بۇگىنگى تاڭدا بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋدىڭ قاجەتتىلىگى كۇن وتكەن سايىن ارتىپ كەلەدى. سەبەبى ەلەكتر ەنەرگياسىنسىز ەشبىر جۇمىس اتقارىلمايدى. دالادا دا, قالادا دا تىرشىلىك اتاۋلىعا جان ءبىتىرىپ, جارىق بەرىپ تۇراتىن ەلەكتر قۋاتىن كۇن مەن جەلدەن وندىرۋدە تىڭ جوبالار, عىلىمي ىزدەنىستەر جۇزەگە اسا باستاعان. بۇل جولدا وتاندىق عالىم, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك البەرت بولوتوۆ ويلاپ تاپقان بالامالى ەنەرگيا وندىرۋگە قاجەتتى قۇرال – جەلدىك روتورلى ستانساسىن قولدانۋدىڭ ءورىسىن كەڭەيتىپ, عالىمنىڭ جۇمىسىن جانداندىرىپ, بالامالى ەنەرگيا كوزىن ءوندىرۋدى تالعارلىق باقىت شاكىروۆ وزىنە ماقسات ەتكەن.
باقىت شاكىروۆ حالىق يگىلىگىنە جارايتىن جوبانى جۇزەگە اسىرۋدا اياعىن «تۇساۋلاپ» جۇرگەن جايتتار بارىن جايىپ سالدى.
«اكادەميك البەرت بولوتوۆ جۇزەگە اسىرعان ۆەرتيكالدى روتورلى ستانسانىڭ تيىمدىلىگى زور. بۇگىندە كەگەن اۋدانىنىڭ شارۋا قوجالىعىنا ورناتىلىپ, پايدالانىلىپ جاتىر. بۇل جوباعا شەتەلدىكتەر اسا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ كەلەدى. سەبەبى الىس جەرلەرگە ەلەكتر ەنەرگياسىن جەتكىزۋ وتە قيىن بولعاندىقتان روتورلى ستانسالاردى قويۋ ىڭعايلى ءارى ءتيىمدى. جەل ەنەرگياسىنىڭ كەلەشەگى – وتە زور. ويتكەنى جەل ەكولوگيالىق تازا, ونىڭ قورى ەشۋاقىتتا تاۋسىلمايدى, ارزان ءارى ءتيىمدى بولادى. مۇنى پايدالانۋ تابيعاتتىڭ ەكولوگيالىق تەپە-تەڭدىگىن بۇزبايدى. ءبىزدىڭ تابيعاتىمىزدىڭ ۇزبەي سوعاتىن جەلىن كادەگە جاراتۋ ارقىلى ەلەكتر ەنەرگياسىن ەسەلەپ ءوندىرۋدىڭ مۇمكىندىگىنە ءالى دە كوزجۇمبايلىق تانىتۋدامىز. مامانداردىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, جەلدىڭ ادام باسىنا شاققانداعى ۇلەسى جاعىنان قازاقستان ءبىرىنشى ورىنعا شىعاتىن كورىنەدى. سونداي-اق ودان اتموسفەراعا زياندى قالدىقتار مەن زالالدى بۋ جىبەرىلمەيدى. دامىعان ەلدەردە جەل ەنەرگياسىن پايدالانۋ وزەكتى ماسەلەگە اينالعان. مىسالعا ايتساق, گەرمانيادا اتوم ستانسالارى توقتاتىلىپ, بارلىق ەلەكتر قۋاتىنىڭ 20 پايىزى تابيعي جەلدەن الىناتىن كورىنەدى. ال بىزدەگى بۇل كورسەتكىش نەبارى 3 پايىزدان اسپايدى», دەيدى ب.شاكىروۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا جىلىنا 26 مۆت ەلەكتر ەنەرگياسى وندىرىلەتىن بولسا, ناقتىلى 29 مۆت تۇتىنىلادى. سوندا بۇل كورسەتكىشكە جەتپەيتىن 3 مۆت ەنەرگيانى رەسەي مەن قىرعىزستاننان ساتىپ الۋعا ماجبۇرلىك بار. ياعني ەلىمىزدە ەلەكتر قۋاتىنىڭ تاپشىلىعى جىلدان-جىلعا ارتپاسا, كەمىمەك ەمەس.
ەلىمىزدە ەلەكتر ەنەرگياسىنا تاپشىلىقتى بولدىرماۋ, وتاندىق ەلەكتر ەنەرگياسى سالاسىن جاڭارتۋ قاجەتتىگىن مەملەكەت باسشىسى قىركۇيەكتەگى «ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارى» اتتى جولداۋىندا اتاپ ايتتى. «تۇپتەپ كەلگەندە, قازاقستان ەلەكتر قۋاتىن باسقا جاقتان الماۋعا ءتيىس, ياعني كورشىلەس ەلدەرگە تاۋەلدى بولماۋى كەرەك. ءبىزدىڭ قازىرگى احۋالىمىز ءماز ەمەس. بۇل – ەڭ الدىمەن, مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى. جالپى, قاي جاعىنان الىپ قاراساق تا, بۇعان مۇلدە جول بەرۋگە بولمايدى», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
ب.شاكىروۆ وسى ءبىر تاپشىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋدا جەل ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ ارقىلى تىعىرىقتان شىعۋعا بولاتىنىن جىلدار بويى العا تارتىپ كەلەدى. بۇل باعىتتا ۇلى, ءوندىرىستى اۆتوماتتاندىرۋ سالاسى بويىنشا PhD قۋانىش ءمۇسىلىم عىلىمنىڭ سوڭعى جەتىستىكتەرىن پايدالانا وتىرىپ, جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ كومەگىمەن جەل ەلەكتر ستانسالارىن جەتىلدىرۋدى قولعا العان.
«اكادەميك بولوتوۆتىڭ جوباسى پروپەللەرلى ەمەس, روتورلى ستانسا بولۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. ياعني جەل قالاقشالارى دوڭگەلەك شەڭبەردىڭ ىشىندە ۆەرتيكالدى تۇردە ورنالاستىرىلادى. ءداستۇرلى پروپەللەرلى ستانسالاردىڭ قالاشىقتارى جەلدىڭ جىلدامدىعى سەكۋندىنا 22 مەتردەن اسقاندا شاعىلىپ قالۋ قاۋپى تۋىندايدى. وعان جوڭعار قاقپاسىندا مارقۇم ز.نۇرقادىلوۆتىڭ باستاماسىمەن سالىنعان قۇنى وتە قىمبات مالايزيالىق جەل ەلەكتر ستانساسىنىڭ جىلدار بويى قۇر بوسقا قاڭىراپ تۇرۋى دالەل. ال ءبىز ايتىپ وتىرعان روتورلى ستانسالار جەل سەكۋندىنا 50 مەتر جىلدامدىقپەن سوقسا دا جۇمىسىن ەش كەدەرگىسىز اتقارا بەرەدى. ونىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, جەلدىڭ باعىتىنا ەش تاۋەلدى ەمەس, 360 گرادۋس اينالىپ سوقسا دا ەلەكتر قۋاتىن وندىرۋگە قاۋقارلى. جىل ون ەكى اي بويى قىستا ەبىنىڭ, جازدا بالقاشتان سوعاتىن سايقاننىڭ جەلى ءبىر دامىل تاپپايتىن جوڭعار قاقپاسىنداعى تابيعاتتىڭ تىلسىم قۇبىلىسىن اۋىزدىقتاپ, ادام يگىلىگىنە پايدالانار بولساق, ەلىمىزدەگى ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن سۇرانىستى ارتتىرىپ قانا قويماي, تاپشىلىقتى جويۋعا مۇمكىندىك تۋار ەدى. بۇگىندە بۇل جوبا جوڭعار قاقپاسىنداعى پوشتا مەكەمەسىندە دە جۇمىس ىستەپ تۇر», دەيدى باقىت ءمۇسىلىم ۇلى.
وتاندىق ءوندىرىستى دامىتىپ, ەنەرگيا تاپشىلىعىن جويۋدا اسا ماڭىزدى جوبانى ارقالاپ جۇرگەنىنە ءبىراز جىلدىڭ ءجۇزى بولعانىمەن, ازىرگە ءتيىستى مينيسترلىكتەر تاراپىنان قولداۋ بولماي تۇرعانىنا نالىعان باقىت ءمۇسىلىم ۇلى تيىمدىلىگى وراسان زور جوبانى ساتىپ الۋعا شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ قىزىعۋشىلىعى باسىم ەكەنىن جاسىرمادى.
دەسە دە, ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى سۇبەلى جوبانىڭ ءوز ەلىندە جۇزەگە اسىپ, يگىلىگىن ەل-جۇرتى كورۋىن قالايتىن ەلجاندى ازاماتتار «ەستيتىن ۇكىمەت» ورناپ, ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ساياساتى جۇزەگە اسا باستاعان تۇستا جارقىن ىستەرىنىڭ اياقسىز قالماۋىنان ءۇمىتتى.
جاسى جەتپىسكە جاقىنداپ, سامايىن قىراۋ شالعان ازاماتتىڭ ىسىنە كەسە-كولدەنەڭ كەدەرگى كەلتىرىپ تۇرعان زاڭسىزدىقتاردىڭ دا جولى كەسىلمەي تۇرعانى قىنجىلتادى. بۇل – تابانى كۇرەكتەي 30 جىلعا جۋىق قىزمەت ەتكەن تالعار قالاسىنداعى ەكسپەريمەنتالدى قۇيۋ-مەحانيكالىق زاۋىتىنا (تەلمز) مەنشىك يەسى رەتىندە باس سۇعا الماۋى. كەڭەستىك كەزەڭدە ەگىس القاپتارىن سۋارۋعا, كوگالداندىرۋ جۇمىستارىنا قاجەت قۇبىرلار وندىرۋدە الدىڭعى ورىنعا يە, مىڭعا جۋىق ادام جۇمىس ىستەگەن زاۋىتتا شەبەردەن باستاپ, باس ينجەنەرگە دەيىن كوتەرىلگەن ب.شاكىروۆ جەكەشەلەندىرۋ جىلدارى اتالعان زاۋىتتىڭ 62,5 پايىز اكتسياسىنا يەلىك ەتەدى.
«جەكەشەلەندىرۋدىڭ تالاپتارىنا سايكەس, ءبىرىنشى كەزەكتە زاۋىتتىڭ سالىققا قارىزى مەن جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەكاقىسىن تولەۋگە مىندەتتەلدىك. كاسىپورىننىڭ جەتەكشىسى بولىپ قىزمەتىمە كىرىسكەننەن كەيىن ءبىر جىل ىشىندە 20 ملن تەڭگە سالىق 8,5 ملن تەڭگە جالاقى قارىزى مەن 137 ملن تەڭگە دەبيتورلىق-نەسيە قارىزىن وتەدىك. وندىرىسكە 185 ملن تەڭگە ينۆەستيتسيا قۇيىلدى. ءسويتىپ, كاسىپورىن ءتورت جىل ىشىندە اياعىنان نىق تۇرىپ, قۋاتىن تولىققاندى اتقارا باستادى. بىلىكتى ماماندار مەن تاجىريبەلى جۇمىسشىلاردى تۇراقتاندىرۋ, ولاردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن جەڭىلدەتۋ ماقساتىندا بالاباقشا سالىپ بەردىك. بىراق بۇل قۋانىشىمىز كوپكە سوزىلمادى. تۇراقتى تابىس كوزىنە اينالعان كاسىپورىنعا كوز الارتقان شەندى ازاماتتار مەنىڭ 62 پايىزدىق ۇلەسىمە قاراماستان, زاڭدى بەلىنەن باسىپ, مەنىڭ سىرتىمنان شەشىم شىعارىپ, اقىر اياعىندا كاسىپورىننان شەتتەتىلدىم. كەيىن كەلە بالاباقشانى مەملەكەتكە 259 ملن تەڭگەگە ساتىپ, قارجىسىن دا قالتاسىنا باسىپ العان. كاسىپورىننىڭ اتاۋىن وزگەرتۋ ارقىلى مەنى اكتسيونەرلەر قاتارىنان زاڭسىز شىعارىپ تاستاعان ءىس-ارەكەتتەرىن سوتقا بەردىم. ادىلدىكتىڭ جولىن تابا الماي شىرعالاڭعا تۇسكەنىمە دە 20 جىلعا جۋىقتادى. زاۋىتتىڭ باستاپقى اتاۋىن قالپىنا كەلتىرىپ, اكتسيا يەلەرىنە قايتارۋ جايلى سوت شەشىمى شىققانىنا قاراماستان, سوت ورىنداۋشىلارى سيىرقۇيمىشاقتاتىپ كەلەدى. قولىمدا زاڭدى قۇجاتتاردىڭ بارىن قايتەيىن, سوت شەشىمى ورىندالماعالى 17 جىل بولدى. بالكىم, بۇل ادىلدىككە ادىلەتتى قازاقستان جاعدايىندا جەتەتىن بولارمىن. پرەزيدەنت ق.توقاەۆ قول قويعان «زاڭسىز يەمدەنىلگەن اكتيۆتەردى قايتارۋ تۋرالى» زاڭىنىڭ پارمەنى تيەر», دەيدى باقىت ءمۇسىلىم ۇلى.
مەنشىگىندەگى زاۋىتقا يەلىك ەتىپ, جۇمىسىن قايتا جاڭعىرتسا, جەل ەلەكتر ستانساسىنا كەرەك قۇرىلعىلار مەن بولشەكتەردى شەت ەلدەردەن ساتىپ الماي, وزىندە ءوندىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. ويتكەنى قۇنى اەس-تەن ون ەسە ارزانعا تۇسەتىن ءارى ەكولوگيالىق قاۋىپ-قاتەرى جوق جەل ەلەكتر ستانسالارى ەلىمىزگە وراسان زور پايداسىن تيگىزەتىنىنە سەنىمدى.
«مەنشىگىمدەگى زاۋىت قايتارىلىپ, زاماناۋي تەحنولوگيامەن جابدىقتالاتىن جەل ەلەكتر ستانسالارى سالىنسا, بەس وبلىس ەلەكتر قۋاتىمەن جەتكىلىكتى كولەمدە قامتاماسىز ەتىلەدى. جوبا قۇنى شامامەن 1 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. ەگەر جوبا جۇزەگە اسار بولسا, 1 كۆت ەلەكتر قۇنى 2 تەڭگەگە تۇسەدى. ال قازىرگى ۋاقىتتا 1 كۆت باعاسى 8,31 تەڭگەدەن اينالىپ جاتىر. بۇل – تۇتىنۋشىلار ءۇشىن وتە قىمبات. قاراپايىم حالىققا قولجەتىمدى شاعىن ەلەكتر ستانسالارىنان باستاپ, ءىرى كولەمدە ەلەكتر قۋاتىن وندىرەتىن قۇرىلعىلاردى جاساۋعا بولار ەدى. جوعارىدا ايتقان جوڭعار قاقپاسىنىڭ الاپات مۇمكىندىگىن پايدالانا وتىرىپ, قوناەۆ قالاسىنىڭ ماڭىنان جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن كوبەيتىپ, شەتكەرى اۋىلدارعا, ەلەكتر جارىعىنا جارىماي وتىرعان شارۋاشىلىقتارعا, كاسىپورىندارعا دەيىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك تۋار ەدى. ەڭ باستىسى, يەسىز قاڭىراپ قالعان كاسىپورىن قايتا جاندانىپ, زاۋىتتىڭ وزىنە عانا 800-دەن اسا ادام جۇمىسقا ورالىپ, جۇزدەگەن بىلىكتى ينجەنەردىڭ قىزمەتكە تارتىلاتىنى ءسوزسىز. زاۋىتتان جاسالىپ شىققان ەلەكتر ساتنسالارىن ورناتۋمەن, قۇراۋمەن اينالىساتىن ادامدار سانى ەسەلەپ ارتارى انىق. بۇعان قوسا بۇل زاۋىتتا گاز تاسىمالداۋ قۇنىن ارزانداتاتىن قۇرىلعىلاردى جاساپ شىعارۋ مۇمكىندىكتەرى دە قاراستىرىلىپ وتىر», دەيدى «تالعار ەكسپەريمەنتالدى قۇيۋ-مەحانيكالىق زاۋىتى» جشس-ءنىڭ مەڭگەرۋشىسى باقىت شاكىروۆ.
ال ازىرگە وتاندىق ءوندىرىستى دامىتىپ, ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكا سالاسىنا سونى سەرپىن بەرۋگە نيەتتى ب.شاكىروۆتىڭ ءار كۇنى ادىلدىك ىزدەۋمەن ءوتىپ جاتىر.
الماتى وبلىسى