قۇن سالىعىنىڭ مولشەرى ارتا ما؟

قوسىمشا قۇن سالىعى ماسەلەسىن بيىلعى جولداۋدا پرەزيدەنت تە قوزعادى. «بىلتىر ايماقتار تابىسىنىڭ ءوسىمى 30 پايىزدان استى. سوندىقتان رەفورما­نىڭ كەلەسى كەزەڭىندە وسى نورمانى وزگە دە سالىقتارعا, ونىڭ ىشىندە قوسىمشا قۇن سالىعىنا دا قاتىستى قولدانۋ قا­جەت. مۇنداعى مىندەت – بيۋدجەتتىڭ ەكىن­شى دەڭگەيىنە كەم دەگەندە ەكى تريلليون تەڭگە قوسىمشا قاراجات بەرۋ. كاسىپ­كەرلەر قوسىمشا قۇن سالىعىن قايتارۋ ءراسىمىنىڭ كۇردەلى ەكەنى جونىندە ورىندى ماسەلە كوتەرىپ, شاعىمدانىپ ءجۇر. بۇل جايت ەلىمىزدەگى ينۆەستيتسيالىق احۋالعا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. ۇكىمەت كوپتەن بەرى ءتۇيىنى تارقاماي كەلە جاتقان وسى ماسە­لەنى شۇعىل شەشۋگە ءتيىس», دەگەن ەدى مەم­لەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ.

«اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى تيمۋر جاركەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, ققس-تىڭ كوتە­رىلۋى تاۋارلار مەن ينفلياتسيانىڭ كۇرت كوتەرىلۋىنە اكەلەدى. وعان قوسا سالدارىنان شاعىن بيزنەس ورتاعا, ورتا بيزنەس ءىرى سۋبەكتىگە اينالا الماي قالادى.

«ۋچەت.كز» قۇرىلتايشىسى ماكسيم بارىشەۆتىڭ دە ويى ۇلتتىق پالاتا ۇستا­نىمىمەن ۇندەسەدى. «بۇل شارا وسۋگە ەمەس, قازاقستانداعى بۇكىل كاسىپكەرلىكتىڭ قۇل­دىراۋىنا اكەلەدى», دەيدى. ايتۋىنشا, وزگە ەلدەر­دىڭ ققس مولشەرلەمەلەرى بىزدەن تو­مەن. مىسالى, وزبەكستاندا ققس مولشەر­لەمەسى – 12 پايىز, قىتايدا – 13 پا­يىز, قىرعىزستاندا – 12 پايىز, وڭتۇستىك كورەيادا – 10 پايىز, ءباا جانە كانادادا 5 پايىزدى قۇرايدى.

«اتامەكەن» ۇكپ باسشىسى رايىمبەك باتالوۆ بىزگە مولشەرلەمەنى كوتەرۋگە تۇرتكى بولعان دايەكتەر مەن تالداۋلار كوبىرەك كەرەك دەگەن پىكىردە.

«ساراپتاما ققس نە ءۇشىن كوتەرىلىپ جاتقانىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن كەرەك. الدىن الا ەسەپتەۋىمىز بويىنشا ققس مول­شەرلەمەسىن كوتەرۋ ينفلياتسياعا اكەلىپ قانا قويماي, ناقتى ماندە ءىجو-ءنىڭ ءوسۋ قارقىنىن جىلىنا 1 پايىزعا تومەن­دەتۋگە اكەلەدى. بۇل جايت مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇلتتىق ەكونوميكا كولەمىن ەكى ەسەگە ۇلعايتۋ تۋرالى تاپسىرماسىن ورىنداۋعا قاۋىپ توندىرەدى. بىزگە كوبىرەك دايەك كەرەك», دەدى «اتامەكەن» ۇكپ باسشىسى ر.باتالوۆ تالقىلاۋ بارىسىندا.

ۇلتتىق ەكونوميكا ۆيتسە-ءمينيسترى ازامات امرين جاڭا سالىق كودەكسىنە ۇسىنىستار ازىرلەۋ كەزىندە ققس مول­شەر­لەمەسىن بەلگىلەۋدىڭ بىرنەشە نۇس­قا­سى, ونىڭ ىشىندە ونى سارالاۋ قاراس­تى­رىلعانىن اتاپ ءوتتى. الايدا ولار­دىڭ بارلىعى فيسكالدىق فۋنكتسياعا – مەم­لەكەتتىڭ قارجى رەسۋرستارىن قالىپ­تاستىرۋعا جاۋاپ بەرمەدى.

ء«بىرىنشى كەزەكتە فيسكالدى فۋنكتسيا – نىسانالى ترانسفەرتتىڭ ورنىنا قوسىمشا 2,4 ترلن تەڭگە. ونى ءبىز قازىر جىل سايىن 2 ترلن تەڭگە كولەمىندە ۇلت­تىق قوردان الىپ وتىرمىز. ەندى قوردان المايتىن بولامىز. مەملەكەتتىڭ شىعى­نى ارتىپ كەلەدى. جىل سايىن ءبىز بيۋدجەت سەكتورىنا 3,5 ترلن تەڭگەگە جۋىق قارا­­جات جۇمسايمىز. اتاپ ايتقاندا, «بيز­نەس­تىڭ جول كارتاسى», «قاراپايىم زات­تار ەكونوميكاسى» باعدارلامالارى, اۋىل شارۋاشىلىعى. ەكىنشى ماسەلە, ققس – كاسىپكەرلەردىڭ سالىعى ەمەس. بۇل سىزدەر­گە سالىناتىن سالىق جۇكتەمەسى ەمەس. بۇل – جاناما سالىق, سالىق جۇكتەمەسى كوەف­في­تسيەنتىندە ول جوق. بيزنەسكە مۇلدە ءتيى­سىپ جاتقانىمىز جوق, بۇل تۇتىنۋشى جۇكتە­مەسى», دەپ تۇسىندىرەدى مينيسترلىك وكىلى.

سپيكەر بۇل ۇلتتىق ەكونوميكا مينيس­ترلىگىنىڭ ۇستانىمى ەكەنىن, ونى ۇكىمەت ۇستانىمى دەپ قابىلداۋ ءالى ەرتە ەكەنىن دە ەسكەرتتى.

قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز بيزنەس وداعى باسقارماسىنىڭ توراعاسى بەرىك زايىروۆ ەگەر بيۋدجەتتى تولتىرعىمىز كەلسە, وندا شە­كارادان كولەڭكەلى تاسىلمەن ءوتىپ جاتقان تاۋارلاردى تاۋىپ, سالىقتى سولارعا سالايىق دەگەن وي ايتادى.

 «كاسىپكەرلەر قۇجاتى بار تاۋاردى تاپپاي ءجۇر, ەلگە قۇنى تومەن نەمەسە كونتراباندا ارقىلى كوپ تاۋار كەلەدى. ياعني بىزدە قازىر ققس-تى قايدان الۋعا بولاتىن رەزەرۆ بار. ەگەر وسى تاۋارلاردىڭ ءبارىن اشىق اينالىمعا شىعاراتىن بولساق, بيۋدجەت تولىعادى. كاسىبىن ادال جۇرگىزەتىن بيزنەستى قيناماي, زاڭسىز اينالىمداردان باستاۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. ققس-تى كوتەرۋدەن ورتا بيزنەس جانە شاعىن بيزنەستىڭ جوعارعى سەگمەنتى زارداپ شەگەدى. ويتكەنى ميكروبيزنەس ققس تولەمەيدى. ققس-تى ءىرى بيزنەس تە تولەمەيدى. سەبەبى وندا ققس-تان بوساتىلعان بانكتەر, ساتۋ كەزىندە مولشەر­لەمەسى 0 پايىز بولىپ بەكىتىلگەن ەكسپورتتاۋشىلار جانە ارنايى ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمشارتتار جاساسقان ءىرى كومپانيالار بار. پرەزي­دەنتتىڭ ءوزى شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قولداۋ بىلدىرەيىك دەپ وتىر. ال ءبىز اينالىپ كەلىپ ءدال وسى سەگمەنتكە اۋىر قىسىم جاساي بەرەمىز», دەدى بەرىك زايىروۆ.

ساراپشى ايبار ولجايدىڭ پىكىرىن­شە, مەملەكەت ورتا مەن شاعىن بيزنەس اراسىنداعى سەگرەگاتسيانى ناقتىلاۋعا تىرىساتىن سياقتى.

«ققس-تىڭ قىمباتتاۋى ءبىر جاعىنان سالىقتىڭ كوپ جينالۋىنا, ەكىنشى جا­عى­نان سول سالىققا ىلىنبەۋ تۋرالى ويلا­­­ناتىن كاسىپكەرلەردىڭ كوبەيۋىنە الىپ كەلەدى. ەندى بيۋدجەت تابىسى مەن كولەڭكەلى ەكونوميكا اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ۇستاپ تۇرۋ اناعۇرلىم قيىن­داي تۇسپەك», دەيدى.

ساراپشى اياگوز حانەتوۆا بولسا, «كولەڭكەلى ەكونوميكاعا» وتپەۋدىڭ جولدارى جاقسى ويلاستىرىلسا ەكەن دەيدى:

«سەبەبى «لاففەر قيسىعى» بويىنشا سالىق مولشەرلەمەسىن بەلگىلى ءبىر دەڭگەيگە دەيىن عانا كوتەرۋگە بولادى. بۇل جاعدايدا بيۋدجەت تۇسىمدەرى ۇلعايادى. ال ول دەڭگەيدەن اساتىن بولسا, سالىقتىڭ ارتۋى كەرى اسەر بەرىپ, كولەڭكەلى ەكونوميكا ۇلعايىپ كەتەدى. ياعني سالىقتىڭ تىم ءوسۋى جاڭا كاسىپتىڭ پايدا بولۋىنا كەرى اسەرىن بەرىپ, جەكە باستامالاردى باسىپ تاستايدى, جاڭا ينۆەستيتسيالارعا قۇشتارلىقتى تومەندەتەدى. سالدارىنان ەكونوميكانىڭ دامۋ قارقىنى تەجە­لەدى. دەگەنمەن وڭتايلى سالىق مولشەر­لەمەسىن تابۋ – تەوريالىق تۇرعىدان قيىن جۇمىس».

«اۋىل» پارتياسى توراعاسىنىڭ ورىن­باسارى تولەۋتاي راحىمبەكوۆتىڭ اي­تۋىنشا, سالىق مولشەرلەمەسىنىڭ ارتۋى بيۋجەتتى مولايتادى, الايدا ونىم­دەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا ۇلەس قوسۋى ەكىتالاي.

«باسەكەگە قابىلەتتىلىك – باعا مەن ساپانىڭ قاتىناسى. كەز كەلگەن تۇتىنۋشى باعاسى ارزان, ساپاسى جاقسى تاۋار ساتىپ العىسى كەلەدى. بۇل جەردە ساپا تۋرالى ايت­پاي­مىز. ال ەگەر ققس-تى 12-دەن 16 پايىز­عا كوتەرەتىن بولساق, تاۋار باعاسى قاي­تىپ تومەندەيدى؟ بۇل رەتتە «كورشى ەلدەر­دەن يمپورتتالاتىن تاۋارلارمەن سالىس­تىرعاندا وتاندىق تاۋارلاردىڭ باسە­كەگە قابىلەتتىلىگى» قالاي ارتادى؟ قا­را­پايىم مىسال: رەسەيلىك ءسۇت زاۋىتى ايران­دى 100 تەڭگە باعاسىمەن ءوندىردى. رەسەي­دىڭ ىشىندە ول كەمى 118 تەڭگە, ويتكەنى 18 پايىز ققس بار. ەلىمىزدىڭ ءسۇت زاۋىتى ايراندى 100 تەڭگەمەن وندىرەدى, سوسىن 112 تەڭگەمەن ساتادى, ويتكەنى 12 پايىز ققس بار. رەسەيلىك ايران رەسەي مەن قازاقستان شەكاراسىنان وتەردە 18 پايىز ققس-تان ارىلىپ, 100 تەڭگەمەن وتەدى. بىراق ەلىمىز اۋماعىندا ول ايران 112 تەڭگەمەن ساتىلادى – شەكارادا 12 پايىز ققس قوسىلادى. تۋرا قازاقستاندىق ايران باعاسىمەن بىردەي بولىپ شىعادى. ققس 16 پايىز بولعاندا دا تۋرا وسىنداي ۇدەرىس جۇرەدى, تەك بارلىق ءونىم ققس-تىڭ 25 پايىزعا ارتۋىنا وراي قىمباتتايدى. ال ەندى ايتىڭىزشى, 116 تەڭگەگە دەيىن قىمباتتاعان ايران قالاي عانا 112 تەڭگە تۇ­راتىن ايرانعا قاراعاندا باسەكەگە قابى­لەتتى بولماق؟» دەيدى تولەۋتاي را­حىم­بەكوۆ.

نەگىزى رەسەي مەن ەلىمىزدەگى جاع­داي بىردەي, الايدا ولاردا وڭدەۋشى كاسىپ­ورىندار ءۇشىن اۋىلشارۋاشىلىق شي­كىزاتى ءبىرشاما ارزانعا تۇسەدى, سەبەبى اۋىل­شارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ قۇنى وتە كۇشتى سۋبسيديالانادى دەيدى.

«ەكىنشىدەن, ققس تولەمەيتىندەردەن, شارۋا قوجالىقتارى مەن جەكە قوسال­قى شارۋاشىلىقتاردان ساتىپ الىن­عان اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وڭدەۋ بو­يىنشا اينالىم ققس-تان تۇبە­گەي­لى بوساتىلادى. ايتا كەتۋ كەرەك, رەسەيدە دە قازاقستانداعىداي اۋىلشا­رۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ كوپ بولىگىن ققس تولەمەۋشىلەر وندىرەدى. بىزدە ققس 16 پايىز بولعان جاعدايدا ءبارى قىم­باتتايدى: تاماق, ءدارى, جولاقى, كوممۋ­نالدىق قىزمەت, كيىم, تۇرمىستىق تەحنيكا. اسىرەسە يمپورتتىق ونىمدەر. ويت­كە­نى يمپورتتاۋشى شەكارادا ققس-تى قا­زاقستاندىق 16 پايىز مولشەر­لەمەسىمەن تولەۋگە ءماجبۇر», دەيدى ساراپشى.

ققس – كاسىپكەر مەن كاسىپورىننىڭ تاۋارىنا قوسىلاتىن قوسىمشا سالىق. ۇكىمەت بۇل سالىقتى بيزنەسكە سالعانى­مەن, بيزنەس ونى تۇتىنۋشىلارعا سالادى. ياعني ول ءوزى تولەۋگە ءتيىس پايىزدى ءونىمنىڭ اقىرعى قۇنىنا قوساقتاپ, ناتيجەسىندە ققس-تى حالىق تولەيدى. باستاماعا قار­سى شىعۋشىلار وسىنداي ءۋاج ايتىپ, كەلىسپەي وتىر.