استانادا 3 قاراشا كۇنى تۇگەل تۇركىنىڭ باسىن قۇراعان ىرگەلى جيىن وتەدى. تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ مەرەكەلىك ونىنشى سامميتىنە مۇشە مەملەكەتتەر مەن باقىلاۋشى مارتەبەسىنە يە ەلدەردىڭ باسشىلارى قاتىسادى. سوناۋ 2009 جىلى تۇركى كەڭەسى رەتىندە قۇرىلعان ۇيىم بۇگىندە كەلەلى پىكىرلەر ايتىلىپ, ماڭىزدى كەلىسىمدەر جاسالاتىن الاڭعا اينالىپ ۇلگەردى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ حالىقارالىق ءرولى ارتىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ايتقانى بەلگىلى. بىلتىر سامارقاندتا وتكەن جيىندا پرەزيدەنت قازاقستان تۇركى الەمىنىڭ اتاجۇرتى رەتىندە ۇيىمعا مۇشە بارلىق ەلمەن جان-جاقتى قارىم-قاتىناستى دامىتۋعا ايرىقشا ءمان بەرەتىنىن ايتقان ەدى.
«ىقپالداستىعىمىزدى ودان ءارى نىعايتۋعا جانە ونى جاڭا بەلەسكە كوتەرۋگە مۇددەلىمىز. تۇركى ىنتىماقتاستىعىنا ۇيىتقى بولعان ۇيىمداردىڭ تاريحىن زەردەلەسەك, ولاردىڭ كوپشىلىگىنە قازاقستان باستاماشى بولعانىن كورەمىز. تۇركسوي, تۇركپا جانە تۇركى اكادەمياسى – سونىڭ ايقىن دالەلى. بۇل ۇيىمدار باۋىرلاس ەلدەردىڭ مادەني-رۋحاني جاقىنداسۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ وتىر. ءوزارا بايلانىستى نىعايتۋ جولىندا تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى وراسان زور ءرول اتقارادى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
جوسپار بويىنشا ءىس-شاراعا قازاقستان, ازەربايجان, تۇركيا, قىرعىزستان, تۇرىكمەنستان, وزبەكستان پرەزيدەنتتەرى, سونداي-اق ماجارستاننىڭ پرەمەر-ءمينيسترى قاتىسادى. كەي بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى قازىردىڭ وزىندە استاناداعى جيىندا ماجارستان مەن تۇرىكمەنستان ۇيىمعا تولىققاندى مۇشە اتانادى دەپ اقپارات تاراتقان-دى.
كۇنى كەشە تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعان رەسمي ساپارمەن تۇرىكمەنستانعا بارىپ, اتالعان ەلدىڭ پرەزيدەنتى سەردار بەردىمۇحامەدوۆپەن كەزدەستى. ەكىجاقتى كەلىسسوزدەن كەيىن الىستان ات تەرلەتىپ كەلگەن مەيمان اتالعان ەلدى تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ تولىققاندى مۇشەسى رەتىندە كورگىسى كەلەتىنىن مالىمدەدى. «الەمدەگى, اسىرەسە, ءبىزدىڭ ايماقتاعى بولىپ جاتقان وقيعالار تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى شاڭىراعىنداعى بىرلىگىمىزدىڭ ماڭىزىن ايقىنداپ بەردى. ءبىز ۇيىمعا باقىلاۋشى مارتەبەسى بار تۇرىكمەنستاندى تولىققاندى مۇشە رەتىندە كورگىمىز كەلەدى», دەدى ر.ەردوعان.
وسى ورايدا, تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ تاريحىنا از-كەم توقتالعاندى ءجون كورىپ وتىرمىز. ۇيىم «تۇركى كەڭەسى» رەتىندە قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن 2009 جىلى ناحچىۆان قالاسىندا (ازەربايجان) قۇرىلدى. ونىڭ حاتشىلىعى ىستانبۇل قالاسىندا ورنالاسقان. قازىرگى تاڭدا ۇيىمعا ازەربايجان, قازاقستان, قىرعىزستان, تۇركيا, وزبەكستان كىرەدى. ماجارستان مەن تۇرىكمەنستان باقىلاۋشى مارتەبەسىنە يە.
جالپى, تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەننەن كەيىن باۋىرلاس ەلدەر باسشىلارىمەن ءجيى-ءجيى كەزدەسەتىن. سول كەزدەگى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ساپارلارىنان كەيىن ءوزارا الىس-بەرىس, بارىس-كەلىس ايرىقشا قارقىن الدى. تۇركيانىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى تۇرعىت ءوزالدىڭ باستاماسىمەن تۇگەل تۇركى جينالىپ, تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ العاشقى ءسامميتى ءوتتى.
بۇل ماڭىزدى باستاما قاتىسۋشىلار تاراپىنان قولداۋعا يە بولدى. تۇركى الەمىنىڭ باسشىلارى تۇراقتى تۇردە ءسامميتىن وتكىزىپ, مۇنى يگى داستۇرگە اينالدىردى. وسىنداي جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە ىنتىماقتاستىق پەن باۋىرمالدىقتى ارتتىرۋ باعىتىندا كوپتەگەن ماڭىزدى قادام جاسالدى. ماسەلەن, 1998 جىلى الماتىدا وتكەن كەزەكتى القالى جيىندا كەزدەسۋلەردىڭ ناقتى ناتيجە بەرۋى ءۇشىن تۇراقتى حاتشىلىق قۇرىلدى. دەگەنمەن باستاما بىردەن جۇزەگە اسقان جوق.
ءبىراز ۋاقىت سايابىرسىعان تۇركىلەردىڭ باسقوسۋى جاڭا مىڭجىلدىقتا قارقىن الدى دەپ ايتۋعا نەگىز بار. ازەربايجان استاناسىندا 2005 جىلدىڭ مامىرىندا «باكۋ – تبيليسي – جەيحان» مۇناي قۇبىرى رەسمي تۇردە ىسكە قوسىلدى. وسى ىرگەلى جيىنعا تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى قاتىسىپ, جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋ وتكىزدى. باسقوسۋدا تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر اراسىنداعى قاتىناستىڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقانى انىق اڭعارىلدى.
تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ كەزەكتى بەلەسى دەپ 2006 جىلى انتاليادا وتكەن VIII ءسامميتتى اتاپ وتكەن ارتىق ەمەس. جيىنعا ازەربايجان, قازاقستان, قىرعىزستان, تۇركيا باسشىلارى قاتىستى. كەزدەسۋ بارىسىندا تۇركى كەڭەسىن قۇرۋ تۋرالى باستاما كوتەرىلدى. ايتا كەتەرلىك تاعى ءبىر ماسەلە, قۇرىلتايدا تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىن قۇرۋ جونىندە ۋاعدالاستىق جاسالدى. جاڭا قۇرىلىمنىڭ العاشقى جينالىسى 2009 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە – باكۋدە, ەكىنشىسى 2011 جىلدىڭ ساۋىرىندە استانادا ءوتتى.
ءۇش جىلدان كەيىن ازەربايجاننىڭ ناحچىۆان قالاسىندا تۇركى ىنتىماقتاستىعى تىڭ سەرپىن الدى. وسىلايشا, تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارى 2009 جىلدىڭ قازانىندا تۇركى الەمىنىڭ باسىن قۇراعان اۋقىمدى قۇرىلتايدىڭ ىرگەتاسى قالاندى. ناتيجەسىندە, تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسى جانە تۇركى اكادەمياسىن قۇرۋ جونىندە ۋاعدالاستىق جاسالىپ, تۇركى ينتەگراتسياسى شيراي ءتۇستى.
سامميتتە ناحچىۆان كەلىسىمى قابىلدانىپ, تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ تاريحىندا ەرەكشە ماڭىزعا يە قۇجاتقا اينالدى. سول كەلىسىمگە سايكەس, تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسى قۇرىلدى. كەيىنىرەك, 2010 جىلى 25 مامىردا قۇجاتتا ايتىلعان ماسەلەلەردى جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا ەلوردادا تۇركى اكادەمياسى اشىلدى.
ال تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ العاشقى وتىرىسى 2011 جىلى الماتى قالاسىندا ۇيىمداستىرىلدى. قۇرىلتاي ەكونوميكا جانە ساۋدا سالاسىنا ارنالدى. ءبىلىم, عىلىم جانە مادەنيەت ىنتىماقتاستىعى تاقىرىبىنداعى ەكىنشى سامميت 2012 جىلى بىشكەكتە وتسە, تاۋار تاسىمالى ماسەلەسى 2013 جىلى ازەربايجاننىڭ گابالا قالاسىندا تالقىلاندى. 2014 جىلى تۇركيانىڭ بودرۋم قالاسىندا تۇركى كەڭەسىنىڭ IV ءسامميتى ءوتتى. مۇندا قازاقستان تۇركى كەڭەسىن نىعايتۋ جانە كولىك كوممۋنيكاتسياسىن دامىتۋ ماسەلەلەرىن كوتەردى.
2015 جىلى 11 قىركۇيەكتە استانا قالاسىندا اقپاراتتىق سالاداعى ءوزارا ءىس-قيمىلعا ارنالعان جانە قازاقستاننىڭ توراعالىق ەتۋىنە جول اشقان تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىعى كەڭەسىنىڭ V ءسامميتى ءوتتى. التىنشى جانە جەتىنشى سامميتتەر تيىسىنشە شولپان-اتا (قىرعىزستان) جانە باكۋ قالالارىندا ءوتتى.
تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىعىن ودان ءارى نىعايتقان تاعى ءبىر باستاما 2021 جىلى تۇركيادا, VIII سامميت بارىسىندا قابىلداندى. ىرگەلى ءىس-شارادا جاھاندىق كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى تاقىرىپتار بويىنشا ورتاق ءىس-قيمىلدىڭ ماڭىزىنا ەرەكشە ەكپىن بەرىلگەن-ءدى. سونداي-اق ۇيىمنىڭ بولاشاعىنا قاتىستى بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلە بويىنشا شەشىم قابىلدادى. تۇركى كەڭەسىنىڭ اتاۋى «تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ۇيىمى» دەپ وزگەرتىلدى.
بۇدان بولەك, جيىن كەزىندە ءۇشىنشى تاراپتارمەن جانە ينستيتۋتتارمەن ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا ادىستەرىن انىقتاۋ, تۇركى ينۆەستيتسيالىق قورىن قۇرۋ ماسەلەسى كوتەرىلدى. سونداي-اق ۇيىمنىڭ ورتا جانە ۇزاقمەرزىمدى ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىن ايقىندايتىن «تۇركى الەمىنىڭ كەلەشەگى – 2040» باعدارلاماسى بەكىتىلدى. سامارقاندتاعى ءىح سامميتتە تۇركى ينۆەستيتسيالىق قورىن قۇرۋعا قاتىستى ناقتى شەشىم قابىلداندى.
بيىل باۋىرلاس تۇركيادا الاپات ءزىلزالا بولىپ, مىڭداعان ادام قازا تاپقانى بەلگىلى. تامىرلاس مەملەكەتتەگى اپاتقا تۇركى ەلدەرى بەيجاي قاراعان جوق. 16 ناۋرىزدا ۇيىم باسشىلارى انكارادا تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ كەزەكتەن تىس سامميتىنە جينالدى. باسقوسۋعا قاتىسقان مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ ءسامميتتىڭ «اپات جانە توتەنشە جاعدايلار مەنەدجمەنتى, گۋمانيتارلىق كومەك» دەگەن تاقىرىپتا ءوتۋى بەكەر ەمەس ەكەنىنە نازار اۋداردى. شارتاراپتا تابيعي جانە تەحنوگەندىك اپاتتاردىڭ كوبەيگەنىنە توقتالعان پرەزيدەنت بۇل جاعدايدىڭ وتە وزەكتى حالىقارالىق ماسەلەنىڭ بىرىنە اينالعانىن جەتكىزدى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ وسىنداي كۇردەلى كەزەڭدە قازاقستان گۋمانيتارلىق شارالاردان شەت قالمايتىنىنا توقتالىپ, تۇركى ەلدەرى توتەنشە جاعداي كەزىندە ءتيىمدى ارەكەت ەتە ءبىلۋى كەرەك ەكەنىنە نازار اۋداردى. سونداي-اق ۇيىم حاتشىلىعى مەن مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى بايلانىستاردى نىعايتا ءتۇسۋ ءۇشىن بىرقاتار ۇسىنىس ايتتى.
ء«بىز تابيعي اپاتتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن كۇش جۇمىلدىرۋىمىز كەرەك. تۇركياداعى ءزىلزالا قاۋىپ-قاتەرگە قاشاندا دايىن بولۋ قاجەتتىگىن كورسەتتى. سوندىقتان ۇيىم اياسىندا توتەنشە جاعدايلار مەكەمەلەرىنىڭ بىرلەسكەن كۇشىن جاساقتاۋدى ۇسىنامىن. ونى الماتىداعى توتەنشە جاعدايلار جانە الاپات جەر سىلكىنىستەرىنىڭ قاۋىپ-قاتەرىن ازايتۋ جونىندەگى ورتالىقتىڭ نەگىزىندە اشۋعا بولادى. بۇل ورتالىقتى 2016 جىلى قازاقستان جانە قىرعىزستان ۇكىمەتتەرى قۇرعان. بىرلەسكەن كۇشكە ۇيىمنىڭ ازاماتتىق قورعانىس حاتشىلىعى مارتەبەسىن بەرگەن ءجون دەپ سانايمىن. ول اپاتتان زارداپ شەككەن ەلدەرگە كومەك كورسەتۋ جۇمىستارىن ۇيلەستىرەتىن بولادى. وسى قۇرىلىم اياسىندا حالىقارالىق ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلادى. اتاپ ايتقاندا, قۇتقارۋشىلاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ جانە وقۋ-جاتتىعۋ كۋرستارى وتكىزىلەدى», دەدى پرەزيدەنت.
قورىتا ايتقاندا, شىعىسى سىبىردەن, باتىسى قارا تەڭىزگە دەيىنگى الىپ اۋماققا تارالعان, مىڭداعان جىلعا سوزىلعان ۇلى دالا وركەنيەتىن قالىپتاستىرعان تۇركىلەردىڭ بۇگىنگى ۇرپاعىنىڭ بىرلىگى بەكي ءتۇستى. تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى قۇرىلتايلارىن ءساتتى وتكىزۋ ارقىلى قازىرگى تاڭدا ديپلوماتيانىڭ ماڭىزىن جەر-جاھانعا پاش ەتەدى.