وسىدان ەكى جىل بۇرىن اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەردى پايدالانۋ ماسەلەسى بويىنشا مەملەكەت باسشىسى: «ۇكىمەت اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن تولىققاندى ەكونوميكالىق اينالىمعا ەنگىزۋدىڭ وزگە ءادىس-تاسىلدەرىن ازىرلەۋگە ءتيىس. اگرارلىق سەكتورعا ينۆەستيتسيا تارتۋ اۋاداي قاجەت. بىزدە جەردى تەگىن جالعا الۋ قۇقىعىنا يە بولعانداردىڭ كوپشىلىگى جەردى يگەرمەي, بوسقا ۇستاپ وتىر. ەلىمىزدە ءشوپ قورىعان ءيتتىڭ كەبىن كيگەن «لاتيفۋنديستەر» كوبەيىپ كەتتى. پايدالانىلماي جاتقان اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن قايتارىپ الاتىن كەز كەلدى. جەر – ءبىزدىڭ ورتاق بايلىعىمىز جانە ونى كىم يگەرسە, سوعان تيەسىلى بولۋى كەرەك», دەگەن ەدى. بىراق ۇكىمەتتەن ءبىراز جىلعا جالعا العاندار باسقا جەرى جوقتارعا جالعا بەرىپ, سولاردىڭ ۇستىنەن پايدا كورىپ وتىرعاندارى جەتەرلىك.
كوپ ۇزاماي, پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنان كەيىن, يگەرىلمەي جاتقان جەرلەرگە تەكسەرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. تەكسەرىس بارىسىندا شامامەن 1,5 ملن گەكتار جەردىڭ بوس جاتقانى انىقتالعان. قۇزىرلى ورگاندار جەكەگە وتكەن, بىراق بەرىلگەن ماقساتتا پايدالانىلماي جاتقان جەردى مەملەكەتكە قايتارۋدا قۇقىقتىق تەتىكتىڭ جوقتىعىمەن تۇسىندىرسە, ماماندار ەلىمىزدە يگەرىلمەي جاتقان اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەردى مەملەكەتكە قايتارۋدىڭ كەرەك ەكەنىن جانە ونى 2003 جىلى جەر كودەكسىن قابىلداعان كەزىندە ورىن العان ولقىلىقتارمەن بايلانىستىرادى. رەسمي مالىمەتتەردە, بىزدەگى اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەردىڭ 1,5 پايىزى جەكەمەنشىككە ساتىلعان, ال 98,5 پايىزى مەملەكەتتىڭ مەنشىگىندە. 20 جىل بۇرىن قابىلدانعان جەر كودەكسىن «جەردى پايدالانۋ قۇقىعىن ساتىپ العاندارعا جەر تەگىن بەرىلەدى» دەلىنگەن باپتارعا سۇيەنىپ, سول كەزدىڭ وزىندە 4,5-5,5 ملن گەكتار اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەر بىرەۋلەردىڭ قولىنا وتكەن.
بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ ورتالىعىندا 272,5 ملن گەكتار اۋماقتى الىپ جاتىر. اۋىلشارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى ۇسىنعان مالىمەتىنە سايكەس, قازىرگى كۇنى ەلىمىزدە اۋىلشارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەر – 115,9 ملن گا (115 966,2 مىڭ گا), ەلدi مەكەندەردiڭ (قالالار, كەنتتەر مەن اۋىلدىق ەلدi مەكەندەر) جەرi – 24 592,8 مىڭ گا, ونەركاسiپ, كولiك, بايلانىس, قورعانىس جانە اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنالماعان وزگە دە جەر – 2 273 مىڭ گا, ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردىڭ, ساۋىقتىرۋ ماقساتىنداعى, رەكرەاتسيالىق جانە تاريحي-مادەني ماقساتتاعى جەر – 7 811,3 مىڭ گا, ورمان قورىنىڭ جەرى – 22 963,5 مىڭ گا جانە سۋ قورىنىڭ جەرى – 4 209,4 مىڭ گا, سونىمەن قاتار بوسالقى جەرلەر 85 114,6 مىڭ گەكتاردى قۇرايدى. وتكەن جىلعى ەسەپكە قاراعاندا ەلىمىزدە يگەرىلمەي جاتقان 12,8 ملن گەكتار جەردىڭ 8 ملن اسا گەكتارى مەملەكەتكە قايتارىلىپتى.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى سەرىك جۇمانعاريننىڭ توراعالىعىمەن وتكەن ءبىر وتىرىستا يگەرىلمەي جاتقان جانە زاڭسىز بەرىلگەن جەرلەردى قايتارۋ جونىندە كوتەرىلگەن ماسەلە دە قارالدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ كوميتەتىنىڭ دەرەگى بويىنشا, وتكەن جىلدىڭ باسىنان بەرى مەملەكەتكە 8,3 ملن گا (2022 جىلى – 5,4 ملن گا, 2023 جىلدىڭ وتكەن كەزەڭىندە – 2,9 ملن گا) جەر قايتارىلعان. تەكسەرۋ قورىتىندىسىنا سايكەس, اتالعان كوميتەتتىڭ اۋماقتىق بولىمشەلەرى 835,9 مىڭ گا اۋماقتا جەر زاڭناماسىن بۇزۋشىلىقتاردى جويۋ تۋرالى 615 ۇيعارىم, 271,5 مىڭ گا بويىنشا 183 ءىس سوت ورگاندارىنىڭ قاراۋىندا جاتقانى بەلگىلى بولدى. تەكسەرۋ قورىتىندىسىندا 797 زاڭبۇزۋشىلىق ورىن الىپ, جالپى سوماسى 156,3 ملن تەڭگە ايىپپۇل سالىنعان. ياعني 68%-ى ءوندىرىلىپ الىندى. ايتا كەتەرلىگى, ءتيىستى شارا قابىلدانعاننان كەيىن جەر پايدالانۋشىلار 689 مىڭ گا اۋىل شارۋاشىلىعى جەرىن قايتا يگەرۋگە كىرىسكەن.
جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى مۇرات تەمىرجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر جالپى جەردى ەرىكتى قايتارۋ ۇلەسى 72,2% قۇراعان. بيىل بۇل ۇلەس 62%-عا دەيىن تومەندەپتى. «اكىمدىكتەر قابىلداعان اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەر ۋچاسكەلەرىن بەرۋ تۋرالى شەشىمدەردىڭ زاڭدىلىعىنا كەلەتىن بولساق, 2022 جىلدان باستاپ تەكسەرۋ بارىسىندا 526,3 مىڭ گەكتار جەردىڭ 515-ءى زاڭسىز الىنعانى انىقتالىپ, 135-ءىنىڭ كۇشى جويىلدى. قالعان 380 شەشىمنىڭ كۇشىن جويۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر», دەدى كوميتەت باسشىسى.
سونىمەن قاتار ول پايدالانىلماعان جەرلەردى قايتارۋ ۇدەرىسى بىرنەشە ماڭىزدى فاكتورمەن قيىندىق تۋعىزىپ وتىرعانىن ايتتى. نەگىزگىلەرى – تالاپ قويۋ شاعىمدارىنىڭ راسىمدەرى بويىنشا سوتتارمەن كەلىسپەۋشىلىكتەر جانە وتكەن جىلى ەنگىزىلگەن كاسىپكەرلىك كودەكستىڭ جاڭا تالاپتارىنا بايلانىستى بۇرىن بەرىلگەن نۇسقامالار جونىندە باقىلاۋ جۇرگىزۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنى. سونداي-اق سپيكەر جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ كوميتەتىنىڭ وڭىرلىك بولىمشەلەرىندە ادام رەسۋرستارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن دە اتاپ ءوتتى.
بيىل جەر يەلەرىنە ءوز ۋچاسكەلەرىن جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردى اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن بەرۋدىڭ زاڭ جۇزىندە پايدالانۋ جاۋاپكەرشىلىگى كۇشەيتىلىپ, ناۋرىز ايىندا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارىنداعى لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ جەر زاڭناماسىن بۇزعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىگىن بەلگىلەۋ بولىگىندە «اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى» زاڭناماعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. وسى جىلدىڭ 8 قازانىنان باستاپ 1 تامىزدا قابىلدانعان جىلجىمايتىن م ۇلىكتىڭ بىرىڭعاي مەملەكەتتىك كاداسترى ينفوجۇيەسى شەڭبەرىندە مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ قاعيدالارى كۇشىنە ەندى. سونىمەن قاتار ۇكىمەت قاۋلىسىنىڭ جوباسى ازىرلەنىپ, سوعان ساي مەملەكەتتىك جەر ينسپەكتورلارىنىڭ سانى ارتادى.
«جەر ءبىزدىڭ باسقا دا تابيعي رەسۋرستارىمىز سياقتى قازاقستان كونستيتۋتسياسىمەن حالىققا تيەسىلى دەپ ايقىندالعان. پايدالانىلمايتىن جەرلەردى قايتارۋ ماسەلەسى – مۇنى مەملەكەتتىك مەنشىككە قايتارۋ عانا ەمەس ءارى قاراي ءادىل ءبولۋ. مەملەكەت باسشىسى «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسىندا جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ كووپەراتسياسىن دامىتۋدى ىنتالاندىرۋ مىندەتىن ناقتى اتاپ ءوتتى. بىراق ەگەر اۋىلداردا جايىلىمدىق جەرلەر بولماسا, وندا قانداي دامۋ تۋرالى ايتۋعا بولادى؟ جەرلەر بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەرگە بايلانىستى پايدالانىلماي قالماۋعا ءتيىس, ونى ەل ەكونوميكاسى ءۇشىن پايدالانۋ كەرەك. بۇل ماسەلەنى تەزىرەك جانە ءادىل شەشۋدىڭ باسقا تاسىلدەرى مەن تەتىكتەرىن ازىرلەپ, بارلىق كوتەرىلگەن ماسەلەنى ەگجەي-تەگجەي قاراستىرعاننان كەيىن ناقتى ۇسىنىستار ەنگىزۋ كەرەك. ال اكىمدىكتەرگە ونەركاسىپ, تسيفرلىق دامۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىكتەرىنىڭ ۇيلەستىرۋىمەن جىلجىمايتىن م ۇلىكتىڭ بىرىڭعاي مەملەكەتتىك كاداسترىن تولتىرۋ جانە وڭىرلىك گەواقپاراتتىق جۇيەلەردى ىسكە قوسۋ جونىندەگى جۇمىستى جەدەلدەتۋگە ءتيىس», دەپ اتاپ ءوتتى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى.
سونداي-اق جۇمىس بارىسىن باقىلاۋدى كۇشەيتۋ ماقساتىندا كوميسسيا وتىرىسىن توقسانىنا ءبىر رەت ەمەس, اي سايىن وتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.