التىن تاپقان اۋىل بالالارى

كەمەل اقىشەۆ باستاعان سول كەز­دەگى جەتىسۋ ارحەولوگيالىق ەكس­­پە­ديتسياسى التىن تابىلعان اۋ­ماق­­تى زەرتتەي كەلە, جادىگەرلەر ءبىز­دىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى VII-VIII عا­سىر­لارعا تيەسىلى ەكەنىن انىق­تا­دى. تابىلعان مۇرانىڭ تاري­حىنا تە­رە­ڭى­رەك توقتالماس بۇرىن, وسىدان 35 جىل بۇرىن الما­تى وبلىسى, كەگەن اۋدا­نى, جالاۋلى اۋىلىندا بول­­عان تاڭعاجايىپ وقيعانى شولىپ وتە­يىك.

جەر ەندى كوگەرە باستاعان كوكتەم ايىن­دا تاۋدان تۇسكەن قار سۋى اۋىل شە­تىندەگى شاعىن ارىقتى تولتىرا اعا­دى. الگى سۋعا قاعازدان جاسالعان قا­يىقتارىن جارىستىرۋ – ويىن بالا­لارىنا تاپتىرماس ەرمەك. سول ادە­تىمەن كۇندەگىدەي ساباقتان كەلە جات­قان ەرمەك مۇحاممەدجانوۆ, تىنىش­بەك مۇقاجانوۆ, ايقىن امە­ك ۇلى, قانات اجىعۇلوۆ ەسىمدى سى­نىپتاستار ءۇشىن ءساۋىردىڭ 12-ءسى ەرەكشە وقيعامەن ەستە قالدى. قار سۋىمەن جۋىلىپ جەر بەتىنە شى­عىپ قالعان جىلتىراق زاتتاردى جەتكىنشەكتەر تالاسا-تارماسا قال­تا­لارىنا سالىپ قامسىز كەتە بەرگەن. ول تۋرالى كەيىپكەرلەردىڭ ءوزى اڭگى­مە­لەپ بەرسىن.

«ەسىمدە قالعانى 12 ءساۋىر عارىشكەرلەر كۇنى بولاتىن. ارىق تۇسىنان جىلتىراعان دۇنيەلەردى كوردىك تە ءوزارا ءبولىسىپ ۇيلەرىمىزگە تاراپ كەتتىك. شىنى كەرەك, التىن دەپ ويلاعان جوقپىز. بىراق ەرتوقىم, جۇگەن ساندەگەنگە تاپتىر­ماي­تىن-اق دۇنيە ەكەن دەپ ويلادىم. ۇيگە كەلىپ كيىمدەرىمدى شەشىپ, قايتادان مال سۋارۋعا بارا جاتىپ ۇلكەندەرگە كورسەتتىم. ۇشكىر مايدا بۇيىمدار قالتاما باتقاسىن, تاۋ ەتەگىنە لاقتىرىپ جىبەردىم. سول ارالىقتا ءبىز التىن تاپقان جەرگە اۋىل ادامدارى ءۇيىلىپ الىپتى. مەكتەپ ديرەكتورى, اۋىل باسشىسى, ميليتسيا قىزمەتكەرلەرى دە وسىندا ءجۇر. بۇل تەگىن ەمەس-اۋ دەپ ءىشىم قىلپ ەتە قالدى. قىسقاسى, ەرتەسى كۇنى ءبارىمىزدى كلۋبقا جيناپ تاپقان زاتتارىمىزدى قايتارۋدى تالاپ ەتتى. الماتىدان التىن تەكسەرەتىن اپاراتى بار ارحەولوگتەر كەلە جاتقانىن, سوندىقتان جاسىرىپ قالعاندار جازاعا تارتىلاتىنىن جەتكىزدى. مەن ۇساقتارىنان بولەك ۇلكەن 4 بۇيىمدى العانمىن. بىرەۋىن اتاما­ سىيلادىم. جينالىس كەزىندە جوق دەپ مويىندامادىم. بالالىق قوي. اكەم پارتيا ادامى بولاتىن. تاپقانىمدى تاپسىرۋدى بۇيىردى. ۇيدەن بىرەۋىن الىپ كەلىپ ەدىم: «قالعانى قايدا؟» دەدى. سودان تاعى بىرەۋىن الىپ كەلىپ ەم, ءالى دە سەنبەدى. اقىرى تورتەۋىن دە اكەلىپ وتكىزدىم. قاسىمداعى سەرىكتەرىم دە تاپقاندارىن تۇگەل اكەلىپ بەردى», دەيدى ەرمەك مۇحاممەدجانوۆ.

سول كەزدەگى 12-13 جاسار ويىن بالالارى بۇگىندە ەلۋگە اياق باس­قان. ال ارالارىنداعى قانات اجى­عۇ­لوۆ ومىردەن وزىپتى. اراعا 35 جىل سالىپ مۋزەي ماماندارى ۇيىم­داستىرعان اسەرلى كەزدەسۋگە ءۇش كەيىپكەر مەن قاناتتىڭ اناسى قاتىس­ت­ى. مۋزەي باسشىسى راشيدا حاري­پ­وۆا تاريحىمىزدى تۇگەندەۋگە سەپ بولعان ازاماتتارعا العىسىن ءبىل­دى­رىپ, مۇراجايعا ءومىر بويى تەگىن كى­رۋ­گە مۇمكىندىك بەرەتىن سەرتيفيكات تابىس ەتتى.

التىن تاپقان ازاماتتار سول تاريحي كۇندى اۋىل ادامدارى بۇگىندە اڭىز­داي ايتاتىنىن, وزدەرى ءۇشىن دە بۇل وقيعانىڭ ەستەن كەتپەيتىن اسەرلى ءسات ەكەنىن تەبىرەنە جەتكىزدى. ولارعا سول تۇستا, تاپقان جادىگەرلەرىنىڭ 25 پايىزى, ياعني 17 مىڭ سوم تەڭ­دەي­ بولىنگەن. كەيىننەن 4 بىردەي «رو­مان­تيك» ماگنيتوفونى سىيعا تارتى­لىپتى.

زامانىندا كەزدەيسوق ولجانىڭ الماتىعا اكەلىنىپ, تاريحي تۇرعىدان زەرتتەلۋىنە ۇلت قايراتكەرى وزبەكالى جانىبەكوۆ تىكەلەي مۇرىندىق بولعان. جالاۋلى اۋىلىندا كەمەل اقىشەۆ باستاعان ارحەولوگتەر توبى كومبە ورنىن بارلاپ, ءبىرشاما قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزدى. كيىمدەردىڭ, بەلدىكتەر مەن ات əبزەلدەرىنىڭ əشەكەيلەرى جəنە باسقا دا زەرگەرلىك التىن بۇيىمداردىڭ جالپى سانى التى جۇزدەن اسادى. ولاردىڭ ىشىندەگى اسا باعالىسى – جارتى اي ءتəرىزدى ءيىلىپ كەلگەن التىن پەكتورال. ونىڭ جوعارعى جاعى اسىل تاستار قوندىرىلعان ارقار مۇسىندەرىمەن بەزەندىرىلگەن. قۇس قوندىرعان قوس مارال بەينەسى بار əشەكەي دە əسەمدىگىمەن عانا ەمەس, ايتار وي, ماعىناسىمەن دە توسىن دۇنيە. التىن تابىلعان قاپشىق قىر­قىنشى جىلدارعا ءتان دەپ تانىل­عان. سوندىقتان عالىمدار, بۇل الدە­كىمنىڭ قولىنا ءتۇسىپ, وزەن اڭعا­رى­نا جاسىرىنعان قويما بولۋى اب­دەن مۇمكىن دەگەن پايىمعا كەلگەن. سونىمەن بىرگە زەرتتەۋشىلەر مۇن­داي جادىگەرلەر تەك پاتشا قور­عان­دا­رىنان تابىلاتىنىن ايتادى.

– جالاۋلىدان تابىلعان تاماقشا (پەكتورال) ەجەلگى ۋرارتۋدان تابىلعان ەكەن. ياعني ەل باسقاراتىن ابىزداردىڭ جەرلەۋ ورىندارىندا كەزدەسكەن. ال بادام ءتارىزدى بەلدىك اشەكەيلەرى يران اۋماعىنداعى ساق قىز قورعانىنان تابىلعان. يران جەرىنەن تابىلعان بۇيىمدار ب.ز.د VII-عاسىرعا جاتقىزىلسا, جالاۋلى كومبەسىندەگى جادىگەرلەر ك.اقىشەۆتىڭ زەرتتەۋىمەن ب.ز.د VII-VIII عاسىرمەن مەرزىمدەلەدى. سول سەبەپتى دە تاريحي ورىن ءالى دە تولىققاندى زەرتتەلۋى كەرەك, – دەيدى مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەيدىڭ ارحەو­­لوگيا ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى نابيرا تورەجانوۆا.

قازاق دالاسىنان تابىلعان قانشاما تاريحي جادىگەردىڭ عىلىمي اينالىمعا ەنۋىنە قاراپايىم ازاماتتار سەبەپ بولعان. جالاۋلى كومبەسىنىڭ تابىلۋى دا ءبۇتىن ءبىر فيلمگە سۇرانىپ-اق تۇرعان قىزىقتى وقيعا. نازىك ويۋلارمەن بەدەرلەنگەن التىن بۇيىمدار قازاق توپىراعى وركەنيەتتەر وزەگى توعىسقان عاجايىپ مەكەن ەكەنىن تاعى ءبىر دالەلدەيدى. جالاۋلىدان تابىلعان التىن بۇيىمداردى الماتىلىقتار مەن قالا قوناقتارى مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەيدىڭ التىن زالىنان تاماشالاي الادى.

الماتى