ابزال دەگەن ازاماتتى سىرتىنان تانىپ, ءسۇيسىنىپ جۇرگەنىمىزگە ءبىراز بولدى. قاراپايىم اۋىل مەكتەبىنىڭ مۇعالىمى. تۋعان جەرىنىڭ تاريحىن تىنباي زەرتتەپ, شاكىرتتەرىن دە سول جولعا باۋلىپ جۇرگەن ۇستاز.
جاقىندا ابزال سەرىكقالي ۇلىن ورال قالاسىنان, «مەرەيلى وتباسى» بايقاۋىنىڭ وبلىستىق كەزەڭىنەن كورىپ قالدىق. اتا-اناسى, باۋىرلارىمەن, ءوز وتباسىمەن تۇگەل كەلىپتى. ونەگەلى ىستەرىمەن اينالاعا ۇلگى بولعان اۋلەتتى جەرلەستەرى ۇكىلەپ, وبلىس ورتالىعىنا جىبەرگەن ەكەن. سول جولى قازتالوۆتىق ەسەنعازي شاڭىراعى وبلىس اكىمىنىڭ العىس حاتى مەن ارنايى سىيلىعىنا يە بولعان ەدى. اقجۇرەك ازاماتتىڭ اتا-اناسى, وتباسى جايلى جاقىننان بىلگەنىمىز دە سول جولى.
شىنىندا دا ەسەنعازي اۋلەتى ەل ىشىندە ادال ەڭبەگىمەن سىيلى بولىپ جۇرگەن جاراسىمدى وتباسى ەكەن. وتاعاسى سەرىكقالي وراش ۇلى – قاراپايىم مەحانيزاتور. 2015 جىلدان بەرى قازتالوۆ مەملەكەتتىك كوممۋنالدىق كاسىپورنىندا قىزمەت ەتەدى. حالىققا ادال قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ناعىز ەڭبەك ادامى. قىستا كورشى-كولەمنىڭ اۋلاسىنىڭ الدىنداعى قاردى تازالاپ, جول سالىپ بەرۋگە, جازدا اۋىلدىڭ ءتۇرلى شارۋاسىنا, ءتىپتى دالاداعى ءورتتى سوندىرۋگە دە كىرىسىپ كەتەتىن ەلگەزەك جان. بيىل الپىستىڭ اسقارىنا جەتىپ, اقساقالدىق جولعا تۇسە باستاپتى. اتا-تەك شەجىرە جيناپ, ۇلى ۇيىمداستىرعان دالالىق ەكسپەديتسيالارعا دا قوسىلىپ كەتەتىنى بار.
ابزالدىڭ اناسى عالىموۆا ساندەش ساپيوللاقىزى 40 جىلدان اسا ۋاقىت قازتالوۆ اۋداندىق ورتالىق اۋرۋحاناسىندا مەدبيكە بولىپ قىزمەت ەتەدى ەكەن. سوناۋ 1981 جىلى جەزقازعان مەديتسينا ۋچيليششەسىن تامامداعان جاس مامان سودان بەرى تابان اۋدارماستان تۋعان جەرىندە دەنساۋلىق كۇزەتىندە ءجۇر. ەلدىڭ العىسىنا بولەنگەن اق جەلەڭدى ابزال جان دۇنيەگە 3 ۇل اكەلىپ, ازامات ەتىپ قاتارعا قوسقانى دا – ءبىر توبە.
شاڭىراق يەسى ابزال ەسەنعازيەۆ قازتالوۆ مەكتەپ-ليتسەيىندە قازاق ءتىلى جانە قازاق ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولىپ قىزمەت ەتەدى. ابزالدىڭ اقىندىعى بار, بىلتىر «شىدەرلى شەر» اتتى وبلىستىق جىر ءمۇشايراسىندا باس جۇلدەنى جەڭىپ العان. ودان بولەك, ولكەتانۋشىلىق قىرىن جوعارىدا ايتتىق. تالاي وقۋشىنى الامانعا قوسىپ, قالامىن ۇشتاپ, اۋدان, وبلىس كولەمىندە تانىتىپ كەلەدى. 2021 جىلى اسىلجان نۇرتاەۆ دەگەن شاكىرتى ورتا مەكتەپ وقۋشىلارى اراسىندا وتكەن وبلىستىق اباي وقۋلارىنان II-ورىنعا يە بولعان. 2022 جىلى ءساۋىر ايىندا «مەنىڭ وتانىما – مەنىڭ باستامام» رەسپۋبليكالىق شىعارماشىلىق جوبالار بايقاۋىنىڭ وبلىستىق كەزەڭىندە «قازاقستاننىڭ جەتى كەرەمەتى» اتالىمى بويىنشا II دارەجەلى گراموتامەن ماراپاتتالدى.
جالپى, ابزالدىڭ تۋعان جەرى قازتالوۆ ءوڭىرى – ەلىمىزدىڭ كۇنباتىس شەكاراسىندا جاتقان ەرەكشە تاريحي جەر. كەزىندە بوكەي ورداسىنىڭ تالوكپە قيسىمى اتالعان بۇل ايماقتا تالاي-تالاي وقيعا وتكەن. اسىرەسە حح عاسىردىڭ باسىنداعى اق پەن قىزىل الماسقان الاساپىران تۇستا بولعان وقيعالار كەڭەس كەزىندە بىرجاقتى عانا جازىلدى. ولكەنىڭ وتكەن تاريحى, ەرەكشە تۇلعالارى ەندى عانا جان-جاقتى زەرتتەلىپ, قاعازعا ءتۇسىپ جاتىر. وسى مايداننىڭ العى شەبىندە قاراپايىم مەكتەپ مۇعالىمى ابزال دا ءجۇر.
– ەل ىشىندە ەسكى اڭگىمەنى كوكىرەگىنە حاتتاعان قاريالار ءالى دە بار. تەك ولاردى ەرىنبەي تاۋىپ, تامىرىن تاپ باسىپ سويلەتە ءبىلۋ كەرەك, دەيدى ابزال سەرىكقالي ۇلى. ءوزى بىرنەشە جىلدان بەرى وڭىردەگى اراب جازۋلى قۇلپىتاستاردى زەرتتەي ءجۇرىپ, كونە جازۋدى ەجىكتەپ وقي الاتىن بولىپتى.
قازتالوۆ اۋدانىنىڭ ولكەتانۋشىلارى, اسىرەسە بيىل جازدا كوپ ءىس تىندىردى. اۋدان اكىمى اسلانبەك سارقۇلوۆتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن ارنايى توپ قۇرىلىپ, زەرتتەۋشىلەر بارلىق كونە قورىمدى ارالاپ شىقتى. تەك قۇر ارالاپ قويماي, ولاردىڭ تاريحىن ەلدەن جيناپ, قاعازعا ءتۇسىرىپ, جۇيەلەي باستادى. ماۋسىم-شىلدە ايلارىندا اۋدانداعى بارلىق اۋىلدىق وكرۋگتى ارالاپ وتكەن «مەنىڭ كىشى وتانىم» تاريحي-تانىمدىق ەكسپەديتسياسىنىڭ تولىق ناتيجەسى ءالى-اق جەكە جيناق بولىپ كورىنە جاتار. قوسوزەن قويناۋىنداعى كيەلى ولكەنى بارلاپ, اۋزى دۋالى كونەكوزدەردەن ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىپ كەلە جاتقان اڭىزعا بەرگىسىز ەسكى ءاپسانالاردى جازىپ العان ولكەتانۋشىلاردىڭ ولجاسى ادام ايتقىسىز.
– قازتالوۆ اۋدانىنداعى تەرەڭكول جانە ءاجىباي وكرۋگىنە شەكارالاس ارالتوبە سورىنا جاقىن, قالاباي قىرى ماڭىنداعى كونە قورىمدا بەلگىلى تاريحي تۇلعا بايباراق باتىردىڭ شوبەرەلەرى, مۇسا تارحاننىڭ ۇلدارى جاتىر ەكەن. كونە قۇلپىتاستار اراسىنان 1846 جىلى دۇنيەدەن وتكەن مۇسا ۇلى دونەيدىڭ ەسىمىن وقىعاندا ەرەكشە سەزىمگە بولەندىم. بۇل مەنىڭ جەتىنشى اتام ەدى. اللاعا شۇكىر دەيمىز. وتكەنىن ۇمىتپاي, شەجىرە تۇگەندەۋ قازاق حالقىنىڭ بولمىسى عوي. ء«ولى رازى بولماي, ءتىرى بايىماس» دەگەن اتالى ءسوزدى ۇمىتپاساق كەرەك-ءتى! – دەيدى ابزال تەبىرەنىسپەن.
ءيا, تۋعان جەرىڭنىڭ تاريحىن تەرەڭ بىلگەن سايىن ول وزەگىڭە جاقىنداي تۇسەدى ەكەن. ءوزىڭنىڭ وسى جەردىڭ شىنايى يەسى, زاڭدى مۇراگەرى ەكەنىڭدى وسىدان كەيىن انىق باعامدايسىڭ.
بۇگىندە ابزال سەرىكقالي ۇلى جاز بويى جيعان-تەرگەن مالىمەتىن ساراپتاپ, تۋعان ولكە تاريحىن رەت-رەتىمەن قاعازعا ءتۇسىرىپ ءجۇر. اۋدان باسشىسىنىڭ «جازعى ەكسپەديتسيانىڭ قورىتىندىسىن تاريحي كونفەرەنتسيامەن تۇيىندەيمىز» دەگەن ۋادەسى بار. الدا جۇمىس تا, جوسپار دا كوپ.
ايتپاقشى, ابزالدىڭ العان جارى اقمارال دا وزىنە ساي, قازتالوۆ اۋداندىق ورتالىقتاندىرىلعان كىتاپحانادا قىزمەت ەتەدى. التىن اسىقتاي ۇل تاربيەلەپ وتىرعان جاس وتباسى «رۋحاني باي بولۋ, يماندى بولۋ, ادال جولمەن ەڭبەك ەتىپ ءومىر ءسۇرۋ» دەگەن قاعيدانى تۋ ەتىپ كەلەدى.
باتىس قازاقستان وبلىسى