وڭىردە بالىق شارۋاشىلىعىن ورىستەتۋدىڭ ماڭىزى زور. بىرىنشىدەن, ازىق-ت ۇلىك مولشىلىعىن جاساۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىن بولسا, ەكىنشى جاعىنان كوكشەنىڭ كۇمىس كولدەرى كەشەگى كەمەلىنە كەلىپ, ايدىن-شالقار كۇيىندە ساقتالىپ قالماق.
الدىن الا تۇزىلگەن 2021-2030 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماعا سايكەس كوكشەنىڭ كولدەرىندە جىل سايىن بالىق قورىن مولايتىپ, ساپاسىن ارتتىرىپ, باعالى بالىقتى كوبەيتىپ وتىرعا ءتيىس بولاتىن. ماسەلەن, 2021 جىلى 143 توننا بالىق وسىرىلسە, 2022 جىلى بۇل كولەم 9532 تونناعا جەتۋگە قاجەت. وتكەن جىلعى جوسپار ءسال اسىرا ورىندالىپ, 953 تونناعا جەتتى. ال بيىلعا جوسپار ءتىپتى قوماقتى, 2469 تونناعا جەتۋى قاجەت-ءتىن. بىراق بۇل جوسپار ورىندالمايتىن سىڭايلى. انىعىندا سولاي بولدى دا. باعدارلامانى قايتا قاراپ, ۇكىمەتتىڭ بەكىتۋىنە ۇسىنعاننان كەيىن 1269 تونناعا شەگەرىلدى. سەبەپ؟ كول كوپ بولعانىمەن, بالىق ءوسىرۋ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى. دالا كولدەرى تاياز. بالىق ءوسىرۋدىڭ مۇمكىندىگى از. وبلىستاعى 615 سۋ ايدىنىنىڭ 445-ءى 329 تابيعاتتى پايدالانۋشىعا بەكىتىلىپ بەرىلگەن. يەسىز كولدىڭ سانى – 165.
«نەگىزىندە سۋ ايدىندارىن ۇزاق جىلعا تابيعاتتى پايدالانۋشىلارعا بەكىتىپ بەرۋ وتە ءتيىمدى, – دەيدى «ەسىل» وبلىسارالىق باسسەيندىك بالىق شارۋاشىلىعى ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى نىعمەت قاۋاشەۆ. – كول يەسىز بولمايدى, قورعالادى, كۇتىلەدى. بارلىق كولدى بىردەي قاداعالاپ وتىرۋ مۇمكىن ەمەس قوي, ەكىنشى جاعىنان تابيعاتتى پايدالانۋشىلار جەمىستى جۇمىس ىستەيتىن بولسا, يگىلىگىن ەل كورمەك, جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلادى, حالىقتىڭ داستارقانى بالىق ونىمدەرىمەن مولايا تۇسەدى.
الدىمەن يەسىز كولدەر تۋرالى ايتا كەتەلىك. كوكشە كولدەرى نەگىزىنەن دالالىق كولدەردىڭ ساناتىنا جاتادى. ساقىلداعان سارى ايازدا تۇبىنە دەيىن قاتىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان سۋ قورى از, تاياز كولدەردە بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ – قيىن شارۋا. جوعارىدا ايتىلعان جوسپاردىڭ ورىندالماۋ سەبەبى دە وسى. ال قورعاۋ ماسەلەسىنە كەلەتىن بولساق, بۇل تاراپتاعى قيىندىق شاشەتەكتەن. شاعىن كولدەردىڭ كوپشىلىگى قورىسقا اينالىپ بارا جاتىر. دابىل قاعارلىقتاي دەرەك كوپ. كول جاعاسىنداعى يت تۇمسىعى وتپەيتىن قالىڭ قامىس جىل سايىن ءشىرىپ, شوگىندىگە اينالىپ, كول تابانىنا جينالادى. تابيعاتتى پايدالانۋشىلارعا قويىلعان ءبىر مىندەت – كول تابانىن تازالاۋ, بۇلاق كوزدەرىن اشۋ. سۋ ايدىنىنىڭ قار سۋى, جاۋىن نارىمەن قورەكتەنۋ مۇمكىندىگىن مولايتۋ. ارينە, تابيعات پايدالانۋشىلارعا مەملەكەت تاراپىنان سۋبسيديا تۇرىندە كورسەتىلەتىن كومەك بار. بىراق ونى ەشكىم پايدالانىپ وتىرعان جوق. ينسپەكتسيا باسشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بەلگىلەنگەن تارتىپكە وراي تەندەرگە قاتىسۋ كەرەك. تەندەرگە قاتىسۋ ءۇشىن پورتالعا تىركەلمەك. پورتالعا تىركەلۋ ءۇشىن 50 مىڭ تەڭگە قاراجات تولەيدى. ال كەيبىر سۋبسيديا كولەمى 20 مىڭ تەڭگە توڭىرەگىندە. ءتىپتى كۇلكىلى جاعداي. كول تابانىن تازالاۋ ءۇشىن قۋاتتى تەحنيكا قاجەت. تابيعات پايدالانۋشىلارعا قاجەتتى قۇرال-جابدىقتار مەن ارنايى تەحنيكا ساتىپ الۋعا دا سۋبسيديا قاراستىرىلعان. بىراق بۇل كومەكتى العان بىردە-ءبىر ادام جوق. دەمەك كول اتاۋلى تابانىنداعى قوقىستان جۋىردا ارىلا المايدى دەگەن ءسوز.
«تابيعاتتى پايدالانۋشىلاردىڭ يگىلىكتى ىستەرى از ەمەس, – دەيدى ينسپەكتسيا باسشىسى. – ماسەلەن, اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى ناۋقاندىق جۇمىس كەزىندە حيميالىق تىڭايتقىشتاردى پايدالانادى ەمەس پە؟ ەگەر جۇمىستى جەلدى كۇنى كولگە جاقىن جۇرگىزسە, زياندى زاتتاردىڭ ايدىنعا ۇشىپ ءتۇسۋى دە مۇمكىن. سونداي-اق كوكتەمگى قىزىل سۋ جۇرگەن كەزدە دە اباي بولعان ءلازىم. ەرەجەگە سايكەس سۋ ايدىندارىنىڭ قورعانىس ايماعى بار. ەگەر ءبىز تابيعاتقا پەرزەنتتىك پەيىلمەن قارامايتىن بولساق, كول تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇرار ەدى.
كوكشە كولدەرىنىڭ قاسىرەتى كەشەگى تىڭ يگەرۋ كەزىندە باستالعان. سايىن دالانىڭ ءۇستى سوقانىڭ تىلىمەن ايعىز-ايعىز جىرتىلعان كەزدە تابيعي سۋ جولدارى جابىلدى. كوكتەمگى قىزىل سۋ جۇرگەندە ساي تابانىمەن, جىرانىڭ جىرعاسىمەن اعىپ كەلىپ, كولدى قورەكتەندىرەتىن سۋ كولەمى ازايىپ, ساپ تىيىلدى. وسىنداي كەلەڭسىزدىكتىڭ كەسىرىنەن كۇمىس كولدەردىڭ كولەمى قۋسىرىلىپ, جاعالاۋدان شەگىنىپ بارادى. وزگەسى بىلاي تۇرسىن, بۋراباي باۋرايىنداعى كولدەردىڭ دە كورگەن كۇنى وسى. ءبىر كەزدە سارقىراي اعىپ, كۇركىرەي قۇلديلاپ, جوڭكىلىپ جاتاتىن يماناي سارقىراماسى بۇعاۋ تۇسكەن بەستىدەي تىپىرلادى دا قالدى. بۋراباي كولدەرىن ەسەلەي تولىقتىرىپ تۇرعان سارىبۇلاق وزەنى دە وسىنداي كۇيگە ءتۇستى.
«تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ كەزىندە بۋراباي كولدەرى كۇرت وزگەرىسكە ۇشىرادى, – دەيدى ەل اعاسى جادىگەر جاسىناۋيەۆ. – كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, بۇرىنعى كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ اۋماعىندا 1500-دەن استام كول بولعان ەكەن. سول كولدەردىڭ جارتىسىنان استامى جەر بەتىنەن جوعالىپ كەتتى. ەگەر جاناشىرلىق جاسالماي, وسى قالپىمىزبەن جوسىلتىپ تارتا بەرەتىن بولساق, كەلەر ۇرپاقتىڭ ەنشىسىنە نە قالدىرامىز؟!
سوناۋ 1956 جىلعى زەرتتەۋ ناتيجەسىنە قاراعاندا, اۋليەكولدەگى سۋ كولەمى 36,2 ميلليون تەكشە مەتر بولعان ەكەن. ال ايناكول – 250, شاباقتى كولى – 141, شورتاندى كولى 265 ميلليون تەكشە مەتر توڭىرەگىندە بولعان. 1986 جىلعى «كازگيپروۆودحوزدىڭ» دەرەگىنە قاراعاندا, اسىرەسە شورتاندى كولى مەن ايناكولدىڭ كولەمى كوپ كەمىگەن. قوس كولدىڭ تابانى شىرىندىگە تولعان. عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, 25 پايىزعا جۋىعى شوگىندى. اۋليەكولدىڭ باتىس جاعىنان يماناي سارقىراماسى, شىعىس جاعىنان سارىبۇلاق وزەنى كەلىپ قۇيىلاتىن. كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا, سارىبۇلاق اۋليەكول مەن قوتىركولدىڭ اراسىن جالعاپ جاتقان وزەن-تۇعىن. قازىر سارىبۇلاق وزەن مارتەبەسىنەن ايىرىلىپ, جاي عانا جىراعا اينالىپ بارا جاتىر. بۋراباي كولدەرىن كوزىمىزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاماساق, ەكولوگيالىق اپاتقا ۇشىراۋى ابدەن مۇمكىن. ءبىز بۇل دەرەكتەردى نەگە كەلتىرىپ وتىرمىز؟ كوپشىلىكتىڭ كوز الدىنداعى, الىس-جاقىن ەلدەردەن جىلىنا ميلليونداعان تۋريست كەلەتىن جەر جانناتىنداعى جاعدايدىڭ ءوزى وسىنداي بولعاندا, دارقان دالانىڭ وزگە وڭىرىندەگى كۇمىس كولدەردىڭ كورگەن كەساپاتى مىڭ باتپان. ال ونداي كولدە بالىق ءوسىرۋ – قياپات شارۋا.
ءوزى از عانا بالىققا كوز سۇعىن قادايتىن سۇعاناقتار دا از ەمەس. الگى «ەت تاتتىلىگىن قويسا, مەن ۇرلىعىمدى قويار ەدىم» دەمەكشى, بال تاتىعان بالىق ەتىنەن تەگىن دامەتەتىندەر لەگى تىيىلماي تۇر. ماسەلەن, 2022 جىلى كولگە تور سالىپ, بالىق اۋلاعان, ءتارتىپ بۇزعان براكونەرلەرگە 297 اكىمشىلىك حاتتاما تولتىرىلعان. 4 ميلليون 980 مىڭ تەڭگە ايىپپۇل سالىنىپ, ونىڭ 4 ميلليون 745 مىڭ تەڭگەسى ءوندىرىلىپ الىنعان. وسى جىلدىڭ العاشقى ءۇش توقسانىندا 246 وقيعا بەلگىلى بولعان. بەزبۇيرەك براكونەرلەرگە 4 ميلليون 440 مىڭ تەڭگە ايىپپۇل سالىنىپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن 3 ميلليون 737 مىڭ تەڭگەسى نەمەسە 84 پايىزى وندىرىلگەن.
«براكونەرلەردىڭ زاڭسىز بالىق اۋلاۋى ءوز الدىنا, ولار ينسپەكتورلاردان قاشقان كەزدە اۋلارىن تاستاپ كەتەدى, – دەيدى زەرەندى اۋدانىنىڭ تۇرعىنى نۇربەك ەسەنتاەۆ. – ال قازىرگى قىتاي اۋلارىنىڭ ۇزىندىعى جۇزدەگەن مەترگە جەتەدى. كول ىشىندە قالعان اۋ بالىقتىڭ قىرىلۋىنا اكەپ سوعادى. مىنە, ماسەلە قايدا؟!
تابيعات پايدالانۋشىلار وسىنداي قيىندىقتارعا قاراماستان حال-قادەرىنشە ەڭبەك ەتۋدە. ەڭ باستىسى, سۋ ايدىندارىنا دەرناسىلدەر جىبەرىلىپ, بولاشاق ىرىزدىقتىڭ نەگىزى قالانىپ جاتىر. بيىل بالىق وسىرۋگە لايىقتالعان ايدىندارعا جالپى قۇنى 10 ميلليون 901 مىڭ تەڭگە بولاتىن 20 ميلليون 700 مىڭ باعالى بالىق دەرناسىلى جىبەرىلگەن. دەرناسىلدەر زەرەندى, مايبالىق, قاراعاندى, پەتروپاۆل تۇقىمباقتارىنان جەتكىزىلۋدە. ال باعالى بالىق دەرناسىلدەرى رەسەيدەن دە ساتىلىپ الىنادى.
بالىق شارۋاشىلىعىن تىڭعىلىقتى دامىتۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلەتىن قامقورلىق تولىق دەڭگەيدە پايدالانىلماي وتىر. ماسەلەن, تابيعات پايدالانۋشىلارعا دەرناسىل ساتىپ الۋ, قاجەتتى قۇرالدارمەن قامتاماسىز ەتىلۋلەرىنە وراي سۋبسيديا تولەنەدى. ءبىر تۇسىنىكسىزى, وتكەن جىلى دا, بيىل دا تابيعات پايدالانۋشىلار سوقىر تيىن سۋبسيديا الماپتى.
ەندىگى ءبىر ماسەلە, تابيعات پايدالانۋشىلار ۇزاق ۋاقىت مەرزىمگە پايدالانۋعا العان كولدەرگە جاقىن ورنالاسقان اۋىل ادامدارىنىڭ وكپە-نازى. ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان اۋىل ادامدارى مالىمىزدى كولدەن سۋارا الماي قالدىق دەگەن وكپەلەرىن ايتادى. مۇنداي وقيعا وسى جىلى تسەلينوگراد اۋدانىنداعى مورتىق كولىنە بايلانىستى ايتىلدى. جالپى, جۇرتقا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن وسى وقيعانى ءسال تەرەڭدەتىپ, جان-جاقتى ايتىپ شىعۋ قاجەت بولىپ تۇر. «جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ, ءوسىمىن مولايتۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 10-بابى 1-تارماعىنىڭ 3-تارماقشاسىنا سايكەس جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار جەرگىلىكتى ماڭىزى بار بالىق شارۋاشىلىعى سۋ ايدىندارىنىڭ ءتىزىمىن بەكىتەدى جانە زاڭنىڭ 10-بابى 5-7-تارماقشاسىنا سايكەس عىلىمي ۇسىنىس نەگىزىندە بالىق شارۋاشىلىعى سۋ ايدىندارىن جانە ۋچاسكەلەرىن پاسپورتتايدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ۆ.ي.ۆەرنادسكي اتىنداعى ۇكىمەتتىك ەمەس ەكولوگيالىق قور ۇسىنىلعان عىلىمي ۇسىنىسپەن بالىق شارۋاشىلىعى سۋ ايدىندارىنىڭ تىزىمىنە ۇزىنكول كولى مەن مورتىق كولىن قوسۋ تۋرالى «استانا-فينانس گرۋپپ» سەرىكتەستىگىنىڭ ءوتىنىشى نەگىزىندە اقمولا وبلىسىنىڭ تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعاتتى پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىمەن «جەرگىلىكتى ماڭىزى بار بالىق شارۋاشىلىعى سۋ ايدىندارىنىڭ ءتىزىمىن بەكىتۋ تۋرالى» قاۋلىسىمەن اقمولا وبلىسىنىڭ جەرگىلىكتى ماڭىزى بار بالىق شارۋاشىلىعى سۋ ايدىندارىنىڭ تىزىمىنە مورتىق كولى قوسىلعان جانە مورتىق كولى پاسپورتتالدى.
ەسىل وبلىسارالىق باسسەيندىك بالىق شارۋاشىلىعى ينسپەكتسياسى 2022 جىلدىڭ 24 قاراشاسىندا «Gosreestr» پورتالىندا مورتىق كولىن بەكىتۋ بويىنشا حابارلاما جاريالانعان. 2022 جىلدىڭ 9 جەلتوقسانىندا اۋكتسيون ادىسىمەن ەلەكتروندىق ساۋدا وتكىزىلدى. اۋكتسيون قورىتىندىسىندا 750 257 تەڭگە ۇسىنعان كاسىپكەر جەڭىمپاز دەپ تانىلدى. كوپشىلىك ايتىپ جۇرگەنىندەي, مورتىق كولى جەكەمەنشىككە ساتىلعان جوق, بالىق شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋ قۇقىعىنا عانا بەرىلدى. مورتىق اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى تالاپ ەتكەندەي, كونكۋرس قاعيداسىمەن سۋ ايدىنىن بەكىتۋ كەزىندە حالىقپەن كەلىسۋ راسىمدەرى قاراستىرىلماعان. جالعا الۋشىمەن شارتتىڭ مىندەتتەرى ورىندالىپ جاتىر. بۇگىنگى كۇنگە بالىق شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋ شارتىن بۇزۋ ءۇشىن نەگىز جوق.
تۇيىندەي كەلگەندە, بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ەڭ الدىمەن سۋ ايدىندارىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىنا تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن ايقىن اڭعارۋعا بولادى. بالىقتى كوبەيتۋ ءۇشىن كۇمىس كولدىڭ تاعدىرى كۇپتى ەتكەن كوڭىل تابيعاتقا دەگەن جاناشىرلىقتى كورىپ جادىراۋعا ءتيىس.
اقمولا وبلىسى