ۇلەسى 2022 جىلدىڭ اياعىندا 9,5%-دى قۇراعانىن ايتتى. تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەنى ەكونوميكانىڭ باسقا سالا­لارىنا ۇلكەن مۋلتيپليكاتيۆتى اسەر ەتەدى. ماسەلەن, ساراپشىلاردىڭ با­عا­لاۋىنا قاراعاندا, تاۋ-كەن مەتاللۋر­گيا سەكتورىنداعى 1 جۇمىس ورنىنا ەكونوميكانىڭ باسقا سالالارىندا 2,6 جۇمىس ورنى, سونداي-اق بۇل سەكتورداعى 1 تەڭگە سالىق ءۇشىن ەكونو­مي­كانىڭ باسقا سالالارىندا 1,8 تەڭگە قوسىمشا سالىق قالىپتاسادى ەكەن.

«سالاداعى وڭدەۋ ونەركاسىبى تۋرالى ايتاتىن بولساق, 2022 جىلى ونىڭ ىشكى جالپى ونىمدەگى ۇلەسى – 13,2 پايىز. وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ءونىم مولشەرى 21,2 ترلن تەڭگەنى نەمەسە ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ جالپى كولەمىنىڭ 43 پايىزىن قۇرادى. بۇگىندە وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى بەلسەندى زاڭدى تۇلعالاردىڭ سانى 20 مىڭنان اسادى», دەدى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى.

تىلشىلەردى تاۋ-كەن جانە تاۋ-كەن مەتال­لۋرگيا كاسىپورىندارى قاۋىم­داس­تىعىنىڭ جۇمىسىمەن تانىستىرعان م.كونونوۆ بىرقاتار ءتۇيىندى ماسەلەنى العا تارتتى. «تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا سا­لا­­سىنىڭ كاسىپورىندارى مەملەكەت باس­­شى­سىنىڭ ساتىپ الىناتىن تاۋار­لار­داعى قازاقستاندىق قامتۋ ۇلەسىن ۇل­عايتۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى تاپسىرمالارىنا بارىنشا جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. دەسەم دە, بۇل مىندەتتى شەشۋ جولىندا بىزگە جۇيەلى جاڭا تاسىلدەر قاجەت. اۋەلى تمك-نى وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەرمەن جۇمىس ىس­تەۋ­دىڭ جاڭا قاعيداتتارىنا قايتا باع­دار­لاۋ قاجەت.

ەڭ الدىمەن, جاڭا قاعيداتتار دە­گەنىمىز – وفتەيك-كەلىسىمشارتتار مەن ۇزاقمەرزىمدى كەلىسىمشارتتار قۇرالدارى ارقىلى ۇزاقمەرزىمدى سەرىكتەستىكتەرگە كوشۋدى كوزدەيمىز. قازىر مەملەكەتتىك رەتتەۋ جۇيەسى كوبىنەسە ءبىر رەتتىك ساتىپ الۋلاردا ءوتو-نى قولداۋعا كوبىرەك باعىتتالعان. بۇل ءتاسىلدى تولىعىمەن ءتيىمدى دەپ اتاۋعا بولمايدى. ءبىزدىڭ ويى­مىزشا, پرەزيدەنت جولداۋىندا وڭدەۋ ونەركاسىبى تاۋارلارىن ۇزاقمەرزىمدى كەپىلدەندىرىلگەن ساتىپ الۋدى كوزدەيتىن وففتەيك-كەلىسىمشارتتارعا باسا نازار اۋدارۋدى ايتتى», دەدى قاۋىمداستىقتىڭ اتقارۋشى ديرەكتورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى.

قازىرگى ۋاقىتتا وسى باعىتتا جۇ­مىس­­تار بەلسەندى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ەندى اتالعان فورۋم اياسىندا تمك مەن ءوتو اراسىندا بىرقاتار جاڭا وففتەيك-كە­لىسىم­شارتتارعا قول قويۋ جوسپارلانىپ وتىر­عان كورىنەدى. سونداي-اق تمك مەن ءوتو اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق ساتىپ الۋمەن شەكتەلمەيتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. مىسالى, بۇگىندە مەتالداردى (اليۋميني, مىس, قورعاسىن) ىشكى نارىققا قايتا وڭدەۋشىلەردىڭ قاجەتتىلىكتەرى ءۇشىن جەتكىزۋدى كوزدەيتىن جەڭىلدەتىلگەن جاعدايدا شارتتار جاساسۋ تاجىريبەسى تابىستى ىسكە اسىرىلدى. سوندىقتان, ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا تمك مەن ءوتو-نىڭ ەلىشىلىك قۇندىلىقتى دامىتۋ ماسەلەلەرىندەگى ىنتىماقتاستىق مىندەتى الدەقايدا كەڭ دەپ ايتۋعا بولادى. سايىپ كەلگەندە, تمك ءىرى قالا قۇراۋشى كاسىپورىندارىنىڭ اينالاسىندا شوب بەلدەۋلەرىن قۇرۋعا كەلۋىمىز كەرەك. بۇل, ءوز كەزەگىندە, تمك قاجەتتىلىكتەرى ءۇشىن تاۋارلاردى جەتكىزۋ تىزبەگىندەگى ىركى­لىس تاۋەكەلدەرىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرە­دى جانە بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ۆاليۋتا باعا­مى­نىڭ وزگەرۋ فاكتورىن تەڭەس­تىرە وتىرىپ, ساتىپ الۋ باعاسىنىڭ بول­جام­دى­لىعىن ارتتىرادى.

«قازاقستاندىق قامتۋ 2.0» فورۋمى تمك تاراپىنان نەگىزگى تۇتىنۋشىلاردى جانە وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر قاتارى­نان الەۋەتتى ءونىم بەرۋشىلەردى ءبىر ۇستەل باسى­نا جيناپ, بارلىق وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلاۋ جانە ودان ءارى بىرلەسكەن جۇ­مىس جولدارىن بەلگىلەۋ ءۇشىن تاماشا الاڭ بولاتىنىنا سەنىمدىمىز», دەدى م.كونونوۆ.

قازىرگى كەزدە ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن ءوزىن ءوزى ەكونوميكالىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن وڭدەۋشى ونەركاسىپ پەن ىشكى قۇندىلىقتى جەدەل دامىتۋ مىندەتتەرى ەرەكشە ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. ەڭ الدىمەن, بۇگىندە ءوز وندىرىسىنە ينۆەستيتسيا سالعان, جۇمىس ورىندارىن قۇرعان, سالىق تولەيتىن ەلدەگى قولدا بار وندىرىستىك كاسىپورىنداردىڭ كىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بارلىق جاعدايدى جاساۋ قاجەت. ونى مەملەكەت باسشىسى حالىققا جولداۋىندا اتاپ ايتتى.

«وتاندىق ءوندىرىستى دامىتۋدىڭ ما­ڭىزدى شارتتارىنىڭ ءبىرى – تاۋ-كەن مەتال­­لۋرگيا ونەركاسىبىنىڭ كاسىپورىن­دا­رىنا ءوز ونىمدەرىن جەتكىزۋ مۇمكىندىگى.

وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە ءوزارا ىنتى­ماق­­تاستىعىمىزدىڭ ناتيجەسى جاقسى بولماي تۇر. بۇعان تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا ونەركاسىبى مەن وڭدەۋشى ونەركاسىپتىڭ باياۋ ءوسۋ قارقىنى انىق دالەل. ASPiR دەرەكتەرى مەن Dasco Consulting Group ەسەپ­تەۋلەرىنە سەنسەك, 30 جىل ىشىندە تاۋ-كەن ونەركاسىبى 3 ەسەگە جۋىق ءوستى. ال وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ءوندىرىس, وكىنىشكە قاراي ەل تاۋەل­سىزدىگىنىڭ باسىنداعى دەڭگەيگە قاي­تا ورالدى», دەدى ت.ناعىمانوۆا.

2023 جىلدىڭ 9 ايىنداعى ونەركا­سىپتىك ءوندىرىس كولەمى تۋرالى سوڭعى ستا­تيس­تيكالىق مالىمەتتەرگە كوز سالىپ كورە­يىك. توعىز ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلدەگى ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 33,97 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ جالپى كولەمىندەگى تاۋ-كەن ءوندىرۋ سەكتورىنىڭ ۇلەسى ەلەۋلى – 15,925 ترلن تەڭگەگە شيكى مۇناي وندىرىلەدى, تابيعي گاز – 74,5%, وندىرىستىك مەتالل رۋدالارى – 17,1%. ونەركاسىپ ءون­دىرى­سىنىڭ ەكىنشى جارتىسى وڭدەۋ ونەر­كا­سىبىنەن كەلەدى. بۇل فاكت قۋانۋعا تۇ­رار­لىق سياق­تى. ايتكەنمەن ماماننىڭ ەگجەي-تەگجەي قاراستىرعان ساراپتاۋىنا نازار اۋدارىپ كورەيىكشى.

«وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ەڭ ۇلكەن ۇلەس­تى مەتاللۋرگيا قۇرايدى – 38%. شىن­­دىعىندا, بۇل دا وندىرىلگەن شيكىزات, شا­ما­لى بايىتىلعان, كەيىننەن ەكسپورتقا شىعارىلاتىن تومەنگى ءونىم بولىپ تابىلادى. قايتا وڭدەۋدەگى ەلەۋلى ۇلەستى تاماق ونىمدەرى مەن سۋسىندار ءوندىرىسى الادى – 19,1%. ال ماشينا جاساۋدىڭ ۇلەسى ءبىرشاما از – 18,7%. بۇل رەتتە حيميا ونەركاسىبى وڭدەۋ ونەركاسىبى ءونىمى كولەمىنىڭ 4,5%-ىن عانا قۇرايدى. قۇرىلىس ماتەريالدارىن وندىرۋشىلەردىڭ ارقاسىندا باسقا دا مەتالل ەمەس مينەرالدى ونىمدەردى ءوندىرۋ – 5,7%. كوكس جانە مۇناي ونىمدەرىن ءوندىرۋ – 5,4%. بۇلارمەن بىرگە جەڭىل ونەركاسىپ – 1,8%, جيھاز ءوندىرىسى – 0,4%, قاعاز جانە قاعاز ونىمدەرى  0,6% عانا», دەدى كوميتەت توراعاسى.

سونىمەن, جالپى مەتاللۋرگيالىق ءوندىرىس پەن مەتالل كەندەرىن ءوندىرۋدى الاتىن بولساق, مۇناي جانە گاز ونەركاسىبىن ەسەپ­تە­مەگەندە تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا ونەر­­كاسىبىنىڭ ۇلەسى ەلدەگى بارلىق ونەر­كاسىپ ءوندىرىسىنىڭ 26%-ىن قۇرايدى ەكەن. سوندىقتان ەلىمىزدە تۇپكىلىكتى قايتا وڭدەۋ ونەركاسىپتەرىن قولعا الاتىن كەز كەلگەن سياقتى. دەمەك وسى ايدىڭ 16-سى كۇنى استانادا جوسپارلانعان «قازاقستاندىق قامتۋ 2.0» اتتى فورۋمنان زور ءۇمىت كۇتەمىز.