انگليادا وقىپ, اۋىلدى تاڭداعان

ارالبەككە استاناداعى رەس­پۋبليكالىق فيزيكا-ماتەماتي­كا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورلىق كرەس­لوسى دا ۇسىنىلعان. ول مۇنى دا قۇپ كورمەي, شالعايداعى اۋىل مەكتەبىنە بەت بۇرعان. 2022 جىل­­دىڭ 18 اقپانىندا شىعىس قا­­زاق­ستان وبلىسى كوك­پەكتى اۋدا­­­نى ق ۇلىنجون اۋى­لىن­دا­عى مەك­­­تەپكە ديرەكتور بو­لىپ بار­عان. وسى­لاي­شا, ونىڭ اۋىل مەك­تە­­بىن­­دەگى ەرەكشە ەكسپە­ري­مەنتى باس­تالدى.

ەلىمىزدە 7500-دەن استام مەم­لەكەتتىك مەكتەپ بار بولسا, سونىڭ 70 پايىزى اۋىلدىق جەر­لەردە ورنالاسقان. ارالبەك بەرىك ۇلى پاندەمياعا دەيىن ەلى­مىز­دەگى اي­گىلى وليمپيادانىڭ ۇيىم­داس­تى­رۋشىسى بولىپتى. بۇل وليمپيادا اۋىلدىڭ بالالارىنا ار­نالعان. وليمپيادا قورى­تىن­دى­سىن شى­عارۋ ءۇشىن جاۋاپ­تى ۇيىم­داستىرۋشىلاردىڭ بار­لى­عى جۇمىستاردى قولمەن تەكسەرگەن. 13 مىڭ وقۋشىنىڭ 63 پايى­زى ء«نول» دەگەن ۇپاي الىپتى. اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ قانشالىقتى ارتتا قالىپ قويعانى وسىدان-اق اڭعارىلعان. ال ارالبەك سەكىلدى بىلىكتى مامانداردىڭ اۋىلعا بارۋى ەكىتالاي.

«19 جاسىمنان بەرى مۇعالىمدىك قىزمەت­تى اتقارىپ كەلەمىن. 2015 جىلى اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ جاعدا­يى­مەن تانىسا باستادىم. شىنى كەرەك, ءىشىم اشىدى. سوسىن كومانداممەن تەگىن بەينەساباق جازۋدى باستادىق. قولىمىزدان باسقا نە كەلەدى؟ تىم بولماسا سو­لاي كومەكتەسەيىك دەپ ويلا­دىق. ستاتيستيكا بويىنشا اۋىل مەك­تە­بى قالا مەكتەبىنەن 1,5 جىلعا ارتتا قالىپ قويعان. ال جەكە ءوز ستا­تيستيكام بويىن­شا كەمى 5 جىل ارتتا دەر ەدىم. نەگە دەسەڭىز, 9-سىنىپتىڭ وقۋ­شى­لارىنا سۇراق قويعان كەزدە كوبەيتۋ كەستەسىن, بولشەكتەر دەگەن تا­قىرىپتاردى بىلمەدى. ماتە­ماتيكا عانا ەمەس, باسقا پان­دەردەن دە سولاي. ەڭ قور­قى­­نىشتىسى, بۇل الشاقتىق ۋا­قىت وتكەن سايىن ۇلعايا بەرەدى. سەبەبى قالادا جىل سايىن ءتۇرلى ورتالىق اشىلىپ, جاڭا مۇم­كىن­دىكتەر پايدا بولىپ جاتىر. مۇعالىمدەرگە دە كاسىبي تۇر­عىدان وسۋگە مۇمكىندىك بار. ال اۋىلعا ەشكىم بارمايدى. بۇل – وتە وزەكتى ماسەلە. بۇعان ۇل­كەن رەفورما قاجەت», دەيدى ارالبەك.

كەيىپكەرىمىز ءبىلىم سالاسىنا قاتىستى وي-پىكىرىن ءجيى ايتقا­نى­مەن, وعان قۇلاق اسىپ جاتقان ەشكىم جوق. مىسالى, ءبىلىم ساپاسىن جاقسارتىپ, وقۋشىلاردى جەتىلدىرە ءتۇسۋ ءۇشىن اۋىل بالالارى وقيتىن پاندەر سانىن ەكى ەسە ازايتۋ تۋرالى ۇسىنىس تاستاعان. بىراق جۇيەدەگى ەرەجەلەرگە سايكەس بۇل ۇسىنىس قول­داۋ تاپپاعان. ويتكەنى ارالبەك جۇمىس ىستەيتىن ءبىلىم وردا­سى – جەكەمەنشىك ەمەس, مەملە­كەت­تىك مەكتەپ. دەگەنمەن ونىڭ قولدان كەلگەنشە ەكسپەريمەنت جۇر­گىزىپ جاتقان جايى بار. اۋىل­داعى ءوزىن-ءوزى دامىتۋ مەكەنى جال­عىز مەكتەپ ەكەنىن ەسكەرسەك, ارالبەك ءبىلىم ورداسىندا اكا­دە­ميالىق قانا ەمەس, مادەني, فيزيولوگيالىق, شىعارماشىلىق جاعى­نان دا دامۋعا مۇمكىندىكتەر جا­سالۋى كەرەك دەپ سانايدى. ما­سە­لەن, شىعىستاعى وسى ءبىر ەرەك­شە مەكتەپتە ءار كۇن سا­يىن ساباق باستالماس بۇرىن 15 مي­نۋتتىق «تاڭعى شەڭبەر» دەگەن ءۇردىس جۇرەدى. ول جەردە وقۋ­شىلار مۇعالىممەن بىرگە كۇيزە­لىستى سەيىلتۋگە ارنالعان ويىندار ويناپ, جاتتىعۋلار ورىندايدى. شەڭبەرگە تۇرىپ, كوكەيلەرىندە جۇرگەن ويلارىن ايتادى. مەكتەپتەگى كوز قۋانتار ىستەر مۇنىمەن بىتپەيدى. ءبىلىم ورداسىندا وقۋشىلارعا كۇنىنە ەكى مەزگىل 20 مينۋتتان تەك كىتاپ وقۋعا ۋاقىت ارنالعان. ال مۇعالىمدەر كۇنىنە 4 مەزگىل 20 مينۋتتان كىتاپ وقۋى كەرەك. تۇستەن كەيىن اپتاسىنا 3 مارتە مىندەتتى قوسىمشا ساباقتار وتكىزىلەدى. بۇعان اپتاسىنا 2 رەت وتكىزىلەتىن قوسىمشا ۇيىرمەلەردى قوسىڭىز. بالالار تاڭعى ساعات 07:45-تەن باستاپ 17:00-گە دەيىن مەكتەپتە بولادى. ۇلگەرگەندەرىنشە ءۇي جۇمىستارىن دا وسىندا ورىندايدى. تاڭعى اس پەن تۇسكى اس قاراستىرىلعان.

«پەداگوگ مارتەبەسىندە مىنانداي ءبىر تارماق بار. مۇعالىم مەكتەپكە ساباق باستالعانعا 20 مينۋت قالعاندا كەلسە, ساباق بىتىسىمەن كەتسە بولادى. مىسالى, ءبىر مۇعالىمنىڭ بۇگىن ءۇش ساباعى بار دەلىك. ءبىر ساباعى 10.00-دە باستالسا, ول 9.45-تە كەلەدى. ءۇش ساباعى اياقتالعاننان كەيىن, 12.30-دا ول كىسى مەكتەپتە بولمايدى. اۋىل اۋماعىندا بۇل مۇلدەم دۇرىس ەمەس جۇيە. ويتكەنى اۋىل­دىڭ مۇعالىمى مەكتەپتە جەتىل­مەسە, باسقا جەردە ءوزىنىڭ ءبىلىمىن شىڭداي المايدى. مەن وسىمەن كۇرەسۋ ۇستىندەمىن. ءبىزدىڭ مەك­تەپتىڭ جۇيەسىندە مۇعالىمدەر تاڭەرتەڭ 8.00-دەن كەشكى 17.00-گە دەيىن مەكتەپتە قالۋى كەرەك. ساباقتان بوس ۋاقىتتا كىتاپ وقىپ, كۋرس قاراۋى شارت. ءبىز سوعان جاعداي جاسايىق. مۇعالىم ءوزىن كۇندەلىكتى جەتىلدىرىپ وتىرۋى كەرەك. ءبىلىمىن جەتىلدىرۋدى قويعان مۇعالىمدى وقۋشىلارى دا تۇسىنبەيدى», دەيدى كەيىپكەرىمىز.

ارالبەك بەرىك ۇلى مەكتەپتە وقۋشىلارعا مۇلدەم داۋىس كوتەرۋگە بولمايدى دەگەن تۇسىنىك ەنگىزگەن. بالاعا داۋىس كوتەرۋ فيزيكالىق تۇرعىدا كەرى اسەر ەتەدى. ماشىقتارى جەتىلمەگەن, ءوزىنىڭ ويىن بولىسە المايتىن, قوعامعا سىڭىسە المايتىن بالالار وسىدان شىعادى. بۇل ماسە­لە­نى ەسكەرگەن ارالبەك مەكتەپ جۇ­يەسىنە كىشىگىرىم وزگەرىستەر ەنگىزگەن. ورگە جەتەلەيتىن وزگەرىس جەمىسىن دە بەرە باستاپتى. بالا­لار باسىندا ءوز ويىن ايتۋعا, ديا­لوگكە تۇسۋگە قينالسا, قازىر ءبىر­شاما اشىلعان.

«بىزدەگى ءبىلىم جۇيەسىندە وقۋ­شىعا باسىمدىق بەرىلمەگەن. وقۋشى ەڭ سوڭعى ورىندا تۇر. ءبىرىنشى ورىن ساياسي ماسەلەلەر مەن جالاقىعا بەرىلگەن. سول سە­بەپتى لوگيكالىق تۇرعىدان دۇ­رىس دۇنيەلەردى ۇسىنىپ جات­­ساڭىز, ەسەپكە الىنبايدى. مى­سالى, سينگاپۋردان كەلگەن عا­لىمدارمەن سويلەسكەن كەزدە ولار باعالاناتىن 7 ءپان عانا با­رىن ايتتى. امەريكانىڭ پروفەسسورلارىمەن سويلەسىپ ەدىك, ولاردا باعالاناتىن 8 ءپان بار ەكەن. بىزدە 14-تەن اسادى. سويتە تۇرا ءبىز ولاردان ءبىلىم بويىنشا وزىق تۇرعان جوقپىز. ال ارتىق پاندەردى الىپ تاستايىق دەسەك, سول ءپاننىڭ ەلىمىزدەگى 20-30 مىڭ مامانى اتتانداپ العا شىعادى. «جۇمىسسىز قالدىق» دەپ شۋ كوتە­رەدى. ەكونوميكالىق, ساياسي جاع­دايلاردى ەسكەرىپ, ورتاق ءبىر شەشىم قابىلداۋعا بولادى. ەگەر وقۋشىنى ءبىرىنشى ورىنعا قويساق, وندا كوپتەگەن مەكتەپتى جاۋىپ, بىرىكتىرىپ, ءبىرشاما ءپاندى الىپ تاستايتىن ەدىك», دەيدى ول.

مەكتەپتىڭ جانى – مۇعالىم. احمەت بايتۇرسىن ۇلى ايتقانداي, مۇعالىم قانداي بولسا, مەكتەپ تە سونداي بولماق. ارالبەكپەن تىلدەسىپ وتىرىپ, مۇعالىم ما­مان­دىعىنىڭ ماڭىزى تىم تە­رەڭدە جاتقانىن تۇسىنەسىڭ. وسى تۇستا پەداگوگيكادان ماۋەلى مۇ­را قالدىرىپ كەتكەن ماعجان جۇماباي: «قازاقتىڭ تاعدىرى, كەلەشەكتە ەل بولۋى دا مەكتەبىنىڭ قانداي نەگىزدە قۇرىلۋىنا بارىپ تىرەلەدى», دەيدى. «مەكتەبىمىزدى تازا, بەرىك ءھام ءوز جانىمىزعا, قازاق جانىنا ۇيلەسەتىن نەگىزدە قۇرا بىلسەك, كەلەشەگىمىز ءۇشىن تايىنباي-اق سەرتتەسۋگە بولادى». راس.