ءبىز – ءبىلىمدى جۇرتپىز

جوعارى بىلىمدىلەر قاتارى ارتتى

كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ دامۋ دەڭگەيىن انىقتاۋ ءۇشىن الەمدىك تاجىريبەدە ادامي دامۋ يندەكسى قولدانىلادى. بۇل يندەكس ءۇش نەگىزگە سۇيەنەدى. ءبىرىنشىسى – حالىق­تىڭ دەنساۋلىعى مەن ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى, ەكىنشىسى – ءبىلىم دەڭ­گەيى مەن حالىققا ءبىلىم بەرۋ جۇ­يەسى, ءۇشىنشىسى – ادام باسىنا شاق­قان­داعى ىشكى جالپى ءونىمى. ەلى­مىز وتكەن جىلى 0,825 يندەكسىن كور­سە­تىپ, دامۋ دەڭگەيى وتە جوعارى مەم­لە­كەتتەردىڭ قاتارىنا ەنگەن ەدى.

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى جاريالاعان قۇجاتتى پاراقتاپ وتىرىپ, 2009 جىلدان بەرى ەلىمىزدە جوعارى ءبىلىمى بار ادامدار قاتارىنىڭ ارتقانىن بايقاپ وتىرمىز. 2009 جىلعى ساناق قورىتىندىسى بويىنشا جوعارى ءبىلىمدى 2 407 523 ادام بولىپتى. بۇل سول كەزدەگى جالپى حالىقتىڭ شامامەن 15 پا­يى­زىن قۇرادى. ال 12 جىلدان كەيىن, ياعني 2021 جىلعى ساناق بو­يىن­­شا جوعارى ءبىلىمدى جۇرتشى­لىق قا­تارى 3 731 201 ادامعا جەتتى. بۇل جالپى حالىقتىڭ شامامەن 19 پا­يىزى. ياعني قازىر حالقىمىزدىڭ بەستەن ءبىرى جوعارى بىلىمگە يە.

ودان بولەك, 2021 جىلى ەلىمىزدە جوعارى وقۋ ورنىنان كە­يىنگى ءبىلىمى بار حالىقتىڭ سانى 120 896 ادامدى قۇراعان. ال 219 مىڭ ادامنىڭ اياقتالماعان جوعا­رى ءبىلىمى بار. 1 ملن-نان استام ادام تەحنيكالىق جانە كاسىپ­تىك ءبىلىم العان بولسا, 3 ملن-عا جۋى­عى ورتا كاسىپتىك ءبىلىم الىپتى.

وڭىرلەر بويىنشا قاراساق, ەلىمىزدەگى جوعارى ءبىلىمى بار ادامداردىڭ ەڭ كوبى الماتى وبلىسى (404 مىڭ ادام), الماتى قالاسى (390 مىڭ) جانە تۇركىستان وبلىسىندا (340 مىڭ) تۇرادى ەكەن.

ينفوگرافيكانى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»

ساۋاتتىلىقتان العاشقى ۇشتىكتەمىز

ساۋاتتىلىق – ادامنىڭ باستاپقى وقۋ مەن جازۋ قابى­لەتى. ءبىزدىڭ حالقىمىز قان­شالىقتى ساۋاتتى؟ 2021 جىل­عى ساناق قورىتىندىسىنا كوز جۇگىرتسەك, رەسپۋب­ليكامىزدا 10 جاستان اسقانداردىڭ 99,8 پايىزى ساۋاتتى دەپ تانىلىپتى. ياعني حالىقتىڭ 15 259 520-سىنىڭ قولىنان وقۋ مەن جازۋ-سىزۋ كەلەدى دەگەندى بىلدىرەدى.

عالامتورداعى اشىق دە­رەك­كوزدەرگە زەر سالساق, بۇل تۇرعىدا ءبىز الەمدە ءۇشىن­شى ورىندامىز. العاشقى ورىن­دا – ليۋك­سەمبۋرگ, ليح­تەنش­تەين, نورۆەگيا, گرەن­لانديا جانە يسپانيا سەكىل­دى ەلدەر تۇر. ولاردا حالىق­تىڭ 100 پا­يىزى ساۋاتتى. ەكىنشى ورىندا – لاتۆيا. لاتىش­تاردىڭ 99,9 پايىزى وقىپ, جازا الادى ەكەن. ءۇشىنشى ورىندا بىزبەن قاتار ازەربايجان, بەلارۋس, ليتۆا, ۋكراينا, پولشا, ەس­تونيا, گرۋزيا, تاجىكستان سەكىلدى ەلدەر بار. رەسەي 99,7 پايىزبەن ءتورتىنشى ورىندا بولسا, قىتايلاردىڭ 96 پا­يىزى عانا ساۋاتتى.

ەلىمىزدە 6 جاسقا دەيىنگى 1 121 592 بالا مەكتەپكە دەيىن­گى تاربيە جانە ءبىلىم بە­رۋ ۇيىمدارىنا, ياعني بالا­باق­شاعا بارادى. ەڭ كوبى – تۇر­كىستان وبلىسى مەن ال­ماتى قالاسىندا. بۇل وڭىر­لەردە سايكەسىنشە 194 جانە 134 مىڭ­داي بالدىرعان ۋاقى­تىن پاي­دالى وتكىزىپ ءجۇر.

قازاقشا وقيتىندار كوبەيدى

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى جاريا­لاعان «قازاقستان رەسپۋبليكا­سىنداعى ءبىلىم بەرۋ» جيناعىندا وقۋشى­لار مەن ستۋدەنتتەردىڭ قان­شا پايىزى قاي تىلدە ءبىلىم الاتىنى تۋرالى مالىمەت بە­رىلمەگەن. دەگەنمەن وسى­عان دەيىن جا­رىق كور­گەن «قا­زاقستان رەس­پۋب­ليكا­سىن­داعى ۇلتتىق قۇ­رام, ءدىني نا­نىم جانە تىل­دەر­دى مەڭ­گەرۋى» اتتى جيناق دەرەك­تە­رىنە قاراساق, ەلىمىزدە 15 جاس­قا دەيىنگى 5 644 442 بالا بار بولسا, سونىڭ ىشىندە 4 493 107-ءسى قازاق. بۇل – جالپى سان­­نىڭ 79,6 پايىزى. ورىستار 491 145 ادامدى قۇراعان. بۇل جالپى حا­­لىق­­­­تىڭ بار بولعانى 8,7 پايى­­زى. قالعانى – وزگە ۇلت وكىل­دەرى. ال 2009 جىلعى سا­ناق ناتيجەسىندە قازاق­تار جال­پى ەل حالقىنىڭ 63,1 پا­يى­زىن قۇراعاندا قازاق بالالارى 70,2 پايىز بولعان ەدى.

بيىل ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋدى تاپسىرعان تالاپ­كەرلەردىڭ 75 پايىزى قازاق ءتىلىن تاڭداعانىن بۇعان دەيىن جازعان بولاتىنبىز. وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى ورتا ءبىلىم كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنشە, بيىل 172 مىڭ بالا مەكتەپ بىتىرسە, ونىڭ 120 مىڭنان استامى, نەمەسە 70 پايىزى قازاق مەكتەبىنىڭ تۇلەگى بولدى. ال بىلتىر قازاق مەكتەبىن بىتىرگەندەردىڭ ۇلەسى – 68,8, 2020-2021 وقۋ جىلىندا 74 پا­يىز بولعان ەدى.

وسىدان 10 جىل بۇرىن, ياعني 2013 جىلى قازاق مەكتە­بىن بىتىرگەندەر قاتارى بار بولعانى 49 پايىزدى قۇراسا, 30 جىل بۇرىن, 1993 جىلى بالالارىمىزدىڭ 37 پايىزى عانا قازاقشا ءبىلىم العان بولاتىن.

ەلىمىزدە قازاقشا بولىم­دەردە وقيتىن ستۋدەنتتەر سا­نى دا ەداۋىر وسكەن. قازىرگى كۇنى رەسپۋبليكادا 119 جوعار­ى وقۋ ورنى جۇمىس ىستەيدى. وندا 570 مىڭنان اسا ستۋدەنت ءبىلىپ الىپ جاتىر. ولاردىڭ 377 مىڭنان استامى نەمەسە تورتتەن ءۇش بولىگى قازاق تىلىندە وقيدى. ال وسىدان 20 جىل بۇرىن 597 مىڭ ستۋدەنت­تىڭ 214 مىڭى نەمەسە 35 پا­يىزى عانا قازاق تىلىندە ءبىلىم العان ەدى.