الەۋمەتتىك رەفورمالار تابىسى

كۇنكورىستىڭ وزگەرىسى

ەگەمەن­دىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا كەدەي­شىلىك پەن جۇ­مىس­سىزدىق, تۇراقسىزدىق پەن الەۋمەتتىك شيە­لەنىستەر شەگىنە جەتىپ, توقسانىنشى جىلداردىڭ توقىراۋ كەزەڭىنە تۇسپا-تۇس كەلگەن ەلىمىز ونى دا ەپپەن ەڭسەرىپ شىققانى بۇگىندە بازبىرەۋلەرگە ەرتەگىدەي-اق كورىنۋى مۇمكىن. ايتكەنمەن ازاتتىقتىڭ العاشقى قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەرىنەن باستاپ مەملەكەت حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ مەن الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارىن بىردەن قولعا الىپ, قوردالانعان تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن شەشۋگە بەلسەنە كىرىسكەنى بەلگىلى. ونىڭ كۋاسى – حالىقتىڭ مازاسى قاشقان سوناۋ تۇستا نەگىزگى زاڭدا ەلىمىز «الەۋمەتتىك باعدارلى مەم­لەكەت» دەپ جاريالانعانى ەدى.

وسىلايشا, الەۋمەتتىك باعىتقا ەرەكشە باسىمدىق بەرىلگەنى راس. ونىڭ اياسىندا حالىقتىڭ دەموگرافياسى مەن ءال-اۋقاتىن دامىتۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك ۇزاقمەرزىمدى ستراتەگيالىق باعدار بەلگىلەنىپ, ەلىمىز نارىقتىق ەكونوميكاعا ساي الەۋمەتتىك قولداۋدىڭ جاڭا ۇلگىسىن جاساۋعا بەل بۋدى.

«اتىڭا باتسا التىن ەر, الىپ ۇر دا, وتقا جاق» دەمەي مە, حالقىمىز. جۇرتتىڭ ارقاسىنا ايازداي باتقان باتپان اۋىرلىق از بولعان جوق. ونىڭ ءبىر عانا مىسالى – 1998 جىلعا دەيىن زەينەتاقىلار مەن جار­دەماقىلار بويىنشا مەملەكەتتىڭ بەرە­شەگى 36 ملرد تەڭگەگە جەتكەنىن ايتۋعا بولا­دى. بۇل رەتتە 1998 جىلدان باستاپ زەي­نەتاقى جۇيەسىندە رەفورما باستالعانىن باي­قاي­مىز. ويتكەنى ەلىمىز تمد كەڭىستىگىندە العاشقى بولىپ جەكە جيناق قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە وتكەنى بەلگىلى. ءدال سول كەزەڭدە ەكو­نوميكالىق الەۋەتتى ودان ءارى ورنىقتى دا­مىتۋ قاجەتتىلىگى تۋدى. جاھاندانۋ ۇدەرى­سىمەن قاتار قوعامدىق دامۋدىڭ بار­لىق سالاسىندا ورىن العان قارقىندى وزگە­رىس­تەر الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدى ۇيىمداس­تىرۋدا ءتيىستى تۇزەتۋلەردى تالاپ ەتتى. وسى­عان وراي, الەۋمەتتىك رەفورمالاردى ودان ءارى دامىتۋدىڭ 2005-2007 جىلدارعا ار­نالعان باعدارلاماسى ازىرلەندى. سونىڭ نا­تي­جەسىندە زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى مەملەكەتتىڭ, جۇمىس بەرۋشى مەن جۇمىسكەردىڭ اراسىندا ءتيىمدى ەتىپ بولۋگە نەگىزدەلگەن تولىققاندى كوپ دەڭگەيلى زەينەتاقى جۇيەسى قۇرىلدى.

ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ بەرگەن مالىمەتتەرىنە سۇيەن­سەك, 2005 جىلدان باس­تاپ بازالىق الەۋ­مەتتىك ستاندارتقا ساي ەڭ تومەنگى جا­لاقى مولشەرى, بازالىق زەينەتاقى تولەم­دەرى مەن مۇگەدەكتىگى بار جاندار, اسىراۋشىسىنان ايىرىلعاندار جانە جاسىنا بايلانىستى جاردەماقىلار بەلگىلەندى. ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ مولشەرى 1997 جىلى 3 505 تەڭگە بولسا, 2005 جىلى – 6 014, 2009 جىلى 13 717 تەڭگە بولدى. كەيىنگى ون جىلدا بۇل ءتورت ەسە ءوستى. وتپەلى كەزەڭنىڭ قار­جى-ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرىنە ساي­كەس 2004 جىلدان باستاپ ەڭ تومەن كۇنكورىس دەڭگەيى مولشەرىنەن اسا باستادى, ال 2009 جىلى ونىڭ مولشەرى 13 717 تەڭگە بولدى. ال بۇگىندە ەڭ تومەنگى كۇنكورىستىڭ ءورىسى ءوستى.

قازىرگى كەزدە ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭ­گەيىنىڭ ۇلعايۋىنا بايلانىستى اسىراۋشىسىنان ايىرىلۋ بويىنشا مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك جاردەماقىلاردىڭ مولشەرى 8,5 پايىزعا ارتتى. 2023 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ, ەڭبەككە جارامسىز ادامعا – 34 888 تەڭگە, ەڭبەككە جارامسىز وتباسى مۇ­شە­لەرىنىڭ سانى ەكەۋ بولسا – 60 445 تەڭگە, ۇشەۋ بولسا – 75 049 تەڭگە, تورتەۋ بولسا – 79 512 تەڭگە, ال بەسەۋ بولسا – 82 352 تەڭگە بەرى­­لەدى. وتباسىنىڭ التى جانە ودان دا كوپ ەڭبەككە جارامسىز مۇشەلەرى بولعان جاع­دايدا ءاربىر ادامعا بەرىلەتىن جاردەماقى مول­شەرى 85 597 تەڭگەنىڭ تەڭ ۇلەسى رەتىندە ەسەپ­تەلەدى.

سول سەكىلدى ازاماتتاردىڭ از قامتاماسىز ەتىلگەن توپتارىن الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ باعىتىندا قانداي شارالار قابىلدانعانى دا بەلگىلى. ماسەلەن, 1998 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيىن قولدانىلعان زەينەتاقى زاڭناماسىنا سايكەس, ناۋقاس سالدارىنان تۋىنداعان مۇ­گەدەكتىك بويىنشا جانە اسىراۋشىسىنان ايى­رىلۋىنا بايلانىستى زەينەتاقىلار الەۋ­­مەتتىك قاتەر تۋىنداعان ساتكە دەيىن ەڭ­بەك ءوتىلى بولعان جاعدايدا جالاقىسىن ەسكە­رە وتىرىپ, تاعايىندالىپ كەلگەن ەدى. الەۋمەتتىك تولەمدەرمەن قاتار مۇگەدەكتىگى بار ادام­داردىڭ ەرەكشە مۇقتاجدىقتارىنا دا باسا نازار اۋدارىلدى. «مۇگەدەكتەردى الەۋ­­مەت­تىك قورعاۋ تۋرالى», «ارناۋلى الەۋمەت­تىك قىزمەتتەر تۋرالى» جاڭا زاڭدار قابىل­داندى, قيىن جاعدايعا تاپ بولعان مۇ­گەدەك­­تەردى مەديتسينالىق, الەۋمەتتىك جانە كاسىپ­تىك وڭالتۋ جونىندە كەشەندى شارالار ازىرلەندى.

انا مەن بالانىڭ اماندىعى

الەۋمەتتىك سالانىڭ تاعى ءبىر ۇلكەن سالاسى – انا مەن بالانى قولداۋ. بۇل رەتتە 2006 جىلدان باستاپ مەملەكەت كوپبالالى وتباسىلاردى قولداۋدىڭ تۇتاس جۇيەسىن قالىپتاستىرا باستادى. وندا بارلىق وت­باسىعا جاڭا تۋعان نارەستەگە بىرجولعى جور­گەكپۇل, بالا ءبىر جاسقا تولعانعا دەيىن ونىڭ كۇتىمىنە قاتىستى جاردەماقى تولەۋ, از قامتاماسىز ەتىلگەن وتباسىنداعى 18 جاس­قا تولماعان بالالارعا جاردەماقى بەرىلۋ قاراستىرىلدى. بالالار جاردەماقىسىنىڭ مولشەرى وتباسىنداعى بالالار سانىنا قاراي بەلگىلەنەدى. ءبىرىنشى, ەكىنشى جانە ءۇشىنشى بالا تۋعاندا بەرىلەتىن بىرجولعى جاردەماقى 30 اەك بولسا, ودان كەيىنگى بالالارعا 2010 جىلدان باستاپ 50 اەك تولەنەدى. بالا كۇتىمى جونىندەگى اي سايىنعى تولەمدەر كەزەڭ-كەزە­ڭىمەن ءوستى. ال الەۋمەتتىك تولەمنىڭ تاعى ءبىر جاڭا ءتۇرى – مۇگەدەك بالا تاربيەلەپ وتىرعان اتا-انالارعا, قامقورشىلارعا 2010 جىلدان باستاپ ەڭ تومەن جالاقى مولشەرىندە جاردەماقى ەنگىزىلدى. ەلىمىز 2010 جىلدان باس­تاپ «التىن القا» جانە «كۇمىس القا» بەل­گىلەرىمەن كوپ بالالى انالاردى ماراپاتتاۋ شارتتارىن وزگەرتتى.

ال جۇمىسپەن قامتۋ جانە ەڭبەك نارى­عىنداعى ەلەۋلى شەشىمدەر دە – ەل ەسىندە. العاشقى كاسىپورىنداردىڭ جۇمىسى توقى­راۋى, ازاماتتاردىڭ جىلداپ جالاقى الماعانى جونىندە جىلنامانى ايتساق, اڭگىمە ۇزاق. الايدا سول قي­ىندىقتار ازاماتتاردىڭ ەڭبەك قاتى­ناستارى سالاسىنداعى كونستي­تۋتسيالىق قۇقىقتارىنىڭ زاڭدى تۇردە قور­عالماۋىنا الىپ كەلگەنىن ايرىقشا ايتۋعا بولادى. ماسەلەن, ەلىمىزدىڭ «ەڭبەك تۋرالى», «ۇجىمدىق شارتتار تۋرالى», «كا­سىپتىك وداقتار تۋرالى», «ۇجىمدىق ەڭ­بەك داۋلارى مەن ەرەۋىلدەر تۋرالى», «الەۋ­مەتتىك ارىپتەستىك تۋرالى» جانە باسقا دا بىرقاتار زاڭ قابىلداندى. بۇل زاڭدار ەڭبەك قاتىناستارىن تۇراقتاندىرۋعا زور مۇمكىندىك بەردى. وسىلايشا, جۇمىسپەن قامتۋ ساياساتىن ودان ءارى قالىپتاستىرۋ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە دە بەلسەندى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ كەلەدى.

الەۋمەتتىك كودەكستىڭ اسەرى

بيىل ەلىمىزدە ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋ­مەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى ساراپشىلار­مەن بىرلەسىپ, الەۋمەتتىك كودەكستى ازىرلەپ, قابىل­دادى. وندا ءبىز جوعارىدا تىلگە تيەك ەتكەن بۇعان دەيىنگى قولدانىستاعى زاڭدار­دىڭ كەيبىر كەم-كەتىگى قايتا تۇزەتىلىپ, تولىق­تىرىلىپ ءبىر جۇيەگە كەلتىرىلدى. ازامات­تارعا الەۋمەتتىك سالانى, ءوز قۇقىق­تارىن بى­لۋگە باعىت بەرەتىن جاڭا كودەكس قاراڭ­عىدا قولعا شىراق ۇستاتقانداي شىرايلى جۇ­مىس بولعانى راس. قۇجاتتىڭ اۋقى­مى كەڭ. كودەكستىڭ جوباسى 5 بولىمنەن, 19 تاراۋ­دان جانە 267 باپتان تۇرادى. وندا ەڭبەك­تەگەن بالادان باستاپ, ەڭكەيگەن قارتقا دەيىن تۇگەل قام­تىلعان. ءبىز مۇندا ءبارىن تىزبەكتەپ جات­پايمىز, تەك ماڭىزدىلارىنا توقتالىپ وتەمىز.

ەڭ اۋەلگىسى – بالالار جايى. جالپى, بيىل مەملەكەت بالالار ءۇشىن ءبىراز يگىلىكتى ىستەردى قولعا الدى. بالا كۇتىمى بويىنشا بەرى­لەتىن تولەمدەردىڭ مەرزىمى 1,5 جاسقا دەيىن ۇزارتىلىپ, (500 مىڭنان اسا انانى قام­تيدى), ۇلتتىق قوردىڭ ينۆەستيتسيالىق تابىسىنىڭ 50 پايىزىن 18 جاسقا دەيىنگى بالالارعا ارنالعان باستاپقى كاپيتال رە­تىندە ەنگىزۋ قولعا الىنباق (6 ملن-نان اسا بالانى قامتيدى), التىدان كوپ بالانى دۇنيەگە اكەلگەن انالارعا «ناگرادتالعان انا» دەگەن جاڭا مارتەبە قارالىپ, جار­دەماقى مول­شەرى ءوستى (250 مىڭنان اسا انانى قام­تيدى). ايتپاقشى 2025 جىلدان باستاپ اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك تاعايىنداۋ ءۇشىن كە­دەي­لىك شەگى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىمەن ەمەس, مەدياندىق تابىس دەڭگەيى ارقىلى انىق­تا­لاتىنىن ايتا كەتكەن ءجون.

سونىمەن قاتار زەينەتكەرلەرگە دە ەرەكشە زەيىن قويىلا باستادى. راسىن ايتۋ كەرەك, ەلىمىزدىڭ زەينەتاقى جۇيەسىنە قاتىستى سىن كوپ ايتىلىپ كەلدى. قازىر زەينەتكەرلەر ءۇش ساناتقا بولىنەدى. ءبىرىنشى سانات – 1998 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيىن زەينەتكە شىق­قان جانە تولىق ەڭبەك ءوتىلى بار ازاماتتار. ولاردىڭ سانى 300 مىڭنان اسادى, بازالىق جانە ەڭبەك زەينەتاقىلارىن مەملە­كەتتىك بيۋدجەتتەن الادى. باسىم كوبىسىنىڭ زەي­نەتاقى مولشەرى – 120 مىڭنان 160 مىڭ تەڭ­گەگە دەيىن. ەكىنشى سانات – زەينەت جاسىنا 1998 جىلعى 1 قاڭتاردان كەيىن جەتكەن زەينەتكەرلەر, ولار ەڭبەك ءوتىلى بولعاندىقتان, ەڭبەك جانە بازالىق زەينەتاقىلارىن مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن الىپ وتىر. ولاردىڭ سانى 1,9 ملن ادامدى قۇرايدى, 2030 جىلعا قاراي 2,6 ملن جەتۋى مۇمكىن. بۇل توپتىڭ جيىنتىق زەينەتاقى مولشەرى كەزەڭ-كەزەڭىمەن تومەندەتىلەدى, ويتكەنى ىنتىماقتى زەينەتاقى مولشەرى 1998 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيىن جيناقتالعان ەڭبەك ءوتىلىنىڭ ازايۋىنا جانە جيناقتاۋ جۇيە­سىندەگى قىسقامەرزىمدى كەزەڭدەگى جەت­كىلىكسىز زەينەتاقى جيناقتارىنا بايلانىستى. ياعني اۋەلدەگى قورعا تۇسىمدەردىڭ ازدىعى الداعى ۋاقىتتا كەدەرگى ەتپەك. ال ءۇشىنشى سانات – بولاشاق زەينەتكەرلەر. ولار زەينەتكە 2038 جىلدان كەيىن شىعىپ, بجزق-دان بازالىق جانە جيناقتاۋشى زەينەتاقىسىن الادى.

قورىتا ايتقاندا, جاڭا كودەكستىڭ يگى­لىكتەرى مول. ونى ءبىر ماقالادا ايتىپ تاۋىسۋ مۇمكىن ەمەس. دەي تۇرعانمەن ءبىز شولىپ وتكەن دەرەكتەرگە قاراعاندا, دەمو­گرافيالىق احۋال قانشا وسكەنىمەن, الەۋ­مەتتىك قولداۋ دا بىرگە وسە بەرەتىنىنە كوز جەتكىزگەندەي بولدىق.