ەسكى بوگەت قاشانعى شىداس بەرەدى؟

شوق جۇلدىزداي شاعىن اۋىل­دان شامامەن ءۇش شاقىرىم جەردە ورنالاسقان بوگەت ەلدى مەكەننەن بيىكتەۋ, قىرات جەردە. «جامان ايتپاي, جاقسى جوق» دەگەندەي, كونە قابىرعاسى سوگىلىپ, كوكتەمگى مول سۋ ەڭىسكە ەكپىندەي قۇيىلسا, الاقانداي اۋىلدى باسىپ قالماق. مۇنداي قىسىلتاياڭ, قاۋىپتى كەز بۇرىن دا ورىن العان. ماسەلەن, وسىدان التى جىل بۇرىن جولبولدى وزەنى قىزىل سۋعا مەلتەكتەپ تولىپ, ارناسىنان اسىپ, اشۋعا بۋلىققان كەزدە اۋىلدىڭ شەتكى كوشەلەرىن سۋ باسىپ قالعان. وزگە دۇنيەمەن جالعاستىرىپ جاتقان جالعىز جول – كوپىر جا­بىلعان سوڭ وزەن رايىنان قايت­قانشا ەلدى مەكەنگە قاتىناس ساپ تىيىلعان. تۇرعىندار ازىق-ت ۇلىكتەن تا­رىق­تى, اۋرۋ-سىرقاۋلار ۋا­قى­تىندا مەديتسينالىق كومەك الا ال­ماي قالدى.  اۋىل تۇرعىنى نا­تاليا گريداسوۆا سول ءبىر قيىن ءساتتى اشىنا وتىرىپ بايانداپ بەر­دى. التى جىل بۇرىنعى قور­قىنىش ءالى دە كوكىرەگىندە تۇينەك بولىپ ءتۇيىلىپ, مازا بەرمەي تۇرعانداي. سول كەزدە تابيعاتتىڭ تاق­سىرەتىمەن شاعىن اۋىلدىڭ تۇر­عىندارى وزدەرى عانا جەكپە-جەككە شىققان. جەرگىلىكتى سەرىكتەستىكتىڭ جۇمىسشىلارى قى­زىل سۋدى قۋاتتى تراكتورلارىمەن كەسىپ ءوتىپ, ەگدە ادامدار مەن جاس بالالاردى قاۋىپسىزدەۋ جەرگە تاسىمالداعان. ەندى ءار كوكتەم جاقىنداعان سايىن  كۇنىمىز نە بولار ەكەن دەپ كوڭىلدەرى كۇپتى.

– قورقىنىشتىڭ بۇلتى قا­لىڭ. قىزىل سۋ جۇرە باستاعان كەز­دە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ىش­كەن اسى بويلارىنا تارامايدى, دەيدى ناتاليا گريداسوۆا, –وزەن جاعاسىندا قولىمىزعا شام ۇس­تاپ كەزەكشىلىككە تۇرامىز. ءبىزدىڭ اۋىلدا كوشەدەگى جارىق جوق قوي. بوگەت باسى دا تاستاي قاراڭعى.  قاۋىپ تونە قالسا, ەلدى قۇلاقتاندىرۋ دا وڭاي ەمەس.

قاۋساعان بوگەت جايلى تالاي ايتىلعان. ايتسە دە ماسە­لەنىڭ شەشىلەر ءساتى تۋار ەمەس. بىرنەشە رەت جەرگىلىكتى بيلىك پەن قۇزىرەتتى ورگانداردىڭ وكىل­دەرى كەلىپ, بوگەتتىڭ جاي-كۇيىن تەكسەرگەن. اپاتتى جاع­دايدا ەكەندىگى انىق­تالعان. كە­شىكتىرمەي جوندەپ بە­رەمىز دەگەن ۋادە دە بەرىلگەن. ودان بەرى تابانى كۇرەكتەي بەس جىل ءوتتى. توزىعى جەتكەن بوگەت جالعىز بۇل ەمەس. ماسەلەن, شورتاندى اۋدا­نىنداعى نەگىزگى, بۋراباي اۋدا­نىنداعى ۆەدەنوۆسكوە بوگەتتەرى دە توزعان. 2022 جىلدىڭ كۇزىندە ارنايى گيدروتەحنيكالىق تەكسەرۋ جۇمىستارى وتكىزىلىپ, وسىنداي قورىتىندى جاسالعان. بوگەتتەردى جوندەپ, ەلدى ساباسىنا ءتۇسىرۋ نەگە كەشەۋىلدەي بەرەتىندىگى تۇسىنىكسىز.

– يۆانكوۆكا بوگەتىنىڭ ەسكىرىپ توزۋى بۇرىننان باستالعانىمەن, 2017 جىلدان بەرى جاعدايى كۇرت ناشارلادى. العاشقى جىلدارى بوگەتتىڭ بويىنداعى ويىلىپ تۇسكەن جەرلەر كوپ بولماعانىمەن, سوڭعى بەس جىلدا ەكى جەرىندە تەرەڭ ويىق پايدا بولدى. وتكەن جىلى وسى ويىقتاردىڭ سالدارىنان ەلۋ جىلعا جاقىن قالقيىپ تۇرعان بوگەت وپىرىلىپ تۇسەر دەپ جورا­مالداپ ەدىك. كوكتەمدە قار ءبىر ەرىپ, ءبىر قاتىپ, ىلعالدىڭ دەنى بۋ بولىپ ۇشىپ كەتتى دە قار سۋى كوپ جينالا قويمادى. بىراق جىل سايىن ءدال وسىنداي بولادى دەپ سەنۋگە بولا ما؟

اۋىل تۇرعىندارى اۋدان باسشىلارىمەن كەزدەسكەن سايىن جالپىعا ورتاق ماسەلەنى ءجيى-ءجيى كوتەرەدى. ۋاقىتىندا دەن قويىپ جوندەگەندە, قاراجات تا كوپ كەتپەس ەدى. ماسەلەن, وسىدان بەس جىل بۇرىن وزەن ۇستىندەگى كوپىردىڭ جون­دەۋىنە 45 ميلليون تەڭگە قارا­جات قاجەت بولعان. ول قارجى دا بولىنبەدى. تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, وزەن ۇستىندەگى كوپىر تىم الاسا. كوكتەمدە سەڭ جۇرگەن كەزدە باۋىرىنا مۇز كەپتەلىپ قالىپ, اعىن سۋدىڭ ەركىن وتۋىنە بوگەت جاسايدى. توپان سۋ كوپىردى بۇزىپ كەتۋى ابدەن ىقتيمال. جىل سايىن سەڭ مۇجىگەننەن كەيىن كوپىردىڭ دە توزىعى جەتكەن.

بۇل توڭىرەكتە ساي-سالا, جىرا كوپ. يەن دالاداعى قار سۋى جىلعالارمەن اعىپ كەلىپ, جول­بولدى وزەنىنە قۇيادى. قار مول تۇسكەن جىلدارى قىزىل سۋدىڭ كولەمى دە تيىسىنشە ارتا تۇسەدى. اۋىل تۇرعىنى ناتاليا ءۋلينيچتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, سۋ قويماسى بىرەر ساعاتتىڭ ىشىندە اۋزى-مۇرنىنان شىعىپ, مەلتەكتەپ تولىپ قالۋى مۇمكىن. كەرنەۋدى كەرگەن ءزىلماۋىر سالماق ەڭ وسال, ۇرىمتال تۇستى بۇزىپ شىعۋى دا عاجاپ ەمەس قوي.

ءبىز وسى ماسەلەنى ىندەتىپ, بۇ­لان­دى اۋدانى اكىمى اپپارا­تىنىڭ توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى باس ينسپەكتورى تالعات ورازباەۆقا جولىقتىق. باس ينسپەكتوردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, 1975 جىلى سالىنعان يۆانكوۆكا بوگەتىنىڭ قۇجاتتاماسى اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدىگىندە 2018 جىلى راسىم­دەلگەن. سول كەزدىڭ وزىندە بوگەت اپاتتى جاعدايدا  بولسا كەرەك.  

– ءار جىل سايىن ەسىل باس­سەيندىك ينسپەكتسياسىنىڭ, وب­لىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ ماماندارى كوميسسيالىق تەكسەرىستەن وتكىزەدى. وتكەن جىلعى تەكسەرۋ بارىسىندا بوگەت بويىنان ۇزىندىعى 20 سانتيمەتر بولاتىن جارىق انىقتالدى. بيىلعى كوكتەمگى سۋ تاسقىنى كەزىندە جارىق ۇلكەيىپ, بىرنەشە جەرىنەن قوپارىلىپ قۇلادى. ال بوگەتتى قايتا جاڭعىرتۋ تۋرالى ايتاتۇعىن بولساق, پاۆلودارلىق «بيوسفەرا ۇكپ» سەرىكتەستىگى قۇجاتتارىن ازىرلەۋدە. دايىن بولعان سوڭ ساراپ­تاماعا جىبەرىلەدى. ودان سوڭ وبلىستىق ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ باسقار­ماسىنا ءوتىنىم جولدانادى.

ءىستىڭ كۇردەلەنگەندىگى سون­شالىق, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءۇمىتى كەلەر جىلى عانا ورىندالۋى مۇمكىن. 182 ادام تۇراتىن, 74 شاڭىراعى بار اۋىل تۇرعىندارىن الاڭداتاتىن ماسەلە جالعىز بوگەت قانا ەمەستىگىن ايتا كەتەلىك. اۋىل تۇرعىندارى ۇزاق جىلدان بەرى اۋىز سۋسىز وتىر. جەرگىلىكتى سەرىك­تەستىك وتىز شاقىرىم جەردەگى جۋراۆلەۆكا اۋىلىنان اۋىز  سۋ تاسيدى. ونىڭ وزىندە دە اپتاسىنا ەكى رەت قانا. نەگىزىندە 1990 جىلداردىڭ باسىندا سۋ مۇ­ناراسى ورناتىلىپ, جەلىلەرى تارتىلعان. تەك ءبىر اتتەگەن-ايى, اۋىل تۇرعىندارى قىرۋار قاراجات جۇمسالعان وسى ءىستىڭ يگىلىگىن كورە المادى. جەر استىنداعى قۇبىردى توت باسىپ قالدى. ەندىگى جەردە اۋىل تۇرعىندارى بۇل جەلىدەن مۇلدەم كۇدەر ءۇزىپ, ءبىر ۇڭعىما قازىپ بەرسە عوي دەگەن وتىنىشتەرىن ايتىپ وتىر. 

ءتۇن كورپەسىن جامىلعاندا اۋىل قويۋ قاراڭعىلىق قۇشاعىندا قالادى. جەتى قىردىڭ ار جاعىنان وزگە اۋىلدىڭ جارىعى سامالاداي جارقىراپ كورىنەدى.  «اتتىنى كورگەن جاياۋدىڭ اياعى تالادى» دە­مەكشى, كورشى اۋىلدىڭ كوشە­سىندە كوپ جارىق كوز قارىقتىرىپ تۇر­عاندا, تۇنگى اسپانىنان ءبىر ساۋلە سەبەزگىلەمەيتىن بۇل اۋىلدىڭ تۇر­عىندارى بارماقتارىن تىستەيدى. ينتەرنەت پەن ۇيالى بايلانىس ازىرگە ارمان عانا. 5-9 سىنىپتار ارالىعىندا 13 وقۋشى كورشىلەس كاپيتونوۆكا اۋىلىنىڭ نەگىزگى مەكتەبىندە وقىپ ءجۇر. قىس ايلارىندا قيىن-اق. ال كوكتەمدە ەل قاتىنايتىن جالعىز كوپىردىڭ جايى اناۋ.

ءتيىستى ورىنداردىڭ شالعاي­داعى شاعىن اۋىلعا بۇيرەگى بۇرىل­ماي تۇرعانى قيىن-اق.

اقمولا وبلىسى,

بۇلاندى اۋدانى