گەوساياسي احۋالى قۇبىلعان الماعايىپ زاماندا اڭدىسقان جاۋ كوپ. كۇنى كەشە يادرولىق قارۋى بار يزرايلگە گازا سەكتورىنان حاماستىق سودىرلار باسا-كوكتەپ كىرەدى دەپ كىم ويلاعان؟ قارۋ-جاراعى مەن تەحنولوگياسى جاعىنان الەمدە الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتتىڭ ءوزى قاۋىپتىڭ بەتىن اڭعارماي, قاپى قالىپ, مىڭعا جۋىق بەيبىت تۇرعىنىنان ايىرىلدى. بۇل وقيعا بۇگىنگى تاڭدا بەس قارۋىڭدى ءاردايىم سايلاپ وتىرۋدى, اسكەردىڭ دايىندىعىن ۋاقىت تالاپتارىنا ساي ۇستاۋدى تالاپ ەتەدى.
ءبىزدىڭ ەلىمىز دە كەيىنگى جىلدارى ارميامىزدىڭ ازىرلىگىنە كوڭىل اۋدارىپ, قوڭسى ەلدەرمەن بىرلەسىپ اسكەري وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارىن وتكىزۋگە ايرىقشا دەن قويىپ كەلەدى. سونداي ءىس-شارالاردىڭ ءبىرى – قازىرگى كۇنى قىرعىز رەسپۋبليكاسىندا ءوتىپ جاتقان «مىزعىماس باۋىرلاستىق-2023» ۇجىمدىق بىتىمگەرلىك كۇشتەرىمەن بىرلەسكەن وقۋ-جاتتىعۋى. 9 قازاندا اشىلۋ سالتاناتى وتكەن جيىن 13 قازانعا دەيىن جالعاسادى. قىرعىزستاننىڭ «ەدەلۆەيس» پوليگونىندا ءوتىپ جاتقان وقۋ-جاتتىعۋعا بەلارۋس, قازاقستان, قىرعىزستان, رەسەي جانە تاجىكستان بىتىمگەرلىك كۇشتەرىنىڭ ۇلتتىق كونتينگەنتتەرى, ۇقشۇ بىرىككەن شتابى مەن حاتشىلىعىنىڭ جەدەل توپتارى جۇمىلدىرىلعان. ءبىزدىڭ ەلىمىزدەن دەسانتتىق-شابۋىلداۋ اسكەرلەرى مەن اۋە قورعانىسى كۇشتەرىنىڭ اسكەري قىزمەتشىلەرى قاتىسىپ جاتىر.
تاۋلى جەردەگى وقۋ-جاتتىعۋلار ۇقشۇ بىتىمگەرلىك بولىمشەلەرى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ لاۋازىمدى ادامدارى مەن جەكە قۇرامىنىڭ تاجىريبەلىك داعدىلارىن جەتىلدىرۋگە, ورتالىق ازيا وڭىرىندە ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىكتى قولداۋ جونىندەگى وپەراتسيالاردى جۇرگىزۋ بارىسىندا ولاردىڭ ۇيلەسىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. ولار توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ بولىمشەلەرىمەن بىرلەسىپ, بلوك-بەكەتتەر مەن زارداپ شەككەندەردى قابىلداۋ پۋنكتتەرىن ۇيىمداستىرۋ ءىس-شارالارىن, كولوننالار مەن جۇكتەردى الىپ ءجۇرۋ, ەلدى مەكەندى بوساتۋ, كەپىلگە الىنعانداردى قۇتقارۋ جانە گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتۋ سەكىلدى وقۋ-جاۋىنگەرلىك مىندەتتەردى پىسىقتايدى.
وقۋ-جاتتىعۋدىڭ اشىلۋ كۇنى قاتىسۋشىلار ءۇشىن ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرى اسكەري-تاريحي مۇراجايىنىڭ كوشپەلى كورمەسى ۇيىمداستىرىلدى. وندا يۆان پانفيلوۆتىڭ باسشىلىعىمەن قۇرىلعان ايگىلى 8-اتقىشتار ديۆيزياسىنا قاتىستى جادىگەرلەر, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندەگى باسقا دا قۇجاتتار مەن زاتتار ۇسىنىلدى. اسكەري قىزمەتشىلەرگە ەكسكۋرسيانى اتى اڭىزعا اينالعان قولباسشىنىڭ نەمەرەسى الۋا بايقاداموۆانىڭ ءوزى وتكىزدى.
ۇقشۇ كۇشتەرىنىڭ وقۋ-جاتتىعۋى ايماقتىڭ قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋعا جانە قازاق اسكەرىنىڭ تاۋلى جەردەگى بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەتىنى ءسوزسىز. بۇدان بولەك, ەلىمىزدىڭ اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى دە جۋىردا ازەربايجاندا وتكەن «حازري-2023» وقۋ-جاتتىعۋىندا دايىندىقتارىن پىسىقتادى. باكۋگە ارنايى بارعان ەلىمىزدىڭ قورعانىس ءمينيسترى, گەنەرال-پولكوۆنيك رۋسلان جاقسىلىقوۆ ازەربايجاندىق ارىپتەسى, گەنەرال-پولكوۆنيك زاكىر گاسانوۆپەن بىرگە قازاقستان-ازەربايجان ارالاس اسكەري-تەڭىز وقۋ-جاتتىعۋىنىڭ تاجىريبەلىك ءىس-قيمىلدارىن باقىلاۋعا قاتىستى.
جاتتىعۋدىڭ بەلسەندى كەزەڭىندە ەكى ەلدىڭ بولىمشەلەرى تەڭىز جاياۋ اسكەرلەرىنىڭ بىرلەسكەن ءىس-قيمىلدارىن پىسىقتاپ, كەمەلەردى جاۋىنگەرلىك ۇيلەستىرۋدى جۇزەگە اسىردى. ەكى ەلدىڭ اسكەري تەڭىزشىلەرى ارنايى ماقساتتاعى بولىمشەلەرمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساي وتىرىپ, اۋە جانە قۇرلىق نىساندارىن زاقىمداۋ, ازاماتتىق كەمە مەن ونىڭ ەكيپاجىن بوساتۋ, زارداپ شەككەن كەمەنى سۇيرەپ اپارۋعا جاردەم كورسەتۋ, ەكيپاجدى قۇتقارۋ جانە ەۆاكۋاتسيالاۋ بويىنشا وقۋ-جاۋىنگەرلىك مىندەتتەردى ورىندادى. تەڭىز وتكەلى كەزىندە دەسانتتىق ايداۋىل جاساۋ, تەرروريستىك-ديۆەرسيالىق توپتار مەن ۋاقىتشا بازالاردى بەيتاراپتاندىرۋ, ارنايى بولىنگەن تەڭىز جاياۋ اسكەرلەرى مەن ارنايى كۇشتەردىڭ ارالدى ازات ەتۋ تاپسىرمالارى پىسىقتالدى.
ايتا كەتەيىك, ازەربايجان تاراپىنىڭ شاقىرۋىمەن جاتتىعۋلارعا يران يسلام رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ دەلەگاتسياسى باقىلاۋشى رەتىندە قاتىستى. وقۋ-جاتتىعۋ قورىتىندىسى بويىنشا تاراپتار العا قويىلعان مىندەتتەردى ورىنداۋدىڭ جوعارى ساپاسىن اتاپ ءوتىپ, قازاقستان مەن ازەربايجاننىڭ حالىقارالىق اسكەري ىنتىماقتاستىعى شەڭبەرىندە پراكتيكالىق ءوزارا ءىس-قيمىلدى جالعاستىرۋعا مۇددەلى ەكەنىن ءبىلدىردى.
كورشىلەس مەملەكەتتەرمەن بىرلەسىپ وتكىزىپ جاتقان وقۋ-جاتتىعۋلاردان بولەك, ءوز ەلىمىزدە دە قارۋلى كۇشتەر بولىنىستەرىنىڭ دايىندىق جيىندارى ءجيى ۇيىمداستىرىلىپ تۇرادى. ماسەلەن, قازان ايىنىڭ العاشقى كۇندەرى دەسانتتىق-شابۋىلداۋ اسكەرلەرىندە بولاشاق كەلىسىمشارت بويىنشا اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ جيىندارى باستالدى. اتالعان قۇرىلىم وكىلدەرىنىڭ ەلىمىزدىڭ ءتۇرلى وڭىرلەرىندەگى مەرزىمدى قىزمەتتەگى اسكەري قىزمەتشىلەر اراسىندا جۇرگىزگەن اقپاراتتىق جۇمىسى ارقاسىندا 200-دەن اسا سارباز كەلىسىمشارت بويىنشا اسكەري قىزمەتتى جالعاستىرۋعا شەشىم قابىلداعان. اسكەري قىزمەتشىلەردى قارۋلى كۇشتەردەگى تۇراقتى جالاقى, ءارتۇرلى جەڭىلدىكتەر مەن وتەماقىلاردى قامتيتىن جاقسى الەۋمەتتىك پاكەت جانە مەملەكەت ەسەبىنەن جەكە تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋ مۇمكىندىگى قىزىقتىرادى. ال دەسانتتىق اسكەرلەردە قىزمەت ەتۋ ولاردى توزىمدىلىككە باۋلىپ قانا قويماي, ەر جىگىتكە ءتان قاسيەتتەرگە تاربيەلەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
– مۇنداي ءىس-شارالاردى وتكىزۋدىڭ قاجەتتىلىگى جيىندارعا قاتىسۋشى اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ ءبارى دەسانتتىق-شابۋىلداۋ اسكەرلەرىندە مەرزىمدى قىزمەت وتەگەن جاۋىنگەرلەر ەمەس. ولاردىڭ ىشىندە 150-دەن اسا سارباز باسقا اسكەر تەكتەرىنەن كەلىپ وتىر. ءبىر ايدىڭ ىشىندە ولار دەسانتتىق بولىمشەلەردەگى قىزمەتتىڭ ەرەكشەلىكتەرىن زەردەلەۋگە, ءتۇرلى پاراشيۋت جۇيەلەرىن جيناۋدى ۇيرەنۋگە, اۋە-دەسانتتىق دايىندىقتان وتۋگە جانە مي-17 تىكۇشاعىنان العاشقى سەكىرۋ جاساۋعا ءتيىس, – دەيدى 1-سىنىپتى سەرجانت-نۇسقاۋشى سەرجانت راشيد بەيسەنعاليەۆ.
سونىمەن قاتار اسكەري قىزمەتشىلەر تاكتيكا نەگىزدەرىن قايتالاپ, اتىس دايىندىعىنان ءوتىپ, دەنە دايىندىعى, توپوگرافيالىق, اسكەري-مەديتسينالىق دايىندىق, رادياتسيالىق, حيميالىق جانە بيولوگيالىق قورعاۋ جونىندەگى نورماتيۆتەردى تاپسىرادى. مۇنداي جيىندار 5 جەلتوقسانعا دەيىن جالعاسپاق.
ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرىن زامان تالاپتارىنا ساي دامىتۋ, تاجىريبە الماسۋ ءۇشىن حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ىقپالداستىقتاردىڭ ماڭىزى زور. جاقىن كورشىلەردەن بولەك, الىس شەتەلدەرمەن دە بايلانىستى بەكىتە ءتۇسۋ كەرەك. جۋىردا ەلىمىزگە كەلگەن يتاليا رەسپۋبليكاسى قورعانىس باس شتابى حالىقارالىق قاتىناستار باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى, پولكوۆنيك ماتتەو زۋلياني باستاعان يتاليالىق دەلەگاتسيامەن كەزدەسكەن قورعانىس مينيسترلىگى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق دەپارتامەنتى باستىعىنىڭ ورىنباسارى, پولكوۆنيك ۆالەري ۆيشنيكين كەلەسى جىلعا ارنالعان يتاليامەن اسكەري ىنتىماقتاستىق شارالارىن تالقىلادى. ساپار باعدارلاماسىنا سايكەس, يتاليا دەلەگاتسياسىنىڭ مۇشەلەرى قارۋلى كۇشتەردىڭ مەملەكەتتىك اسكەري-تاريحي مۋزەيىنە بارىپ, ەلوردانىڭ كورىكتى جەرلەرىمەن تانىستى.
سونىمەن قاتار ەلوردادا سەنىم مەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ شارالارى بويىنشا 2011 جىلعى ۆەنا قۇجاتى شەڭبەرىندەگى ءىس-شارالاردىڭ اشىلۋى ءوتتى. وعان ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر ۆەريفيكاتسيالىق ورتالىقتارىنىڭ باسشىلارى, ۆەنا قالاسىنداعى ەقىۇ حاتشىلىعىنىڭ (اۋستريا) جانجالداردى بولدىرماۋ ورتالىعىنىڭ, استانا قالاسىنداعى ەقىۇ باعدارلامالار كەڭسەسىنىڭ وكىلدەرى, اسكەري ساراپشىلار قاتىستى. ەلىمىزدىڭ قورعانىس مينيسترلىگى قارۋ-جاراقتى باقىلاۋ جانە ينسپەكتسيالاردى قامتاماسىز ەتۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى, پولكوۆنيك قانات اۋباكىروۆ ەقىۇ-نىڭ استاناداعى باعدارلامالار كەڭسەسىنە جەمىستى ىنتىماقتاستىعى مەن قولداۋى ءۇشىن العىسىن ءبىلدىرىپ: «قازاقستان – قارۋ-جاراقتى باقىلاۋ مەن جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتپاۋ سالاسىنداعى حالىقارالىق ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ دايەكتى ءارى بەلسەندى قاتىسۋشىسى جانە سولاي بولىپ قالا بەرەدى», دەپ اتاپ ءوتتى.
ءىس-شارالاردىڭ تاجىريبەلىك بولىگى جەتىسۋ وبلىسىندا ءوتتى. تالدىقورعان اۆيابازاسىنا بارعان كەزدە شەتەلدىك ساراپشىلار اسكەري ءبولىمنىڭ ينفراقۇرىلىمى جانە كۇندەلىكتى ومىرىمەن تانىستى. اسكەري ماماندار سۋ-30سم جاۋىنگەرلىك ۇشاقتارىن, تۇراق ورنىن, اۋە كەمەلەرىنە تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋدى, ۇشقىشتاردى وقىتۋعا ارنالعان ترەناجەرلەر مەن جابدىقتاردى قاراپ شىقتى. سونداي-اق باقىلاۋشىلارعا كۇردەلى ۇشۋلار مەن اۋە شايقاسىنىڭ ەلەمەنتتەرى كورسەتىلدى.
شەتەلدىك قوناقتار ءۇشىن دەسانتتىق-شابۋىلداۋ اسكەرلەرىنىڭ قولباسشىلىعى بريفينگ ۇيىمداستىرىپ, دەسانتتىق-شابۋىلداۋ قۇراماسىنىڭ قۇرىلۋ تاريحىمەن جانە بەيبىت ۋاقىتتا ورىندايتىن مىندەتتەرىمەن تانىستىردى. باقىلاۋشىلار اسكەري قىزمەتشىلەرگە جاسالعان تۇرمىستىق جاعدايلارمەن تانىسىپ, كازارمالىق ءۇي-جايلارعا, اسحاناعا جانە باسقا دا الەۋمەتتىك-مادەني نىساندارعا باردى. وقۋ ورىندارىندا دەسانتشى جاۋىنگەرلەر ولارعا اتىس, تاكتيكالىق, اۋە-دەسانتتىق دايىندىق, اتىس قارۋىن مەڭگەرۋ جانە جاۋىنگەرلىك ماشينالاردى جۇرگىزۋ داعدىلارىن كورسەتتى. شەتەلدىك ساراپشىلار ماماندارىمىزدىڭ جوعارى كاسىبي دەڭگەيىن جانە قازاقستاننىڭ قارۋ-جاراقتى باقىلاۋ سالاسىنداعى حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردى ادال ورىنداعانىن اتاپ ءوتتى.