الەمدىك دىندەر سەزى: ديالوگتەن – ورتاق شەشىمگە

– ماۋلەن ساعاتحان ۇلى,  جۋىر­دا بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 78-سەسسياسىندا ءسوز سويلەگەن مەم­لەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ بەيبىت­سۇيگىش مەملەكەت ەكەنىن, ءوزى­نىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن قور­عاي­تىنىن جانە تاتۋلىق پەن حا­لىق­ارالىق پروبلەمالاردىڭ شەشىم­دەرىن ىزدەۋ جولىندا ەكە­نىن اتاپ ءوتتى. بۇل باعىتتا الەم­­دىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كو­ش­باس­شى­لارىنىڭ سەزى ءىس جۇزىندە قانداي ۇلەس قوسۋى مۇمكىن؟

– اڭگىمەمىزدى قازىرگى ۋاقىتتا الەمدە وتە كۇردەلى ساياسي جاعداي ور­نا­عانى تۋرالى باستاعان دۇرىس شىعار. وكىنىشكە قاراي, ءار جەردە سو­عىستار, قارۋلى قاقتىعىستار ءج­ۇ­رىپ جاتىر, ءوزارا ىقپالداسقان بەلگىلى ءبىر بلوكتاردىڭ پايدا بول­عانىن كورىپ وتىرمىز. بۇرىنع­ى قىر­عي­قاباق سوعىس كەزىن­دەگى يدەو­لوگيا­لار قاقتىعىسى قايتا ورال­عانىن باي­قاۋعا بولادى. ماي­دان دالا­سىن­داعى قاقتى­عىس­تاردان بولەك ال­ەم گيبريدتى, اقپا­رات­تىق, كي­بەر جانە ساۋدا-ساتتىق سو­عىستا­رىن دا باستاپ كەشىرىپ جاتىر. حا­لىقا­رالىق جاعدايدى تالداعاندا سوعىس­تىڭ ءجيى قولدانىلاتىن قۇ­رال بولىپ وتىرعانى وكىنىشتى جايت. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس­تان كەيىن قالىپتاسقان حالىق­ارالىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىنىڭ شىتىنا­عانىن كورىپ وتىرمىز. سول كەزدە قۇ­رىل­عان بۇۇ, بۇۇ قاۋىپسىزدىك كە­ڭەسى سەكىلدى ىقپالدى ينستيتۋتتار, جۇمسارتىپ ايتقاندا, ءتيىمدى جۇ­مىس ىستەمەي وتىر جانە ءتۇرلى قاق­تى­عىستارعا توسقاۋىل بولا الماي تۇر.

حالىقارالىق قاتىناستار جۇ­يەسىن قايتا قۇرۋ, سونداي-اق الەم­دەگى بەيبىتشىلىككە, تۇراقتىلىققا, ءوزارا تۇسىنىستىككە باستايتىن ينستي­تۋتتار مەن تەتىكتەردى ترانسفورماتسيالاۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. ءوزارا تەكەتىرەس جاعدايلارىنىڭ ارتۋىنا قاراپ وتىرىپ, ءبىز مەملەكەتتەر اراسىنداعى پىكىر قايشى­لىق­تارى وتە قىزۋقاندى سيپات الا باستاعانىن كورىپ وتىرمىز.

قاقتىعىستاردان بولەك, قازىرگى الەمنىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرى, اتاپ ايتقاندا, كليماتتىڭ وزگەرۋى سەكىلدى پروبلەمانىڭ دا كۇردەلەنىپ, وزەكتى بولا تۇسكەنى بەلگىلى. پاندەميا كوپتەگەن الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى, سونىڭ ىشىندە ادامدار تابىسىنىڭ تەڭسىزدىگى, الشاقتىعى سياقتى پروب­لەمالاردى ودان ءارى شيەلەنىستىرىپ جىبەردى. مورالدىق, ادامگەرشىلىك قۇن­دىلىقتاردىڭ تومەندەپ, تەك تۇتىنۋشىلىق مىنەز-ق ۇلىق مودە­لى­نىڭ الدىڭعى قاتارعا شىققانىن كورۋگە بولادى.

مىنە, وسىنداي كەزەڭدە ءدىني كوش­باس­شىلاردىڭ ءرولى قانشالىق­تى ماڭىزدى ەكەنىن ايتپاسا دا تۇسى­نىكتى. مۇنداي فورۋمدار بارى­سىن­دا كەلەشەككە دەگەن ورتاق كوز­­قاراس قالىپتاسادى. قازىرگى كۇنى الەم حالقىنىڭ 85 پايىزى بەل­گىلى ءبىر ءدىندى ۇستانۋشى. سايكەسىن­شە, سول دىندەردەگى رۋحاني كوشباسشى­لار­دىڭ دا بەدەلى وتە جوعارى دەگەن ءسوز.

ءبىز الەمدىك ماسشتابتا مەم­لە­كەتتىك جانە حالىقارالىق ينس­تيتۋت­تاردىڭ ىقپالى, اتاپ ايت­قاندا, قانداي دا ءبىر ماسەلەنى شەشۋگە دەگەن ىقپالى تومەندەپ كەت­كەنىن كورەمىز. ال رۋحاني كوش­باس­شىلاردىڭ ىقپالدى ءرولى, كەرى­سىنشە ارتىپ كەلەدى. بۇگىنگى ءومىر وڭاي ەمەس, كەز كەلگەن ادامعا ءبىر سەنىمدى تىرەك كەرەك, ءبىز ونى رۋحانياتتان ىزدەيمىز. ەرتە مە, كەش پە ءاربىر ادام تىرشىلىكتىڭ ءمانى جايىندا ءوز-وزىنە سۇراق قوياتىن بولادى, وعان جاۋاپ ىزدەيدى, ءومىر جايىندا ويلانادى. سوندىقتان ءال-ءازھاردىڭ جوعارعى شەيحى احمەد ات-تايەب نەمەسە پاپا فرانتسيسك سەكىلدى كوشباسشىلاردىڭ ىقپالى ارتىپ كەلەدى. ولاردى جۇرت تىڭ­داي­دى, كەڭەس سۇرايدى جانە وسى تۇرعىدا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى سەزىنىڭ جاسامپازدىق, ىنتىماقتاستىق رۋحىنداعى ماڭىزى زور.

بيىل 2003 جىلى العاشقى سەز­دىڭ وتكەنىنە 20 جىل تولىپ وتىر. وسى ۋاقىت ارالىعىندا سەزد دىن­­ارالىق جانە وركەنيەتارالىق ديا­­لوگ­تى نىعايتۋ ماقساتىندا جۇ­مىس ىستەيتىن كوپكە تانىمال, مار­تەبەلى حالىقارالىق پلاتفور­ماعا اينالىپ ۇلگەردى. وتكەن جى­لى ۇيىمداستىرىلعان جەتىنشى سەز­دىڭ ناتيجەلەرى ونىڭ عالامدىق سۇرا­نىس­قا يە الاڭ ەكەندىگىن دالەلدەدى.

– بۇل فورۋمدى وتكىزۋدىڭ ەلى­مىز ءۇشىن قانداي پايداسى بار؟

– مەن سەزدىڭ ماڭىزىن تەك تاجىريبەلىك ماقساتتارمەن عانا تۇيىندەگىم كەلمەيدى. قازىرگى تاڭدا الەمدەگى جاعداي ءاربىر ەلدەن ءوز بولاشاعى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. ءبىزدىڭ ەلى­مىز الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىن­دەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزىن وتكىزۋ ارقىلى رۋحاني كوشباس­شىلار ۇس­تانىمدارىنىڭ توعىسۋىنا, حا­لىقارالىق احۋالدىڭ ىرگەلى ماسە­لەلەرىن شەشۋگە ورتاق قادام جاساۋعا ىقپال ەتەدى. حالىقارالىق دەڭگەيدە بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم مادەنيەتىن تاراتۋعا ءوز ۇلەسىپ قو­سا­دى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەلىمىزدىڭ حا­لىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ جا­ۋاپتى مۇشەسى رەتىندە قازىرگى الەم بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان كوپ­تە­گەن پروبلەمانى جۇمسارتۋعا ىقپالىن ارتتىرادى. بۇل بىرىن­شىدەن.

ەكىنشىدەن, وسى سۇراققا ۇتىلدىك كوزقاراس تۇرعىسىنان قاراپ كورە­يىك­شى. العاشقى سەزدى وتكىز­گەننەن كەيىن الەمنىڭ كوپتەگەن مەم­لە­كەت­ىندە بەيبىتسۇيگىش ەلىمىز تۋ­رالى كوپ ادام ەستىپ ءبىلدى. بىل­تىر جەتىنشى سەزد ءوتتى. وعان 50-دەن استام ەلدەن 100-دەن اسا دەلەگا­تسيا قاتىستى.

ماسەلەن, ريم پاپاسى فرانتسيسك بۇگىندە حالىق سانى 1 ملرد 400 ملن ادامدى قۇراپ وتىر­عان كاتوليك الەمىنىڭ رۋحاني كوش­باس­شىسى. ولاردىڭ كوپشىلىگى پاپا­نىڭ قايدا بارعانىن, نە ايت­قا­نىن, قانداي كەڭەستەر مەن باعا بەرگەنىن باقىلاپ وتىرادى. وسىناۋ كورنەكتى تۇلعانىڭ ەلى­مىز­گە كەلگەنى تۋرالى جۇزدەگەن حالىق­ارالىق بۇقارالىق اقپارات قۇرا­لى جارىسا حابار تاراتتى. ريم پاپاسى فرانتسيسكتىڭ ءبىزدىڭ ەلى­مىز, ونىڭ ءرولى, ۇلتىق كودىمىز, ور­كەنيەتتەر توعىسقان ولكە ەكەن­دى­گىمىز تۋرالى ايتقان سوزدەرى, ءبىزدىڭ سايا­ساتىمىزعا, حالقىمىزعا بەرگەن باعاسى الەمدە جاعىمدى اسەر تۋعىزعانى جانە كوپتىڭ قۇلاعىنا جەتكەنى تالاسسىز.

ءال-ءازھاردىڭ جوعارعى شەيحى احمەد ات-تايەب تا ەلىمىز تۋرالى, ونىڭ حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىققا قوسقان ۇلەسى جايىندا جىلى سوزدەرىن ايامادى. بۇكىل ءومىرىن ءدىن جولىنا ارناعان ول قازىرگى كۇنى يسلام الەمىندەگى ەڭ بەدەلدى تۇلعالاردىڭ ءبىرى سانالادى. سوندىقتان ونىڭ دا ءبىزدىڭ ەلىمىز تۋرالى ايتقان سوزدەرى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە تارالىپ جاتتى جانە بۇنىڭ ءوزى عالامدىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋعا قوسىپ جاتقان ەلىمىزدىڭ بەيبىتسۇيگىش مەملەكەت رەتىندەگى اتىن شىعاراتىنى ءسوزسىز.

ەلدىڭ ابىروي-بەدەلى ىسكەرلىك قاتىناستار ءۇشىن ماڭىزدى ەكەنى تالاس­سىز شىندىق. بەيبىتسۇيگىش سەرىك­تەسىڭ بولسا, وعان ينۆەستيتسيا قۇيۋ­عا بولاتىن سەنىمدى سەرىكتەس رەتىن­دە قاراۋعا بولادى. سول ارقى­لى باسقا ەلدەرمەن ساۋدا-ساتتىق ارتادى, تۋريستەر دە كوپتەپ كەلەدى. ءبىزدىڭ سەزدەرىمىز ءوتىپ جۇرگەن پيراميدا قازىرگى كۇنى الەمنىڭ كوپتەگەن ءتۋريسىن وزىنە تارتاتىن ورتالىققا اينالىپ ۇلگەردى.

سىرتقى ساياسات – نەگىزىنەن ىشكى ساياساتتىڭ جالعاسى ەكەنى بەلگىلى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ار-ۇجدان بوستان­دىعى كونستيتۋتسيامەن قورعالادى. سو­نىمەن بىرگە قازاقستان – زايىر­لى مەملەكەت, ەلدىڭ بارلىق ازا­ماتىنا ورتاق تالاپتار بار. ءدىن ۇستانۋشىلار ءۇشىن ءتيىمدى, تولەرانتتى ساياسات جۇرگىزۋ ارقىلى ءبىز الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىنە ۇلگى بولىپ وتىرمىز.

بولاشاق فورۋمنىڭ ماقساتى جايىندا ايتساق, مەنىڭ ويىمشا, ەڭ باستىسى – بارلىق الەمدىك جانە ءداس­تۇرلى دىندەردىڭ رامىزدەرىن, قا­سيەتتى جەرلەرىن, كىتاپتارىن قورعاۋ تۋرالى جالپىعا ورتاق, حالىق­ارالىق مامىلەگە كەلۋىمىز كەرەك.

– سەزد حاتشىلىعىنىڭ وتىرىسىندا ناقتى قانداي ماسەلەلەر تالقىلانادى؟

– ءبىز جەتىنشى سەزد دەكلارا­تسياسىنىڭ قالاي جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن, وسى جۇمىس اياسىندا الداعى ۋاقىتتا نە ىستەۋ كەرەكتىگىن جان-جاقتى قاراستىرامىز. ەكىنشى ما­ڭىزدى ماسەلە, الداعى 10 جىلعا ار­نالعان سەزدىڭ دامۋ تۇجى­رىم­داماسىن قاراستىرۋ دا جوس­پاردا بار. سەزد – بۇل ءتىرى اعزا, بىزگە ءالى دە دامۋ كەرەك, الدىڭعى فورۋمداردىڭ جەتىستىكتەرىمەن توقتاپ قالماۋىمىز قاجەت. العا قاراي جىلجۋىمىز كەرەك, الەمدە نە بولىپ جاتقانىن ساراپتاي وتىرىپ, سەزد جاڭا احۋالدارعا بەيىمدەلۋى كەرەك. وسى پلاتفورمانى قالاي دامىتامىز جانە وسىعان بايلانىس­تى بارلىق الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن الاڭدى قالاي دامىتاتىنىمىز تۋرالى ۇسىنىستار كورسەتىلگەن قۇجات دايىندالدى. سەزد جۇمىسىندا نەعۇرلىم ينكليۋزيۆتى قاعيداتتى قامتاماسىز ەتۋ, كوبىرەك جاستاردى تارتۋ, ساباقتاستىقتى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن جاس ءدىني كوشباسشىلار فورۋمدارىن وتكىزۋ دە جوسپاردا بار. ريم پاپاسى فرانتسيسك پەن جوعارعى يمام احمەد ات-تايەب­تىڭ دوستىق دەڭگەيدەگى ءوزارا قارىم-قاتىناسىنا ءمان بەرسە­ڭىزدەر, ولاردىڭ اراسىندا تەك ارىپ­تەستىك ىنتىماقتاستىق ەمەس, ادامي دوستىق بار. بۇل دوستىق كوش­باس­شىلاردىڭ كەلەسى ۇرپاق­تارى­نا جالعاسۋى قاجەت, وسىلاي­شا كەلەر ۇرپاق قارىم-قاتى­ناسى قالىپتاسادى, ءوزارا ارەكەت­تەسەدى جانە جاھاندىق ماسەلەلەردى شەشۋگە ىقپال ەتە الادى.

سونىمەن قاتار سەزد حاتشى­لىعى اياسىندا الەمنىڭ رۋحاني ورتالىقتارىندا بىرقاتار زەرتتەۋ, دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزۋ جانە وسى كەلىسىم مەن تولەرانتتىلىق يدەولوگياسىن تاراتۋ دا جوسپارلانىپ وتىر. ەگەر «الداعى 10 جىلدا سەزد جۇمىسى قالاي داميدى؟» دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن تۇجىرىمدايتىن بولساق, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر وكىلدەرى ناقتى ءىس-ارەكەتتەر مەن شەشىمدەرگە نازار اۋدارۋدى ۇسىنادى دەر ەدىم. ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ديالوگتى قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى بولدى. ال قازىر الەم­دەگى ەڭ وزەكتى كەدەيلىك, ەكولو­گيا­لىق ماسەلەلەر, سوعىستار, قاقتى­عىستار, راديكاليزمگە قارسى كۇرەس, ارانداتۋشىلىق سياقتى جاھاندىق پروبلەمالاردى بىرلەسىپ شەشە­تىن كەز كەلدى. تۇجىرىمداما وسى ماسەلەلەر اشىق ايتىلعان. ءدال وسى سۇراقتار سەزد قۇجاتىندا دا كەڭىنەن قاراستىرىلادى. ەگەر ءدىني كوشباسشىلار تۇجىرىمدامانى قابىلداسا, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى سەزىنىڭ الداعى ۋاقىتتاعى جۇمىسى وسى قۇجات نەگىزدە ىسكە اسىرىلادى.

دايىنداعان –

ەسكەندىر زۇلقارناي,

«Egemen Qazaqstan»