اكىم سايلاۋى – دەموكراتيانىڭ جاڭا دەڭگەيى

حالىقتىڭ ساياسي مادەنيەتى ارتادى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ساياسي رەفورمالار باعدار­لا­ماسى اياسىندا كەيىنگى ەكى جىلدا اۋىل اكىم­دەرىن حالىقتىڭ ءوزى تىكەلەي ساي­لاي­تىن بولدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن 1 668 اۋىل, اۋىلدىق وكرۋگ, اۋداندىق ماڭىزى بار قالا اكىمدەرى سايلاندى.

اكىمدەردى سايلاۋ – داۋىس بەرۋ جۇيە­سى مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتى دەمو­كرا­تيا­لاندىرۋدىڭ ەۆوليۋتسيالىق ءتاسىلى. 2021 جى­لى اۋىلدار مەن اۋىلدىق وكرۋگ­تەر اكىم­دەرىنىڭ العاشقى سايلاۋى, ال 2023 جى­لى اۋدان اكىمدەرىنىڭ العاش­قى ساي­لاۋى ءوتتى. بۇل ەلدەگى دايەكتى جانە ما­ڭىز­دى رەفورمالاردىڭ ساباقتاستىعىن كورسەتەدى.

اۋدان اكىمدەرىنىڭ سايلاۋى اۋداندىق ما­ڭىزى بار قالالاردىڭ, اۋىلدىق وكرۋگ­­تەردىڭ, كەنتتەر مەن اۋىلداردىڭ اكىم­­دەرى دەڭگەيىندە اپروباتسيادان ءوتتى. ما­سە­لەن, ەكى جىل ىشىندە اۋىلداردىڭ, كەنت­تەردىڭ, اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ, اۋدان­دىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ 1 668 اكىمى سايلاندى. ونىڭ 75 پايىزىن ساياسي پارتيالار ۇسىنسا, قالعان 25 پايىزى – ءوزىن-ءوزى ۇسىنۋشىلار. سونداي-اق سايلانعان اكىمدەردىڭ 57,4 پايىزى بۇرىن بۇل قىز­مەت­تە جۇمىس ىستەمەگەن. بۇل اۋىل اكىم­دەرىنىڭ كورپۋسى ايتارلىقتاي جا­ڭار­دى دەگەندى بىلدىرەدى.

اۋداندار مەن وبلىستىق ماڭىزى بار قالالار اكىمدەرىن سايلاۋ ازاماتتار ءۇشىن ءوز ەلدى مەكەندەرىنىڭ دامۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرىن اشادى. ولار مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ جۇمىس ىستەۋىنىڭ جاڭا ۇزاقمەرزىمدى قاعي­دات­تارىن قالىپتاستىرادى, مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتى­ناستاردىڭ سيپاتىن ساپالى وزگەر­تەدى.

بەيبىت جينالىستار تۋرالى جاڭا زاڭ قابىلداۋ, سايلاۋ جانە ساياسي پارتيالار تۋرالى زاڭنامانى ليبەراليزاتسيالاۋ, سونداي-اق كونستيتۋتسيالىق رەفورما ەسە­بى­نەن ساياسي مودەلدى تۇبەگەيلى جا­ڭار­تۋ, اكىمدەردىڭ تىكەلەي سايلانۋىن ەنگىزۋ – مۇنىڭ بارلىعى ەل تۇرعىن­دا­رى­نىڭ ساياسي مادەنيەتى مەن ساۋاتىن ارت­تىرۋعا ىق­پال ەتەدى.

سايلاۋ – ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعى

وتكەن سايلاۋ – پرەزيدەنت بەلگىلەگەن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جاڭا بۋىنىن قالىپتاستىرۋعا, ۋاقىت تالاپتارىنا سايكەس مەملەكەتتىك اپپارات جۇ­مى­سىن­دا­عى تاسىلدەردى جەتىلدىرۋگە باعىت­­تالعان ءۇردىستىڭ زاڭدى جالعاسى. وسى تۇر­عىدا بۇل سايلاۋ اكىمدەر كورپۋسىنىڭ بەلگىلى ءبىر جاڭارۋىنا, مەملەكەتتىك قىز­مەتكە جاڭا تۇلعالاردىڭ كەلۋىنە ىقپال ەتپەك. مۇنىڭ ءبارى جەرگىلىكتى مەم­لەكەتتىك باس­قارۋ جۇيەسىنىڭ ودان ءارى دامۋى­نا وڭ سەرپىن بەرەدى, ەلدەگى پروگ­رەس­سيۆ­تى وز­گە­رىس­تەر فاكتورلارىنىڭ بىرىنە اينالادى.

اۋدان اكىمدەرىنىڭ سايلاۋى جەرگىلىكتى مەم­لەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندەگى ەلەۋ­لى ينستيتۋتسيونالدىق وزگەرىستەرگە اكەلەدى. ول ۇزاقمەرزىمدى كەلەشەكتە مەملە­كەت پەن قوعام اراسىنداعى قارىم-قاتىناس­تار­دىڭ سيپاتىن انىقتايتىن ساپالى جاڭا ورتانىڭ نەگىزىن قالايدى.

ينفوگرافيكانى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»

كەشەگى سايلاۋ – ەلىمىزدەگى سايلاۋ جۇ­يەسىن دامىتۋدىڭ ماڭىزدى كە­زە­ڭى, اۋقىمدى وڭىرلىك سايلاۋ ناۋ­قان­دا­رىن ۇيىمداستىرۋ مەن وتكىزۋدىڭ جاڭا تاجىريبەسىن جيناقتاۋ ءۇشىن نەگىز بو­لادى. جالپى, تىكەلەي سايلاۋ ازامات­تاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىق­تا­رىن تولىققاندى ىسكە اسىرۋداعى بەل­سەن­دى­لىگىن ارتتىرۋعا, حالىقتىڭ بيلىككە دەگەن سەنىمىن جانە اكىمنىڭ حالىق الدىندا ەسەپ بەرۋىن كۇشەيتۋگە, اكىمنىڭ حا­لىقتىڭ قاجەتتىلىكتەرى مەن پروبلەما­لا­رىنا دەن قويۋ جەدەلدىگىن ارتتىرۋعا مۇم­كىندىك بەرەدى.

اكىمدەردى سايلاۋدى ەنگىزۋ بىرتىندەپ مەريتوكراتيا قاعيداتىنىڭ ۇستەمدىگىنە اكەلەدى. ياعني بيلىككە الەۋمەتتىك شىعۋ تەگى مەن ماتەريالدىق بايلىعىنا قا­را­­ماستان قابىلەتتى باسقارۋشىلار كەلە­دى. سايلاۋ ارقىلى ازاماتتار وز­دە­رىنىڭ قالاۋلارىن, مۇددەلەرى مەن قا­جەت­تى­لىك­تەرىن بىلدىرەدى, بۇل ايماقتى ءتيىمدى باس­قا­رۋعا ىقپال ەتەدى.

تۇرعىندار ءوز اۋدانىنىڭ اكىمدەرىن سايلاۋعا تىكەلەي قاتىسۋعا مۇمكىندىك الدى. ازاماتتار ءوز داۋىستارىن بەرە وتىرىپ, اكىمگە اۋداننىڭ ماسەلەلەرىن شەشۋگە قۇقىق بەرەتىندەرىن ءتۇسىنۋى كەرەك. ساي­لانعان اكىم ءوز سايلاۋشىلارىنىڭ سەنىمىن اقتاۋعا ءتيىس.

10 ايەل ۇمىتكەر تىركەلدى

سايلاۋعا بارلىعى 164 ۇمىتكەر تىر­كەلدى. ونىڭ 42 پايىزى نەمەسە 69 ۇمىت­كەر ساياسي پارتيالاردان, 57,92 پايىزى نەمەسە 95 ۇمىتكەر ءوزىن-ءوزى ۇسىنۋ ارقىلى ساي­لاۋعا ءتۇستى. ۇمىتكەرلەردىڭ ۇشتەن ەكى­سىنە جۋىعى ءوزىن-ءوزى ۇسىنۋ قۇقىعىن پايدالانعانىن ەسكەرسەك, بۇل ازاماتتىق قوعامنىڭ بەلسەندىلىگىن كورسەتەدى جانە ءارتۇرلى يدەيا مەن كوزقاراستى كەڭىنەن تالقىلاۋعا ىقپال ەتەدى. ايتا كەتۋ كەرەك, بۇعان دەيىن اۋداندىق ما­ڭىزى بار قالالار, اۋىلدىق وكرۋگتەر, كەنتتەر مەن اۋىلدار اكىمدەرىنىڭ سايلاۋىندا ءوزىن-ءوزى ۇسىنعاندار نەبارى 25 پايىزدى قۇراعان ەدى. سونىمەن قاتار ول كەزدەگى سايلاۋ بارىسىندا بارلىق تىركەلگەن 7 ساياسي پارتيا دا بەلسەندى بولدى. ولار: «اق جول» قدپ, «Amanat», «اۋىل» حدپپ, «بايتاق», جسدپ, قكپ جانە «Respublica».

تىركەلگەن ۇمىتكەرلەردىڭ ورتاشا جاسى 46,4 جاستى قۇرايدى. ۇمىتكەر­لەر­دىڭ 68,27 پايىزى 35 پەن 55 جاس ارا­لى­عىندا. ەڭ ۇلكەنى – ماڭ­عىس­تاۋ وبلىسىنىڭ بەينەۋ اۋدانىنداعى 61 جاس­تاعى ۇمىتكەر, ەڭ جاسى تۇركىستان وبلى­سى­نىڭ ماقتاارال اۋدانىندا تىركەلدى. ۇمىتكەر 29 جاستا.

بارلىعى 10 ايەل كانديدات تىركەلدى. ونىڭ ىشىندە ۇمىتكەر ايەلدەر اباي جانە جەتىسۋ وبلىستارىندا, سونداي-اق اقمولا, شىعىس قازاقستان, قاراعاندى, سولتۇستىك قازاقستان جانە پاۆلودار وبلىس­تارىندا وزدەرىنىڭ ساياسي بەلسەن­دى­­لىگىن كورسەتتى. اكىم لاۋازىمىنا ۇمىت­كەرلەردىڭ ەڭ كوپ سانى اباي جانە قا­را­عاندى وبلىستارىندا تىركەلگەن. نەگىزىنەن ايەل كانديداتتار مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇمىس ىستەيدى, ال ولاردىڭ جاسى 39-دان 59 جاسقا دەيىن. ايتا كەتۋ كەرەك, ايەلدەر دە اكىم لاۋازىمىندا وتە جاقسى جۇمىس ىستەيدى. مىسالى, اتىراۋ وبلىسىنىڭ قامىسقالا اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى – ايەل, ول اكىمدەر رەيتينگىندە ءبىرىنشى ورىنعا يە بولعان.

تىركەلگەن ۇمىتكەرلەردىڭ 20,73%-ى – ەكونوميست, 19,51%-ى – زاڭگەر, 16,46%-ى – وقىتۋشى, 12,2%-ى – ينجەنەر, 11,59%-ى – اۋىلشارۋاشىلىق مامانى جانە 19,51%-ى – باسقا ماماندىق وكىلدەرى. بۇل كور­سەتكىشتەر اكىمدەر كورپۋسىنىڭ ال­دا­عى جاڭارۋى مەن مەملەكەتتىك قىزمەتكە جاڭا تۇلعالاردىڭ كەلۋىن كورسەتەدى.

سايلاۋ الدىنداعى ۇگىت-ناسيحاتتى جۇرگىزۋ كەزىندە سايلاۋ ورگاندارى تاراپىنان ۇمىتكەرلەر ءۇشىن باق-قا, سونداي-اق سايلاۋ تۋرالى اقپاراتقا ءتۇرلى كوممۋنيكاتسيا ارنالارى ارقىلى قول جەتكىزۋگە جان-جاقتى جاعداي جاسالدى. سونداي-اق سايلاۋ ورگاندارىنا ءتيىستى ۋاكىلەتتى ورگان جانە جەرگىلىكتى ات­قا­رۋ­شى ورگاندار ءتيىستى قولداۋ كور­سەت­تى.