ۇلتتىق ءھام ۇلىق مەرەكە – رەسپۋبليكا كۇنىنە وراي پرەزيدەنت ارحيۆىندە «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل ۇيىمداستىرىلىپ, ەگەمەن ەلگە اينالۋدىڭ العىشارتىن قۇجات جۇزىندە تاڭبالاپ بەرگەن دەكلاراتسيانىڭ دايىندالۋى مەن قابىلدانۋىنا بايلانىستى كەلەلى وي ءوربىتتى.
«تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى مەرەكەلىك جيىنعا تاريحي قۇجاتتى ازىرلەۋگە جانە قابىلداۋعا تىكەلەي اتسالىسقان, سونىمەن قاتار سول كەزەڭدەگى قوعامدىق تالقىلاۋلاردىڭ كۋاگەرى بولعان تۇلعالار, بۇگىنگى كۇنى ەلدىڭ دامۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوسىپ, رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋعا بەلسەنە اتسالىسىپ جۇرگەن مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى قاتىستى. سونداي-اق دوڭگەلەك ۇستەل باعدارلاماسىنا سايكەس كوپشىلىك نازارىنا تاريحي-قۇجاتتىق كورمە ۇسىنىلدى.
– باسقا زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ ىشىندە دەكلاراتسيانىڭ تاريحي ءرولى مەن ورنى جايىندا بۇگىنگى كۇنى جاڭا ويلار ايتىلىپ كەلەدى. تىڭ تاريحي-قۇقىقتىق كوزقاراستارعا سۇيەنەتىن بولساق, بۇل قۇجات قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناما جۇيەسىندە جاڭا, نەعۇرلىم جوعارى ورىنعا شىعارىلۋعا ءتيىس. 2022 جىلعى ماۋسىمدا ۇلىتاۋ وبلىسىنداعى العاشقى قۇرىلتايدا ءسوز سويلەگەن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ رەسپۋبليكا كۇنىنە ۇلتتىق مەرەكە مارتەبەسىن قايتارۋدى ۇسىندى. سول جىلدىڭ 29 قىركۇيەگىندە ءتيىستى زاڭعا قول قويىلدى. «رەسپۋبليكا كۇنى ەلدىڭ مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى تاريحي قادامىنىڭ سيمۆولى بولۋى كەرەك», دەپ اتاپ ءوتتى پرەزيدەنت. وسىلايشا, «قازاق كسر-ءنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى» دەكلاراتسيا وتاندىق جاڭا تاريحتاعى كونستيتۋتسيالىق ماڭىزى بار تۇڭعىش اكت جانە قازىرگى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىلىگىنىڭ نەگىزى رەتىندە ساياسي دەڭگەيدە راستالدى, – دەدى پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى ءاليا مۇستافينا.
قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ ءحىى شاقىرىلىمىنىڭ دەپۋتاتتارى ورازالى سابدەنوۆ پەن زينايدا فەدوتوۆا, فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى سەرىك سەيدۋمانوۆ, پرەزيدەنتتىڭ الماتى ءباسپاسوز بيۋروسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ۆالەري جانداۋلەتوۆ, «تۇران» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى راحمان الشانوۆ, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اتامۇرات شامەنوۆ ەل ەگەمەندىگىن ايعاقتاعان قۇجاتتىڭ قابىلدانۋ تاريحىن ەسكە الىپ, سىندارلى ءساتتىڭ بەيمالىم تۇستارىنان سىر شەرتتى.
– 1990 جىلى 25 قازاندا تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسى جوبالارىنا بايلانىستى قۇرىلعان كوميسسيا جۇمىسىن قورىتىندىلاۋ ءۇشىن وسى كوميسسيانىڭ توراعاسى, اكادەميك سالىق زيمانوۆ دەپۋتاتتار الدىندا بايانداما جاسادى. اكادەميك زيمانوۆ سوندا التى ساعات بويى مىنبەردە تىكەسىنەن تىك تۇرىپ ءسوز سويلەدى. دەپۋتاتتار دەكلاراتسيانىڭ 17-بابىنىڭ ارقايسىسىنا جەكە توقتالىپ, ءار باپقا داۋىس بەرىپ, قىزۋ تارتىسپەن تالقىلادى. دەپۋتاتتاردىڭ ءبىراۋىزدان داۋىس بەرۋىمەن قازاق كسر-ءنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى قۇجات قابىلداندى. دەكلاراتسياعا سايكەس قازاقستاننىڭ ەگەمەندىگى جاريالاندى, – دەپ ەسكە الادى اكادەميك ورازالى سابدەنوۆ.
اكادەميكتىڭ ايتۋىنشا, جوعارعى كەڭەس قۇرامىندا س.زيمانوۆ, س.سارتاەۆ, ج.ءابدىلدين, م.جولداسبەكوۆ, م.قوزىباەۆ, ش.ەسەنوۆ سياقتى اكادەميكتەر مەن ءا.كەكىلباەۆ, ش.مۇرتازا سىندى قارىمدى قالامگەرلەردىڭ بولۋى ونىڭ پارمەنى مەن تەگەۋرىنىن ارتتىرا تۇسكەن. ءتىل, جەر, شەكارا, مەملەكەتتىك رامىزدەر, قازبا بايلىق, قۇقىق جۇيەسى, قارۋلى كۇش, قورعانىس سالاسى, حالىقارالىق قاتىناس, تاريحي مۇرا, رۋحاني بايلىق – دەربەستىككە ۇمتىلعان ەل ءۇشىن وسىنىڭ ءبارى باسى اشىق كۇيى شەشىمىن تاۋىپ, قابىلدانۋعا ءتيىس وتكىر ماسەلە ەدى. ءتىپتى سەمەي پوليگونى تۋرالى جوعارعى كەڭەستىڭ «بومبا جارۋعا بولمايدى» دەگەن شەشىمى شىققاننان كەيىن دە ماسكەۋدەن م.گورباچەۆ قايتا-قايتا حابارلاسىپ, «تاعى دا سىناق جاسايىق, ەڭ قۇرىعاندا ەكى رەت جارايىق, تىم بولماسا ءبىر رەت جارۋعا رۇقسات بەرىڭىزدەر, اقىسىن تولەيىك» دەپ جاڭا تاريحتىڭ بەتىن جازۋعا قامدانعان قالاۋلىلاردى تىعىرىققا تىرەپ جاتتى. وتپەلى كەزەڭدە وكىنىشكە بوي الدىرماي, جوعارعى كەڭەس پرەزيديۋمى ءبىر اۋىزدان «بولمايدى» دەگەن تاباندىلىعىنان اينىماي, قارسىلىق تانىتا العانىن و.سابدەن وسى كۇنى ەرلىككە بالايدى.
تاۋەلسىز ەلدىڭ ىرگەتاسىن قالاعان مەملەكەت قايراتكەرلەرى قاتارىندا 1990 جىلدارى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى عانا ەمەس, جوعارعى كەڭەس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ, ۇزاق جىلدار مەملەكەت قۇرىلىسى سالاسىندا جەمىستى قىزمەت ەتكەن زينايدا فەدوتوۆانىڭ ەسىمى ەرەك اتالادى. ۋىسىندا ۇستاعان وداقتىڭ شەڭگەلىنەن بوسانىپ شىققانىمەن, قىسىم-قىتىمىرلىعىنان قۇتىلماعان كۇردەلى كەزەڭدە ماڭىزدى تاريحي قۇجاتتىڭ قابىلدانعان ءساتى ءدال بۇگىنگىدەي ساناسىندا سايراپ تۇرادى. تەك دەكلاراتسيا ەمەس, العاشقى اتا زاڭدى قابىلداعان كوميسسيانىڭ بەل ورتاسىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ وڭ قولى بولا ءجۇرىپ جۇمىس ىستەپ, زاڭ-قۇقىق سالاسىنىڭ بەدەلدى تۇلعاسىنا اينالعان زينايدا لەونتەۆنا ەگەمەندىك تۋرالى ەستەلىگىن ساعاتتاپ ايتۋدان تالعان ەمەس.
– بۇگىنگى كۇن بيىگىنەن كوز سالعاندا 1990-جىلداردى تالقىلاۋ تۇككە تۇرمايتىن وڭاي دۇنيە بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. بىراق دۇنيە تۇتاس وزگەرىپ, تاريحتى جاڭا پاراقتان اشىپ جاتقان ول كەزەڭدە حالىققا قىزمەت ەتۋ دەگەن ۇيقىسىز تۇندەر مەن تىنىمسىز كۇندەر, تاۋلىكتىڭ جەتى كۇنى مەن 24 ساعاتىندا تولاسسىز جالعاسىپ جاتاتىن قىزۋ جۇمىس, بۇعان قوسىمشا جاۋاپتى ءىسساپارلار مەن ماڭىزدى كەلىسسوزدەر بولاتىن. كەز كەلگەن قۇقىقتىق اكت پەن قانداي دا ءبىر مەملەكەتتىك ماسەلەنىڭ شەشىمىنە قاراما-قايشى كوزقاراستاردىڭ تالاس-تارتىسى مەن جان-جاقتى تالقىلاۋىنان ءوتىپ بارىپ ارەڭ قول جەتكىزەتىن ەدىك. جاڭا مەملەكەتتى كىم قانداي كەيىپتە كورگىسى كەلەدى, اشىق ايتىلاتىن. ءتىپتى كەيدە شەشىم قابىلدانىپ قويسا دا, دەپۋتاتتار زالدان تاراماي, تالقىلاۋدى توقتاتپايتىن. جوعارعى كەڭەس اكادەميكتەردەن, بىلىكتى زاڭگەرلەردەن, گەنەرالدار مەن رۋحانياتتىڭ كوشباسشىلارىنان جاساقتالعان قۋاتتى قۇرام ەدى. سوندىقتان بولار, وزگە رەسپۋبليكالاردىڭ زاڭ شىعارۋشى ورگاندارى ۇرىس-كەرىس, اشۋعا بوي الدىرىپ, ءتىپتى كەيدە جاعاعا جارماسىپ, جۇدىرىقتاسىپ جاتقاندا, ءبىزدىڭ بىلىكتى قالاۋلىلارىمىز زاڭ قابىلداردا سالقىن اقىل, بايىپتى مىنەز, بيىك مادەنيەتىمەن ەرەكشەلەنەتىن, – دەيدى ز.فەدوتوۆا.
بازبىرەۋلەر ايتىپ جۇرگەندەي, «كەڭەس وداعىمەن قيماي قوشتاسىپ, دەربەستىك الىپ جاتقانداردىڭ ەڭ سوڭىندا ۇلكەن ءۇيدىڭ جارىعىن ءسوندىرىپ ارەڭ شىققان» ەلىمىزگە تاۋەلسىزدىك توبەدەن ءوزى كەلىپ تۇسە قالعان جوق. مۇنداي قيامپۇرىس پىكىرمەن حالىقتى اداستىرۋعا بولمايتىنىن سول كەزەڭگە كۋا جيىن قوناقتارى قاداپ ايتتى. مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ەل ءۇشىن تاۋەلسىزدىكتىڭ قۇنى تىم قىمبات بولاتىنىن بۋىرقانىسقا تولى كەيىنگى تاريحي-ساياسي ۇدەرىس كوشىندە, ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا وتانعا ادال قىزمەت ەتۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەن اردا ازاماتتاردىڭ قاھارماندىعىمەن ولشەگەندە عانا شىن باعاسىن بايقاۋعا بولادى.
الماتى